29 Pułk Artylerii Lekkiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
29 Pułk Artylerii Lekkiej
29 Pułk Artylerii Polowej
Ilustracja
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

1921

Rozformowanie

1939

Tradycje
Święto

7 sierpnia

Nadanie sztandaru

3 lipca 1938

Rodowód

2 pap Litwy Środkowej

Kontynuacja

das 29 BZ

Dowódcy
Pierwszy

kpt. Wacław Szalewicz

Ostatni

ppłk Tadeusz Graff

Działania zbrojne
kampania wrześniowa
bitwa pod Piotrkowem (4–6 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja

Grodno

Rodzaj sił zbrojnych

Wojsko

Rodzaj wojsk

Artyleria

Podległość

29 Dywizja Piechoty[1]

Obchody 400 rocznicy urodzin króla Stefana Batorego w Grodnie – defiluje 29 pal. Na trybunie honorowej prezydent RP Ignacy Mościcki; listopad 1933.
29 DP w 1938

29 Pułk Artylerii Lekkiej (29 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej.

Rozkazem z 7 sierpnia 1920 ministra spraw wojskowych, kpt. Wacław Szalewicz otrzymał zlecenie organizacji na bazie baterii zapasowej 16 pułku artylerii polowej w Grudziądzu, I dywizjonu 216 pułku artylerii polowej Ochotników Kresowych[2].
Na bazie II dywizjonu 1 Litewsko–Białoruskiego pułku artylerii polowej i I dywizjonu 216 pułku artylerii polowej został sformowany 2 pułk artylerii polowej Wojska Litwy Środkowej[3]. We wrześniu 1921 roku 2 pułk artylerii polowej został przemianowany na 29 Litewsko–Białoruski pułk artylerii polowej. 31 grudnia 1931 roku minister spraw wojskowych, marszałek Polski Józef Piłsudski przemianował oddział na 29 pułk artylerii lekkiej[4]. Do 1939 roku pułk stacjonował w garnizonie Grodno (I dywizjon w Suwałkach)[1]. W kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej 29 Dywizji Piechoty. Dwie baterie walczyły w obronie Warszawy.

Walki dywizjonów o granice[edytuj | edytuj kod]

Formowanie i walki II/1 pap 2 Dywizji Litewsko-Białoruskiej[edytuj | edytuj kod]

II dywizjon 1 pułku artylerii polowej 2 Dywizji Litewsko–Białoruskiej został powołany rozkazem Generalnego Inspektora Artylerii z 1 lipca 1919 roku[5]. Na stanowisko dowódcy wyznaczono mjr. Koczewskiego. Miejscem formowania był Wołkowysk[3]. W krótkim czasie utworzono 4 baterię pod dowództwem ppor. Czesława Sopoćko i 5 baterię por. Adama Epsztejna. Na początku października dywizjon otrzymał pierwsze działa i wozy taborowe. W połowie października przedyslokowano oddział do Lidy. Tu przydzielono dywizjonowi jeden samochód ciężarowy i parę mułów. W listopadzie dowództwo II dyonu objął mjr Jerzy Kołczak. Pod koniec roku zorganizowano 6 baterię. Na początku stycznia 1920 roku 4 baterii przydzielono 37 koni i skierowano w rejon stacji kolejowej Jewje na polsko–litewską linię demarkacyjną. Na początku marca II dyon w całości został skierowany do Wilna. Otrzymano tu uzupełnienie w ludziach i koniach. Wkrótce jednak część ludzi i niemal wszystkie konie przekazano innym oddziałom 1 pułku artylerii polowej[5].

4 lipca 1920 roku dywizjon otrzymał uzupełnienie w koniach. Dowództwo objął kpt. Franciszek Sarnek. 9 lipca II dyon wszedł w skład Grupy gen. Boruszczaka, której zadaniem była obrona Wilna. 11 lipca rozpoczął walkę I pluton 5 baterii por. Adwenta. Działając w składzie grupy jazdy mjr. Dąbrowskiego około godz. 14.00 na północ od Nowosiółek doszło do 1,5 godzinnego boju osamotnionej baterii z piechotą bolszewicką. Artylerzystów uratował ogień polskiego pociągu pancernego. Umożliwiło to odskok obu działonów. 12 lipca 4 bateria kpt. Władysława Sontaga uczestniczyła w boju nad Wilją w rejonie Bystrzycy. Wspierała piechotę i uniemożliwiła bolszewikom sforsowanie rzeki. Wobec groźby okrążenia bateria wycofała się do Nowowilejki. Pozostałość 5 baterii osłaniała Wilno w rejonie Pohulanki i Mejszagoły, a dowództwo dywizjonu i 6 bateria znajdowały się w dyspozycji gen. Boruszczaka. 14 lipca 4 bateria i pluton 5 baterii uczestniczyły w walkach o Wilno. Przewaga bolszewików oraz brak odwodów zmusiły oddziały polskie do opuszczenia miasta. Artyleria wycofała się przez Landwarów do Olkiennik, skąd eszelonem została przewieziona do Oran dołączając tu do reszty II dyonu. 17 lipca dywizjon rozpoczął odwrót[6]. 22 lipca dotarł do Wasilkowa[7]. Tu, wobec całkowitego zużycia będących na wyposażeniu armat rosyjskich wz. 02, baterie 4. i 6. zostały załadowane do eszelonu i przewiezione do Modlina[7]. Tu przezbrojono je w rosyjskie 48 liniowe haubice[6].

W tym czasie 5 bateria walczyła pod Grodnem i Kuźnicą. Podczas odwrotu na Sokółkę bateria ogniem na wprost odrzuciła nieprzyjaciela atakującego maszerującą kolumnę V Brygady Artylerii, a 2 sierpnia, pod Zaszkowem, wspierała ogniem II Brygadę Litewsko–Białoruską. Przez kolejne dni bateria udaremniała wszelkie próby bolszewików przekroczenia Nurca. Od 12 do 16 sierpnia 5 bateria wspierała własną piechotę kierunku radzymińskim. W tym samym czasie 4. i 6. baterie toczyły walki pod Modlinem[6]. 18 sierpnia cały II dywizjon transportem kolejowym skierowany został do Platerowa. Stąd, bez styczności z nieprzyjacielem, maszerował przez Siemiatycze do Bielska i dalej nad Wisłocz. 6 września dotarł do Nowej Woli. 8 września 5 bateria wspierała pod Skroblanami i Józefowem ogniem na wprost wypad na tyły wroga strzelców konnych 1 D LB[8].

