3 Regiment Pieszy Czapskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 3 Regimentu Pieszego Czapskiego. Zobacz też: 3 Pułk Piechoty - stronę ujednoznaczniającą.
3 Regiment Pieszy Czapskiego
Historia
Państwo  I Rzeczpospolita
Sformowanie 1776
Dowódcy
Pierwszy gen. lejtn. Antoni Czapski
Ostatni gen. mjr Mikołaj Hutten
Działania zbrojne
Wojna w obronie Konstytucji 3 maja
Powstanie kościuszkowskie
Organizacja
Dyslokacja Łowicz, Józefów (1777)
Radom (1779)
Warszawa (1780)
Radom, Kielce (1789)
Kraków (1794)
Podległość Dywizja Małopolska
Żołnierze regimentu Czapskiego w 1775
Żołnierz regimentu Czapskiego w czasie insurekcji kościuszkowskiej (3.)
Żołnierz (2.) i oficer (5.) 3. regimentu
Strzelec regimentu Czapskiego (4.)

3 Regiment Pieszy Czapskiegooddział piechoty armii koronnej wojska I Rzeczypospolitej.
Inna nazwa: regiment grenadierów pod im. Królewicza[1].

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Wykonując w roku 1777 ustawę sejmu z roku 1776 rozpoczęto reorganizację trzech regimentów dragonii. Zreorganizowany , spieszony były konny regiment dragonii im. królewicza składał się z sześciu kompanii[2]. Początkowo w hierarchii plasował się na ósmym miejscu[2]. W 1790[a] roku szef regimentu, Mikołaj Czapski, spowodował, że regiment przesunięto na miejsce trzecie[2]. Miejsce to utrzymał do końca.

Funkcjonowały różne nazwy regimentu. Nazywano go: „Regimentem Spieszonym Królewicza", „Regimentem Grenadierów Czapskiego", „Regimentem Grenadyerów pod Imieniem Królewicza chodzącym szefostwa JW Czapskiego Pułkownika [...]" lub po prostu „Czapskich"[2].

Podobnie jak 11 Regiment Pieszy Grenadierów był jednostką grenadierską. Jego żołnierze nosili białe kity-grzebienie na kaszkietach oraz boczną białą kitkę z czerwoną końcówką (w odróżnieniu od innych regimentów, które w większości miały czarne grzebienie i boczne czarno-białe kitki).

Sejm roku 1776 ułożył nowy etat wojska, zmieniając znacznie jego strukturę. Regiment miał liczyć 6 kompanii[b], a w sumie etatowo 353 żołnierzy[3], a praktycznie w 1778 roku liczył 321 głów[4]. W 1786 roku liczył etatowo353 żołnierzy[5]. Wchodził w skład Dywizji Małopolskiej[6].

W 1775 roku ujednolicono uzbrojenie podoficerów i szeregowych, odbierając tym pierwszym broń krótką, a oficerom pozostawiając jedynie szpady[7].

W 1786 roku wprowadzono numeracje regimentów piechoty od 1 do 14. Regiment gwardii pozostał bez numeru[7].

Reformy Sejmu Wielkiego zwiększyły stany polskiej piechoty w poszczególnych regimentach. Etaty z października 1789 i maja 1792 roku zakładały istnienie regimentu składającego się z dwunastu kompanii uszykowanych w trzy bataliony[8], w tym jeden grenadierski i dwa fizylierskie. W praktyce nigdy takiej organizacji nie osiągnięto[9].

W przededniu wojna w obronie Konstytucji 3 maja 3 regiment piechoty szefostwa Mikołaja Czapskiego liczył 1455 żołnierzy[10].

Liczebność regimentu
Etatowe i faktyczne zmiany liczebności regimentu po 1777 roku przedstawiały się następująco[2]:

  • etat z 1777 — 353 żołnierzy
  • faktycznie 10 VI 1789 — 637 żołnierzy
  • etat z 8 X 1789 — 2153 żołnierzy
  • etat tymczasowy z 22 11790 — 1440 żołnierzy
  • etat wojenny 22 V 1792 — 2169 żołnierzy
  • faktycznie 9 VI 1792 — 1455 żołnierzy
  • faktycznie IX 1793 — 1318 żołnierzy
  • etat z 1 III 1794 — 419 żołnierzy
  • faktycznie III 1794 — ok. 900 żołnierzy

Liczebność regimentu w 1792 roku wynosiła 1589 osób[11], w marcu 1794 roku 900[11], w maju 1181[11], a we wrześniu 1132 żołnierzy[11].

Barwy regimentu[edytuj | edytuj kod]

  • wyłogi zielone, naramienniki srebrne, guziki białe[12]
  • po 1776: wyłogi trawiasto-zielone, guziki złote[13]

W roku 1789 zmieniono poważnie krój i kolor mundurów piechoty. Składał on się z kurtki zimowej koloru granatowego z wyłogami zielonymi, naramiennikami srebrnymi[12], Lejbika białego ze stojącym kołnierzem, w lecie koletu sukiennego w kolorze białym z wykładkami podobnymi do wyłogów, zapinanego na guziki białe[12] od dołu do góry, długich białych spodni wkładanych do butów kroju węgierskiego, wysokich do kolan i wyciętych z tyłu, a wreszcie z kołpaka okrągłego filcowego, wysokiego na około 30 cm, z sukiennym wierzchem pąsowym, daszkiem i blachą mosiężną z orłem. Żołnierze nosili poza tym halsztuki i naramiennik z czarnej szmelcowanej blachy z nicianym kutasem, jako strój zaś koszarowy — kitle i furażerki. Mundury były o wiele wygodniejsze i pozwalały na większą swobodę ruchów. Strój oficerów różnił się barankowym czarnym obszyciem czapek i galonami. Roczny koszt umundurowania piechura (wraz z przymunderunkiem) wynosił 111 zł[14].