Wkrótce cały dywizjon został skierowany do rejonu Augustowa. Dalej przez Sejny, Giby i Druskienniki doszedł do Niemna. Tu rozdzielono dywizjon. 4 baterię przydzielono do II Brygady Lit.–Biał. i działała w kierunku Jeziory, a II dyon maszerował z I Brygadą Lit.–Biał. na Wasiliszki. W nocy z 25 na 26 września 4 bateria walczyła z 63 Brygadą Strzelców pod Nową Rudą, a reszta dywizjonu w ciągłych walkach przebijała się z Porzecza do Wasiliszek i 27 września doszedł do m. Lebioda. Na początku października dywizjon przemaszerował do Ejszyszek[9].

Formowanie i walki I/216 pułku artylerii polowej[edytuj | edytuj kod]

7 sierpnia 1920 roku Ministerstwo Spraw Wojskowych nakazało sformowanie I dywizjonu 216 pułku artylerii polowej Ochotników Kresowych[9]. Dywizjon rozwijał się w Grudziądzu na bazie baterii zapasowej 16 pułku artylerii polowej[7]. Na dowódcę dywizjonu wyznaczono kpt. Wacława Szalewicza. Dowództwo 1 baterii objął por. Stanisław Nowicki, dowódcą 2 ba został ppor. Henryk Tokarczyk, a 3. – por. Jan Fonberg. Już pierwszego dnia zgłosili się do cytadeli grudziądzkiej pierwsi ochotnicy. Nowo powstały dywizjon dysponował zaledwie 10 karabinami, dział nie posiadał dział. W końcu sierpnia dywizjon otrzymał 12 jaszczy, broń ręczną i maszynową. Na początku września dywizjon osiągnął gotowość marszową. 8 września wyruszył koleją do Białegostoku. Tu otrzymał 12 rosyjskich dział oraz konie. 29 września osiągnięto gotowość bojową i natychmiast wyruszono do Grodna i dalej do Ejszyszek. Z powodu złego stanu koni pozostawiono w Grodnie 2 baterię. W Ejszyszkach dołączono do II/1 pap Lit.–Biał. Wtedy też oba oddziały tworzące później 29 pułk artylerii polowej spotkały się po raz pierwszy[9].

Walki II/1 pułku artylerii polowej i I/216 pap o Wilno[edytuj | edytuj kod]

8 października 1920 roku oddziały polskie dowodzone przez gen. Żeligowskiego ruszyły w kierunku Wilna. 9 października nad Waką doszło do starć z oddziałami litewskimi. 1 bateria 1/216 pap por. Nowickiego z odkrytych stanowisk w rejonie Słobódki zniszczyła litewskie karabiny maszynowe, a 3 bateria ppor. Tokarczyka ze stanowisk w rejonie wsi Wojdaty powstrzymała kontratak litewski[10].

W tym czasie II/l pap Lit.–Biał. wspierał piechotę podczas walk pod Jaszunami i Rudominem. W związku z utworzeniem Litwy Środkowej, 1/216 pap przemianowany został na 1/2 pap Wojsk Litwy Środkowej. Obie baterie tego dywizjonu uczestniczyły w walkach o Landwarów, Stare i Nowe Troki. 16 października w rejonie Starych Trok dywizjon odpierał z powodzeniem silne ataki litewskie[10]. 18 października pod Wieliczkowem, 1 bateria samodzielnie zlikwidowała silny wypad kawalerii litewskiej. Była to już ostatnia walka, w której uczestniczył dywizjon. Wkrótce I dyon uzupełniony został przez przybyłą z Grodna 2. baterię. 19 grudnia czterobateryjny dywizjon obsadził czwartą linię obrony Wilna. 1 bateria zajęła stanowiska ogniowe w Jerozolimce, 2 bateria – w Fabjaniszkach, 3 bateria – w Bujwidziszkach, a 4 bateria – w Werkach. W tym czasie II/1 pap Lit.–Biał. bronił Wilna przed Litwinami. 13 października walczył pod Bukiszkami. jego 5 bateria z odkrytych stanowisk obezwładniła litewskie karabiny maszynowe. Potem II dyon uczestniczył w boju o Mejszagołę, Muśniki i pod Gryciunami. Pod Gryciunami dywizjon doczekał rozejmu[11].

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Order Virtuti Militari
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari[12]
por. Józef Adwent kan. Bolesław Borowski kpt. Zygmunt Jerzykiewicz
ogn. Ludwik Bykowski bomb. Tadeusz Kiersnowski kan. Witold Łopott
plut. Kazimierz Malkiewicz[a] por. Stanisław Nowicki ppor.Antoni Pawluć[b]
ppor. Kazimierz I Radzikowski bomb. Kazimierz Rdułtowski bomb. Rutkowski Bronisław
kpt. Wacław Szalewicz

Ponadto 109 żołnierzy pułku otrzymało Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej[14].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

W wyniku przeprowadzonej reorganizacji 2 pułku artylerii polowej Wojsk Litwy Środkowej, w lipcu 1921 roku utworzono trzy dywizjony artylerii po dwie baterie, a we wrześniu tego roku 2 pułk artylerii polowej został przemianowany na 29 Litewsko–Białoruski pułk artylerii polowej[15][16]. Wtedy odeszła do macierzystego pułku, pełniąca funkcję baterii szkolnej, 2/4 pułku artylerii polowej[15].

Jesienią 1922 roku pułk przeszedł nowych miejsc postoju. Dowództwo pułku, I i II dywizjon stanęły w Grodnie, a III dywizjon w Suwałkach. W 1923 roku I dyon zamienił się garnizonem z III dywizjonem. Po przesunięciach dowództwo pułku i II dyon zajęły koszary im. Dąbrowskiego w Grodnie, a III dyon na Foluszu. 9 października 1924 roku przy 29 pap została sformowana samodzielna bateria artylerii przeciwlotniczej nr 2. W kwietniu 1926 roku bateria przeformowana została w samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej nr 1[17][c]. W tym okresie podporządkowane były także: Pomocnicza Składnica Uzbrojenia nr 3 i 3 Oddział Służby Uzbrojenia. W 1931 roku dywizjon artylerii przeciwlotniczej usamodzielnił się[17]. W związku z wprowadzeniem w życie „Planu mobilizacyjnego S”, w 1928 roku utworzono w I dyonie w Suwałkach 3 baterię. Dywizjon pełnił rolę oddziału osłonowego. Bateria rozwiązana została 1938 roku[17].

Warunki zakwaterowania pułku oceniane były jako niedostateczne. Brak kredytów uniemożliwiał dokonanie radykalnych remontów. Sytuacja nie poprawiła się do wybuchu wojny. W dziedzinie szkoleniowej od kwietniu 1932 roku III dyon dysponował ośrodkiem ćwiczeń o powierzchni 64,5 ha na Czachowszczyźnie. Mankamentem był brak w Grodnie krytej ujeżdżalni. W 1934 roku zapoczątkowano budowę strzelnicy przy II dyonie[17]. Życie sportowe koncentrowało się w sekcjach WKS Grodno.

W latach dwudziestych wszystkie działa należały do kategorii „B” i były mocno zużyte. W latach 1926/27 brakowało do wyposażenia etatowego jednej armaty kal. 75 mm wz. 97, a 4 dalsze armaty i 2 haubice kalibru 100 mm wz. 14 znajdowały się w naprawach. W pułkowych magazynach mobilizacyjnych brakowało sprzętu artyleryjskiego przeznaczonego dla 88 pułku artylerii polowej. Brakowało też lornetek, busoli, furażu, 30 kbk i 54 pistoletów. W późniejszych latach pułk otrzymał nowe armaty wz. 97 i nowe haubice, już polskiej produkcji wz. 14/19P[17].

W latach trzydziestych pułk miał na etacie 4 pojazdy mechaniczne: motocykl CWS, łazik, samochód CWS i samochód ciężarowy Polski Fiat[18]. W pułku prowadzono przymusowe nauczanie analfabetów[18]. Ważnymi wydarzeniami w życiu pułku były święta państwowe i wojskowe. Podczas takich dni organizowane były uroczystości, defilady, gry i zabawy sportowe. Dzień święta pułkowego został wybrany symbolicznie. 7 sierpnia nawiązywał do dnia, w którym w 1920 roku do 216 ochotniczego kresowego pap, formowanego w cytadeli grudziądzkiej, przyszli pierwsi ochotnicy z kresów. Dzień ten, faktycznie obchodzony jako dzień święta pułkowego niemal od początku istnienia pułku, oficjalnie zatwierdzono dopiero Dziennikiem Rozkazów MSWojsk. nr 16 z 19 V 1927 poz. 174. Dość często obchodzono go w okresie szkoły ognia, na OC Pohulanka[19].

W drugiej połowie lat trzydziestych pułk należał do słabiej wyszkolonych oddziałów artylerii. Potwierdzały to inspekcje przeprowadzane przez Inspektora Armii gen. Norwid–Neugebauera. Wizytowany przez niego pułk podczas szkoły ognia w OC Pohulanka, w dniach 9–10 VIII 1937, został oceniony następująco[20]:

...Brak danych do oceny wartości taktycznej pułku jako całości. W wyszkoleniu techniczno–ogniowym stwierdziłem podczas szkoły ognia niedokładne przygotowanie ognia (jak pobieżne jak i dokładne) oraz słabe opanowanie techniki jego wykonania. Kierownictwo strzelań nie stało na wysokości zadania. Wartość kadry: oficerowie — dostateczni, podoficerowie — zadawalający.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[21][d]
dowódca pułku płk Włodzimierz Arwaniti
I zastępca dowódcy ppłk Tadeusz Graff
adiutant kpt. adm. (art.) Józef Ejczun
lekarz medycyny por. dr Stanisław Wojciechowski
lekarz weterynarii kpt. Antoni Zarosiński
młodszy lekarz weterynarii ppor. rez. pdsc Ryszard Piotr Ganasiński
oficer zwiadowczy kpt. Stanisław Józef Potocki
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) mjr Stefan Świnarski
oficer mobilizacyjny kpt. adm. (art.) Karol Wyrzykowski
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. Jan Kulicki
oficer administracyjno- materiałowy kpt. Ksawery Smolski
oficer gospodarczy por. int. Henryk Teodor Orbiński
oficer żywnościowy vacat
dowódca plutonu łączności kpt. Piotr Dobroński
oficer plutonu por. Jan Finke
dowódca szkoły podoficerskiej kpt. Jan Bolesław Polak
zastępca dowódcy por. Mieczysław Kurstak
dowódca plutonu por. Marian Weder
dowódca plutonu ppor. Roman Zdzisław Władysław Kowalewski
dowódca I dywizjonu ppłk Paweł Piotr Filipowicz
adiutant dywizjonu por. Kazimierz Tadeusz Pancerz
oficer zwiadowczy dywizjonu kpt. adm. (art.) Czesław Sopoćko
pomocnik dowódcy dywizjonu ds. gospodarczych kpt. Zygmunt Szymyślik
dowódca 1 baterii kpt. Stanisław III Michałowski
dowódca plutonu ppor. Piotr Jenczewski
dowódca 2 baterii por. Stanisław Śnigier
dowódca plutonu ppor. Stanisław Mazur
dowódca 3 baterii p.o. ppor. Bolesław Władysław Pałucki
dowódca II dywizjonu mjr Jan II Matuszewski
dowódca 5 baterii kpt. dypl. Rudolf Schreiber
dowódca plutonu ppor. Marian Jerzy Chudziński
dowódca 6 baterii por. Kazimierz Paszkowski
dowódca plutonu ppor. Julian Ryszard Sendek
dowódca III dywizjonu mjr Wandalin Konrad Staczyński
dowódca 7 baterii kpt. Zygmunt Jerzykiewicz
dowódca plutonu por. Henryk Korytkowski
dowódca 8 baterii kpt. Władysław Szkuta
dowódca plutonu ppor. Zdzisław Zakrzewski
na kursie por. Bohdan Eugeniusz Burbo

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z planem mobilizacyjnym „W”, cały pułk rozwijał się w alarmie, przy czym I i II dywizjon miał zostać wyposażone w armaty kal. 75 mm wz. 97, III dyon w haubice kal. 100 mm wz. 14/19P. Ponadto pułk mobilizował dwie kolumny taborowe jednokonne o nr 319 i 320 w czasie do 52 i 60 godzin oraz jednokonny warsztat taborowy nr 317 w czasie 60 godzin.