Oficer z około 1785 roku: Kapelusz czarny, taśma złota, suknia pąsowa, wyłogi zielone, podszewka biała, przybory złote. Szarfa i temblak srebrne, przerabiane karmazynem. Oprawa szpady mosiężna. Czaprak pąsowy z galonami złotymi[1].

Podczas insurekcji kościuszkowskiej: wyłogi pąsowe, guziki srebrne[13].

Żołnierze regimentu[edytuj | edytuj kod]

Regimentem dowodził zazwyczaj pułkownik. Stanowisko szefa regimentu, związane z wielkimi poborami, było najczęściej uważane za synekurę. Szefowie posiadali prawo fortragowania (przedstawiania do awansu) oficerów[15]. Do 1790 roku w sztabie służyło ośmiu oficerów. Byli to: szef regimentu, pułkownik, podpułkownik, major, regimentskwatermistrz, adiutant, audytor i regimentsfelczer. Szefa i pułkownika w dowodzeniu kompaniami zastępowali kapitanowie sztabowi. W kompaniach było dwóch kapitanów, sześciu poruczników i sześciu chorążych. Zatem w regimencie znajdowało się 24 oficerów wyłączając kapelana[9].

Od 1790 roku było dwóch majorów i trzech kapitanów z kompanią. Pojawili się ponadto: trzeci kapitan sztabowy, drugi adiutant, dwóch nowych poruczników, ośmiu podporuczników i dwóch nowych chorążych. Podniosło to liczbę oficerów do 40 osób. W ten sposób regiment osiągnął liczbę równą liczbie oficerów służących w regimencie ośmiokompanijnym. Oficerowie ci obsadzili dwa nowe czterokompanijne bataliony, na które podzielono regiment[9].
Od 1773 roku regimentowi szefował gen. Antoni Czapski. Służył on w tym samym regimencie (wtedy konnym regimencie dragonów im. królewicza) od lat 40. Antoni Czapski przekazał regiment w 1783 roku swemu synowi Mikołajowi, wówczas pułkownikowi, który pełnił funkcję szefa do końca istnienia regimentu[2].

Szefowie[16]:

  • gen. lejtn. Antoni Czapski (1776),
  • gen. mjr Mikołaj Czapski (1787 zm. 20 lipca 1792).

Pułkownicy[16]:

Walki regimentu[edytuj | edytuj kod]

3 Regiment Pieszy Koronny uczestniczył w 1792 w VII wojnie polsko-rosyjskiej toczonej w obronie Konstytucji 3 Maja. Dowódca: Józef Hutten-Czapski. Stan osobowy: 1590 ludzi.

Dwa bataliony 3 Regimentu Pieszego Koronnego wzięły także udział w bitwie pod Racławicami (4 kwietnia 1794). Dowódca: gen. Józef Hutten-Czapski. Stan osobowy: 400 ludzi.

Bitwy i potyczki[16]:

  • Zieleńce (17 czerwca 1792),
  • Dubniki (7 lipca 1792),
  • Dubienka (18 lipca 1792),
  • Racławice (4 kwietnia 1794),
  • Szczekociny (6 czerwca 1794),
  • Maciejowice (10 października 1794),
  • Praga (4 listopada 1794)

Hierarchia regimentu[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Rodowody pułków polskich... na str.26 występuje data 1789 w którym otrzymał nr. 3-ci
  2. Cztery kompanie liczyły po 57, a dwie po 56 żołnierzy → Wimmer 1978 ↓, s. 335

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bronisław Gembarzewski: Rodowody pułków polskich i oddziałów równorzędnych od r. 1717 do r. 1831. Warszawa: Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, 1925.
  • Bronisław Gembarzewski: Żołnierz polski. Ubiór, uzbrojenie i oporządzenie od wieku XI do roku 1960. T.2 od 1697 do 1794 roku. Warszawa: 1962.
  • Konstanty Górski: Historya piechoty polskiej. Kraków: Spółka Wydawnicza Polska, 1893.
  • Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki: Oficerowie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1717-1794. T.1: Oficerowie wojska koronnego, cz.1: Piechota. Kraków: Księgarnia Akademicka. Wydawnictwo Naukowe, 1998. ISBN 83-7188-186-X.
  • Tadeusz Nowak, Jan Wimmer: Dzieje oręża polskiego do roku 1793. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1968.
  • Karol Linder: Dawne Wojsko Polskie. Ubiór i uzbrojenie. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1960.
  • Leonard Ratajczyk, Jerzy Teodorczyk: Wojsko powstania kościuszkowskiego w oczach współczesnych malarzy. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987. ISBN 83-11-07090-3.
  • Bolesław Twardowski: Wojsko Polskie Kościuszki w roku 1794. Poznań: Księgarnia Katolicka, 1894.
  • Jan Wimmer: Historia piechoty polskiej do roku 1864. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978.