W połowie sierpnia przystąpiono do formowano baterii alarmowej w dywizjonie stacjonującym w Suwałkach. Jej zadaniem miała być bezpośrednia osłona garnizonu suwalskiego przed niespodziewanym napadem od strony Prus Wschodnich. Jej wystawienie odbyło się kosztem pozostałych baterii I dyonu[23]. Po ukończeniu mobilizacji 1 baterię skierowano do rejonu osłonowego, przy szosie SuwałkiBakałarzewo[23].

Mobilizacja alarmowa dla pozostałych pododdziałów pułku rozpoczęła się 24 sierpnia o 6:00. W Suwałkach I dyon przyjmował rezerwistów tylko jedną dobę. 25 sierpnia mobilizacja została przeniesiona do okolicznych wsi. Po osiągnięciu gotowości marszowej I/29 pal z 41 pułkiem piechoty (bez baonu) wyruszył na pozycję przesłaniania w rejon RaczkiSzypliszki. Jego 2 bateria stanęła w rejonie Zielone Kamedulskie[24].

W tym samym czasie mobilizowały się pododdziały garnizonu grodzieńskiego. Wieczorem 25 sierpnia III dyon osiągnął gotowość marszową. Kolumna amunicyjna wyposażona została w 15 jaszczy austriackich. Braki wystąpiły w pistoletach, zaś hełmy typu francuskiego otrzymał tylko zwiad dywizjonowy. Nie otrzymano ani jednej radiostacji. 29 i 30 sierpnia prowadzono ćwiczenia zgrywające. Następnego dnia dywizjon wymaszerował na stację w Grodnie. W godzinach popołudniowych nastąpił odjazd[13]. II dyon początkowo mobilizował się w koszarach w Grodnie i na Foluszu, a następnie została przeniesiona do okolicznych wsi. 4 bateria formowała się w m. Trycze, 5 bateria we wsi Adamowicze, a 6 bateria i kolumna amunicyjna we wsi Mickiewicze. Brakowało pistoletów. 28 sierpnia na Foluszu odbyła się przysięga całości II dywizjonu. 29 sierpnia dywizjon załadował się na eszelony i wyjechał w kierunku Warszawy. 30 sierpnia eszelony II dyonu dotarły do stacji kolejowej Radziwiłłów. Po wyładowaniu wyruszono do lasów na zachód od Rawy Mazowieckiej[13].

Od 1 września do 10 września używano kryptonimów radiowych. Dowódca pułku otrzymał kryptonim TOPOR, oficer zwiadowczy pułku WIDŁY, oficer łączności pułku WIEŻA, dowódca I dyonu OSZCZEP, 1 bateria GUMA, 2 bateria ROWER, 3 bateria ŁAWKA, dowódca II dyonu TASAK, 4 bateria LASKA, 5 bateria STUDNIA, 6 bateria WIOSŁO, dowódca III dyonu TALERZ, 7 bateria TRĄBA, 8 bateria IZBA, 9 bateria KLEJNOT[13].

Działania pułku w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z planem, 1 września 1939 roku 41 pp i I/29 pal znajdowały się na Suwalszczyźnie[25]. III dywizjon po wyładunku w Skierniewicach, maszerował do wsi Złota koło Głuchowa, i tam zorganizował postój. 2 września otrzymano kolejne rozkazy do marszu. Dywizja maszerowała do rejonu nadleśnictwo Błogie – kol. Grabowa – Unewel. II dyon maszerował do rejonu przez Spałę. Do świtu następnego dnia osiągnięto nakazane rejony. Baterie zajęły stanowiska ogniowe z kierunkiem na Małe Końskie. 3 września w ciągu dnia stanowiska ogniowe II dyonu, a szczególnie 4. baterii, były kilkakrotnie atakowane przez niemieckie samoloty. Rannych zostało rannych 2 kanonierów. Nocą z 3 na 4 września nastąpił pułku przemarsz do rejonu Sulejów – Taraska. W rejonie Sulejowa pierwsze straty poniósł III dyon. Rano w Skierniewicach został wyładowany I/29 pal (bez 2. i 3 baterii)[26].

5 września w lesie koło m. Taraska zbombardowane zostały tabory pułkowe[27]. Około 18:00 dywizja otrzymała rozkaz natarcia w kierunku Bełchatowa z podstaw wyjściowych w rejonie Piotrkowa Trybunalskiego[25]. Marsz w kierunku Prudki rozpoczął się około 20:00. Grupy rozbitków i duże ilości taborów powodowały, że kolumna marszowa od początku była mało uporządkowana i porwana. Dodatkowy chaos wprowadził dowódca armii, który osobiście kierował ruchem oddziałów przez most na Pilicy. Jednocześnie zarządzona została osłona Sulejowa. Rozkaz ten otrzymał między innymi I/29 pal (bez dwóch baterii). Po stwierdzeniu obecności Niemców w rejonie Piotrkowa Trybunalskiego, odwołano planowane natarcie w kierunku Bełchatowa, a dywizję skierowano do lasów w rejonie Koła. W czasie marszu kolumna II dyonu została zaatakowana przez niemiecką broń pancerną. od tej pory marsz odbywał się polnymi drogami[27].

Rozkazu o zmianie kierunku marszu nie otrzymał dowódca III dywizjonu. Dywizjon maszerował dalej za 1/76 pp. W czasie marszu spotykano nocujące niemieckie oddziały pancerno–motorowe. Zniszczono sporo pojazdów pancernych i mechanicznych. Przed świtem 6 września osiągnięto most na rz. Luciąża w rejonie kolonii Witów. Jako pierwsza przekroczyła go . Po niej rozpoczęła przeprawę dywizjonowa kolumna amunicyjna. Jednak już pod drugim jaszczem 7 baterii nawierzchnia mostu załamała się. Opóźniło to przeprawę pozostałych baterii. Około godz. 4:00 kolumna dotarła do szosy Piotrków Trybunalski – Częstochowa. Po dotarciu do Longinówki kolumnę zatrzymał ognień broni maszynowej. Maszerująca w szpicy 7 bateria zajęła stanowiska ogniowe przy szosie i otworzyła ogień[28]. Ogień dywizjonu był niezwykle skuteczny i spowodował duże straty wśród stojących w rejonie na południe od Longinówki i przygotowujących się do dalszego marszu zaopatrzeniowych kolumn samochodowych niemieckiej 1 Dywizji Pancernej. Zniszczono wiele pojazdów mechanicznych, zapaliło się sporo cystern[29]. Wkrótce Niemcy pojawili się z tyłu polskiego ugrupowania. Atak odparto. Dowodzący całością sił ppłk dypl. Sienkiewicz przeświadczony był, iż lada chwila na polu walki zjawi się reszta dywizji. Nakazał kontynuowanie natarcia na Longinówkę. Wkrótce oddziały polskie znalazły się w okrążeniu i zaczęły ponosić coraz większe straty. Około 6:00 rozpoczął się atak niemieckich czołgów. Wszystkie haubice dywizjonu strzelały ogniem na wprost niszcząc wiele czołgów nieprzyjaciela. Nie udał się manewr zmiany stanowisk ogniowych. W niemieckim ogniu przodki nie mogły podjechać do stanowisk. W 8 baterii wycofały się 2 działony, ale i one ostrzelane bronią maszynową czołgów zamilkły. Osamotnionej 9 baterii udało się zniszczyć ogniem na wprost 5 czołgów niemieckich, a następnie zaprzodkować i zejść ze stanowisk. Pozostawiono wtedy jedną haubicę. Następne dwie haubice, wraz z plutonem kolumny amunicyjnej, zostały wkrótce zaskoczone ogniem i z powodu wybicia koni pozostały na pobojowisku. Tylko ostatniemu działonowi udało się wycofać, zająć stanowisko ogniowe koło nasypu kolejowego i otworzyć ogień do czołgów. Jednak niebawem cała obsługa poległa, kończąc walkę 9 baterii[30].

Pozostała część dywizjonu prowadziła walkę do chwili wybicia obsług lub ich rozjechania. Zginął między innymi dowódca III dywizjonu kpt. Szymyślik. O 7:00 walka dobiegła końca. Część żołnierzy dostała się do niewoli, część dołączyła do IV/19 pal mjr. Henryka Spaltensteina, dzieląc losy tej grupy. Jedynie 7 baterii, mimo straty 2 dział, 24 zabitych i 7 rannych, udało się jej wyrwać z kotła i dotrzeć do lasów spalskich. Operowała w tym rejonie przez 2 tygodnie, po czym jej dowódca kpt. Jerzykiewicz po zakopaniu broni i zdemontowaniu obu haubic rozwiązał oddział[31].

6 września dowództwo 29 pal, II dyon, 29 dac oraz tabory pułkowe znajdowało się w rejonie wsi Koło[29]. Baterie zajęły stanowiska ogniowe w rejonie szosy z kierunkiem strzału na Piotrków — Sulejów, skąd oczekiwano pojawienia się niemieckiej broni pancernej. Dowódca 29 DP nie miał łączności z oddziałami w rejonie Sulejowa, tj. z III/76 pp, 41 pp (bez I i II baonu) oraz 1/29 pal (bez 1. i 2 baterii)[31]. Około południa nadszedł rozkaz przeprawienia oddziałów przez Pilicę. Koncentrację oddziałów planowano w rejonie SmardzewiceTwarda. Część II dyonu skierowano do Tomaszowa, aby przekroczył rzekę po tamtejszym moście. Groźba ataku z powietrza zmusiła dowódcę 6 baterii, kpt. Polaka do wydania rozkazu marszu w rozproszeniu. Mimo to oddział stracił 4 zabitych i 8 rannych żołnierzy oraz 12 koni i jaszcz z amunicją. 4 bateria zaatakowana przez kilka samolotów typu Ju-87 straciła kilku rannych kanonierów, zginęło też kilka koni[31].

Wieczorem nowy rozkaz polecał obronę lasu Inowłódz. I/29 pal (bez 1. i 2 baterii) podporządkowany został Wileńskiej BK i użyty przez nią do dozorowania Pilicy i Czarnej. Kolejny rozkaz nakazywał I/29 pal dołączenie przez Opoczno do swojej dywizji. Tłumy uchodźców blokujące drogi, brak pozostałych baterii, odwrót bez walki, spowodował spadek odporności psychicznej u wielu żołnierzy. Gdy w pewnej chwili rozległ się okrzyk „czołgi”, wybuchła panika. Z szeregów ubyła część żołnierzy, którzy w powstałym zamieszaniu oderwali się od oddziału. 7 września o świcie resztki 29 pal znalazły się w rejonie przeznaczenia. Jednostki maszerowały dalej do lasów w rejonie Brudzewic. Do wieczora w lesie koło gajówki Giełzów, znalazły się między innymi dowództwo 29 pal, I/29 pal (bez 1. i 2 baterii), II/29 pal. O zmroku, w czasie formowania się kolumny cały rejon został ostrzelany silnym, chociaż niecelnym, ogniem artylerii dalekonośnej. Wybuchła panika, którą skutecznie opanował będący na miejscu ppłk Graff. Wkrótce okazało się, że ostrzał spowodowali niemieccy dywersanci przebrani za uciekinierów oraz osobnik w mundurze podchorążego. Wskazywali oni przy pomocy rakiet cele. Złapani na gorącym uczynku zostali rozstrzelani na miejscu[32]. Prawdopodobnie wtedy od kolumny marszowej oderwała się część dowództwa 1/29. pal z 3. baterią oraz 5 bateria, które maszerowały oddzielnie[33].

8 września w godzinach porannych część artylerii przeszła przez Odrzywół. Tu zaatakowała niemiecka 13 DPZmot. W odparciu Niemców uczestniczyła 6 bateria[33]. Przy zmianie stanowisk poniesiono straty w ludziach i koniach. Około 13:00 niemiecki oddział pancerno-motorowy uderzył na miejsce postoju dowództwa 29 DP. Doszło wtedy do jej ostatecznego rozproszenia, a oddziały samorzutnie skierowały się ku Wiśle. Ranny dowódca 29 DP został ewakuowany do Dęblina. Wraz z nim odjechał także dowódca AD 29 DP, płk Arwaniti[34]. Ostatecznie resztki 29 pal dotarły do rejonu Ulowa. Tu 4 bateria zajęła stanowiska ogniowe i wraz z kompanią kolarzy osłaniała odwrót resztek 13. i 29 DP. Stąd w nocy z 9 na 10 września dowództwo pułku i II dyon (bez 5 baterii) przemaszerowały do lasów pod Stawiszynem, a następnej nocy dotarto do lasów na północ od Cecylówki. W trakcie walk 4 bateria stoczyła pojedynek z niemiecką baterią artylerii. W efekcie działa nieprzyjaciela zostały zmuszone do milczenia, a pododdział kpt. Smolskiego stracił 4 zabitych i 5 rannych. W nocy z 11 na 12 września oddziały polskie oderwały się od Niemców i odskoczyły ku Wiśle. Resztki 29 pal maszerowały samotnie, bez osłony piechoty, co ułatwiało ataki niemieckim dywersantom. Dowódca 29 pal, ppłk Graff, został ciężko ranny podczas walk ze ścigającymi oddziałami niemieckimi. Po nim dowództwo resztek pułku i całej grupy objął dowódca II dyonu — mjr Matuszewski[33]. W nocy z 13 na 14 września do Wisły dotarła 4 bateria i większość taborów pułku prowadzonych przez por. Wedera. Z powodu braku przeprawy zatopiono zbędny sprzęt, po czym przeprawiono się przez rzekę drobnymi grupami[35].

9 września 3. i 5 bateria, które podczas drogi odłączyły się, dotarły w rejon Grabowego Lasu na zachód od Głowaczowa[34]. 10 września maszerowały północnym brzegiem Radomki ku Wiśle. Dowództwo objął kpt. Potocki z 3 baterii. W czasie marszu nastąpił atak niemieckiego podjazdu pancernego, z którym stoczono zwycięską walkę, zaś 5 bateria strzelała ogniem odbitkowym. 11 września w południe baterie doszły do lasu na północ od Ryczywołu. Tu podjęto próby przebicia się przez ugrupowanie niemieckiej 1 DLek. Ponawiano je do świtu 12 września, lecz wszystkie skończyły się niepowodzeniem. Ostatecznie małym grupom artylerzystów 29 pal, już bez sprzętu pozostawionego na pobojowisku lub zdemonotowanego w lesie, udało się wydostać z okrążenia. Podczas starcia z niemieckim patrolem zginął dowódca 3 baterii, kpt. Potocki. Resztki 3. i 5 baterii przeprawiły się przez Wisłę i po dotarciu do Warszawy weszły w skład 5 dywizjonu artylerii ciężkiej, uczestnicząc w obronie stolicy[35].

Do świtu 14 września resztkom II/29 pal mjr. Matuszewskiego udało się przeprawić przez Wisłę z 6 armatami. Dzięki znalezionej barce, udało się przeprawić 6 baterię i dwa działony 4 baterii[36]. Wieczorem dywizjon został ostrzelany przez dywersantów niemieckich. Ich ogień skoncentrował się przede wszystkim na 4 baterii. Wtedy dowódca II plutonu 4 baterii, ppor. rez. Zieliński wraz z pchor. Meierem odprzodkował jedną armatę i otworzył ogień do dywersantów. W pośpiechu pierwsze pociski zostały wystrzelone bez zapalników. Dopiero po użyciu uzbrojonych pocisków i po włączeniu się do wałki drugiego działonu, broń maszynowa umilkła[35].

Prawym brzegu Wisły mjr Matuszewski nawiązał łączność z resztkami 13 Dywizji Piechoty. W nocy z 16 na 17 września II/29 pal wyruszył z rejonu Mniszewa do lasów na północ od m. Wilga. Stąd, już w ramach zgrupowania oddziałów 19 DP maszerował w kierunku NatolinCzarnowiec i 17 września dotarł do rejonu m. Osieck. Tu zarządzono odpoczynek. Około 18:00, podczas formowania kolumny marszowej, 5 samochodów pancernych zaatakowało oddziały polskie. Działony II dywizjonu otworzyły ogień zmuszając wozy pancerne do wycofania się. Kolumna ruszyła w kierunku na Otwock. Rano 18 września dotarto do Jabłonny. Tu zatrzymano się na dzienny postój. O zmroku zaś ruszono w kierunku Falenicy, docierając do niej o świcie 19 września. Przystąpiono do organizowania obrony okrężnej. Dowództwo nad całością artylerii zgrupowania powierzono mjr. Matuszewskiemu. Artyleria dysponowała 14 armatami oraz jedną jednostką amunicji na lufę. 19 września rano zorganizowano obronę w rejonie sanatorium żydowskiego. Obsługi w 4 baterii uzupełniono ochotnikami z piechoty. Około południa nastąpił niemiecki atak. Walki trwały cały dzień. Około 22:00 dowódca zgrupowania, płk dypl. Kaliński wydał rozkaz zniszczenia sprawnych jeszcze dział i przebijania się do Warszawy małymi grupami. Większości żołnierzom 29 pal nie powiodło się to i następnego dnia dostali się do niewoli niemieckiej[37].

Oddział nadwyżek[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu mobilizacji został zorganizowany oddział nadwyżek pod dowództwem majora Stefana Świnarskiego. Oddział razem z baterią marszową liczył około 1000 żołnierzy. Żołnierze, którzy nie zostali wcieleni do baterii marszowej byli źle umundurowani, bądź w ogóle nie posiadali mundurów. Oddział nie posiadał żadnego sprzętu artyleryjskiego, a żołnierze nie zostali uzbrojeni. 2 września koszary pułku zostały zbombardowane przez Luftwaffe, lecz Oddział nie poniósł strat w ludziach. 9 września Oddział Nadwyżek przeniósł się z Grodna do Wilna, gdzie został wcielony do Ośrodka Zapasowego Artylerii Lekkiej Nr 3. Poza wspomnianym już majorem Świnarskim, w Oddziale pełnili służbę między innymi: kapitan administracji Karol Wyrzykowski (oficer mobilizacyjny pułku), podporucznik artylerii Marian Jerzy Chudziński, podporucznik rezerwy powołany do służby czynnej Ryszard Piotr Ganasiński (młodszy lekarz weterynarii) oraz kilkudziesięciu oficerów rezerwy, w tym porucznicy: Tadeusz Bornholtz, Stanisław Michał Drewnowski, Stanisław Grochowski, Edward Marcinkiewicz, Ludwik Sroczyński, Józef Solecki, Rymsza, Biernacki, Dzierżyński, Tobiasz, Zecer i Henryk Zelwinder. 17 września Ośrodek opuścił Wilno i dwa dni później został internowany na Litwie[38]. W czerwcu 1940 roku, po aneksji Litwy, żołnierze zostali przewiezieni na terytorium ZSRR. Część oficerów trafiła do Obozu NKWD w Griazowcu. W sierpniu 1941 roku zostali zwolnieni z obozu i przyjęci do Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. Major Świnarski został organizatorem i pierwszym dowódcą 6 pal.

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[39][40]
Dowództwo
dowódca pułku ppłk art. Tadeusz Graff
adiutant kpt. art. Józef Ejczun
oficer zwiadowczy por. art. Mieczysław Kurstak
oficer obserwacyjny por. art. Alojzy Finke
oficer łączności por. art. Marian Weder → 13 pac
I dywizjon
dowódca dywizjonu ppłk art. Paweł Piotr Filipowicz
adiutant ppor. rez. Wacław Pikus
oficer zwiadowczy ppor. Stanisław Mazur
oficer łącznikowy ppor. rez. Mieczysław Jurewicz
oficer łączności ppor. rez. Fortuna
oficer płatnik ppor. rez. Hipolit Eychler
oficer żywnościowy ppor. rez. Wiktor Szkiłądź
lekarz ppor. rez. lek. Ludwik Szerman
dowódca kolumny amunicyjnej ppor. rez. Zygmunt Bukowiński
dowódca 1 baterii por. art. Kazimierz Pancerz
oficer zwiadowczy ppor. rez. Jan Koreywo
oficer ogniowy ppor. Piotr Jenczewski
dowódca I plutonu ppor. rez. Stefan Norbert
dowódca II plutonu ppor. rez. Józef Suchocki
dowódca 2 baterii por. art. Stanisław Śnigier
oficer zwiadowczy ppor. rez. Zbigniew Matuszewski
oficer ogniowy ppor. rez. Zygmunt Podhorodecki
dowódca I plutonu ppor. rez. Henryk Jagas
dowódca II plutonu ppor. Zygmunt Momot
dowódca 3 baterii kpt. Stanisław Potocki
oficer zwiadowczy ppor. rez. Krzeczkowski lub Karpowicz
oficer ogniowy ppor. Jerzy Pałucki
dowódca I plutonu ppor. rez. Stanisław Wejman
dowódca II plutonu ppor. Leon Truszkowski
II dywizjon
dowódca dywizjonu mjr art. Jan Matuszewski
oficer zwiadowczy ppor. Ryszard Sendek
oficer obserwacyjny ppor. rez. Stanisław Benda
dowódca 4 baterii kpt. art. Ksawery Smolski
oficer ogniowy ppor. rez. Henryk Durczyk
dowódca I plutonu ppor. Stefan Tłok
dowódca II plutonu ppor. rez. Stanisław Zieliński
dowódca 5 baterii por. Kazimierz Paszkowski
dowódca 6 baterii kpt. Jan Polak
oficer ogniowy ppor. Zdzisław Zakrzewski
III dywizjon
dowódca dywizjonu kpt. art. Zygmunt Szymyślik
adiutant por. rez. Józef Walewicz
oficer zwiadowczy ppor. Roman Kowalewski
oficer żywnościowy ppor. rez. Witold Sikorski
lekarz ppor. rez. lek. dr Tytus Zajączkowski
lekarz weterynarii ppor. rez. wet. Józef Bickels
dowódca kolumny amunicyjnej ppor. rez. Jerzy Ursyn-Niemcewicz
dowódca 7 baterii kpt. art. Zygmunt Jerzykiewicz
oficer ogniowy ppor. Jerzy Piotrowski
dowódca 8 baterii kpt. art. Władysław Szkuta → Obwód Garwolin AK
oficer zwiadowczy ppor. rez. Gustaw Żelechowski
oficer ogniowy ppor. rez. Roman Żołędziowski
dowódca I plutonu ppor. rez. Stachurski
dowódca II plutonu por. Władysław Graszka
dowódca 9 baterii kpt. Jan Kulicki
oficer ogniowy ppor. Bohdan Burbo

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Wręczenie sztandarów pułkom artylerii w Wilnie 3 lipca 1938 – marszałek Edward Śmigły-Rydz w towarzystwie gen. dyw. Stefana Dąb-Biernackiego odbiera defiladę
Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

2 listopada 1937 roku Prezydent RP Ignacy Mościcki zatwierdził wzór sztandaru dla 29 pal[41].

3 lipca 1938 roku, w Wilnie, podczas uroczystości wręczenia oddziałom artylerii sztandarów ufundowanych przez społeczeństwo Wilna i północno-wschodnie ziemie Rzeczypospolitej, Marszałek Polski Edward Śmigły-Rydz wręczył dowódcy pułku sztandar[1].
Sztandar został wykonany zgodnie z wzorem określonym w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach. Na środku krzyża, w wieńcu laurowym, widniał napis HONOR I OJCZYZNA. Na prawej stronie płata także znajdował się amarantowy krzyż, w środku którego wyhaftowano orła w wieńcu laurowym. Na białych polach, pomiędzy ramionami krzyża, znajdowały się cyfry 29 w wieńcach laurowych[42]. Na lewej stronie sztandaru umieszczono wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej, Świętej Barbary, herb Grodna i odznakę pamiątkową pułku. Na ramionach krzyża kawaleryjskiego znajdowały się napisy: „Grudziądz 7 VIII 1920” i „Wilno 9 X 1920”[43].

Odznaka pamiątkowa

25 lipca 1925 roku generał dywizji Stefan Majewski w zastępstwie Ministra Spraw Wojskowych zatwierdził wzór odznaki pamiątkowej 29 pułku artylerii polowej[44]. Odznaka o wymiarach 40x40 mm ma kształt krzyża maltańskiego o ramionach pokrytych białą emalią ze srebrnymi krawędziami. Na środek krzyża nałożona emaliowana trójpolowa tarcza z herbami Polski, Litwy i Rusi. Na ramionach krzyża wpisano numer i inicjały „29 P.A.P.” oraz datę powstania pułku „7.VIII.1920”. Między ramionami krzyża skrzyżowane złocone lufy armatnie. Pięcioczęściowa – oficerska, wykonana w srebrze, emaliowana. Wykonawcą odznak był Józef Michrowski z Warszawy[45]. Odznaki po raz pierwszy nadane były w przeddzień święta 3 maja w 1930 roku[46]

19 maja 1927 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 7 sierpnia jako datę święta pułkowego[47].

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku[23][47]:

Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku – I zastępca dowódcy)
Oficerowie pułku
 Z tym tematem związana jest kategoria: Żołnierze 29 Pułku Artylerii Lekkiej.

Żołnierze 29 pułku artylerii lekkiej - ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[50] oraz Muzeum Katyńskie[51][e][f].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Konarzewski Dariusz podporucznik rezerwy urzędnik Ubezpieczalnia Społeczna Warszawa Katyń
Łazarewicz Konstanty podporucznik rezerwy inżynier chemik Katyń
Malejka Leon[54] porucznik rezerwy urzędnik firma spedycyjna w Gdyni Katyń
Mantel Stanisław porucznik rezerwy inżynier chemik NIK Katyń
Michalczyk Marian podporucznik rezerwy inżynier chemik Katyń
Pokoniewski Stanisław podporucznik rezerwy urzędnik Izba Skarbowa w Bielsku Podl. Katyń
Połoniewicz Jerzy podporucznik rezerwy technik meliorant Katyń
Czurak Mieczysław podchorąży rezerwy technik budowlany Charków
Ejczun Józef kapitan żołnierz zawodowy adiutant Charków
Eychler Hipolit[55] porucznik rezerwy urzędnik Charków
Filipowicz Piotr[56] podpułkownik dowódca I da Charków
Głowacki Mieczysław podporucznik rezerwy lekarz weterynarii Charków
Rymsza Zenon[57] podporucznik rezerwy urzędnik Urząd Skarbowy w Grodnie Charków
Chaniewicz Bronisław[58] kapral rezerwy osadnik wojskowy Kalinin
Abrasonis Kazimierz sierżant BLK
Smolski Ksawery kapitan żołnierz zawodowy oficer administracyjno- materiałowy BLK

Tradycje[edytuj | edytuj kod]

Tradycje pułku kultywowały pododdziały artylerii 29 Szczecińskiej Brygady Zmechanizowanej im. Króla Stefana Batorego.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. 9 października rejonie wsi Wojdaty zwiadowcą plut. Kazimierz Malkiewicz, działając pod ogniem litewskich pododdziałów piechoty, nawiązywał łączność między punktem obserwacyjnym a stanowiskami ogniowymi baterii. Podczas kontrataku szedł w pierwszej linii z piechotą i wskazywał cele dowódcy baterii. Za odwagę został odznaczony Orderem Virtuti Militari V klasy[13].
  2. ppor. Antoni Pawluć wyróżnił się w walkach toczonych 16 października 1920 w rejonie Starych Trok. Jego pluton kilkakrotnie wyjeżdżał na odkryte stanowiska i ogniem na wprost rozbijał natarcia litewskie. Odznaczony został za swoje bohaterstwo Orderem Virtuti Militari V klasy[10].
  3. Według Piotra Zarzyckiego był to dywizjon numer „3”, lecz dywizjon o tym numerze funkcjonował przy 3 Pułk Artylerii Ciężkiej w Wilnie
  4. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[22].
  5. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[52].
  6. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[53].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Satora 1990 ↓, s. 306.
  2. Spaltenstein 1930 ↓, s. 21.
  3. a b Galster 1975 ↓, s. 72.
  4. Dziennik Rozkazów MSWojsk. ↓, Nr 36 z 31 XII 1931, poz. 473.
  5. a b Zarzycki 1999 ↓, s. 3.
  6. a b c Zarzycki 1999 ↓, s. 4.
  7. a b c Galster 1975 ↓, s. 73.
  8. Zarzycki 1999 ↓, s. 5.
  9. a b c Zarzycki 1999 ↓, s. 6.
  10. a b c Zarzycki 1999 ↓, s. 7.
  11. Zarzycki 1999 ↓, s. 8.
  12. Spaltenstein 1930 ↓, s. 35.
  13. a b c d Zarzycki 1999 ↓, s. 21.
  14. Spaltenstein 1930 ↓, s. 35–36.
  15. a b Zarzycki 1999 ↓, s. 9.
  16. Spaltenstein 1930 ↓, s. 1.
  17. a b c d e Zarzycki 1999 ↓, s. 10.
  18. a b Zarzycki 1999 ↓, s. 11.
  19. Zarzycki 1999 ↓, s. 12.
  20. Zarzycki 1999 ↓, s. 16.
  21. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 745–746.
  22. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  23. a b c Zarzycki 1999 ↓, s. 19.
  24. Zarzycki 1999 ↓, s. 20.
  25. a b Galster 1975 ↓, s. 279.
  26. Zarzycki 1999 ↓, s. 22.
  27. a b Zarzycki 1999 ↓, s. 23.
  28. Zarzycki 1999 ↓, s. 24.
  29. a b Galster 1975 ↓, s. 280.
  30. Zarzycki 1999 ↓, s. 25.
  31. a b c Zarzycki 1999 ↓, s. 26.
  32. Zarzycki 1999 ↓, s. 27.
  33. a b c Zarzycki 1999 ↓, s. 28.
  34. a b Galster 1975 ↓, s. 281.
  35. a b c Zarzycki 1999 ↓, s. 29.
  36. Galster 1975 ↓, s. 282.
  37. Zarzycki 1999 ↓, s. 30.
  38. Drewnowski 1942 ↓, s. 97-100.
  39. Zarzycki 1999 ↓, s. 39–40.
  40. Galster 1975 ↓, s. 278.
  41. Dziennik Rozkazów MSWojsk. ↓, Nr 15 z 23 XI 1937, poz. 179..
  42. Dz.U. z 1927 r. nr 115, poz. 980.
  43. Zarzycki 1999 ↓, s. 43.
  44. Dziennik Rozkazów MSWojsk. ↓, Nr 25 z 25 VII 1925, poz. 258..
  45. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 270.
  46. Zarzycki 1999 ↓, s. 45.
  47. a b Galster 1975 ↓, s. 74.
  48. Dziennik Personalny MSWojsk. ↓, Nr 26 z 12 VIII 1922, s. 608.
  49. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 137 z 28 grudnia 1925 roku, s. 741.
  50. Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
  51. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  52. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  53. Wyrwa 2015 ↓.
  54. Księgi Cmentarne – wpis 2215.
  55. Księgi Cmentarne – wpis 5046.
  56. Księgi Cmentarne – wpis 5081.
  57. Księgi Cmentarne – wpis 7153.
  58. Księgi Cmentarne – wpis 8279.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]