5 Pułk Strzelców Konnych (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 5 Pułku Strzelców Konnych okresu II RP. Zobacz też: 5 Pułk Strzelców Konnych.
5 Pułk Strzelców Konnych
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 9 czerwca
Nadanie sztandaru 1923
Dowódcy
Pierwszy ppłk Aleksander Ehrbar
Ostatni płk Kazimierz Kosiarski
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Tarnów, Dębica
Rodzaj wojsk Kawaleria
Podległość Krakowska Brygada Kawalerii
Pułk walczył w składzie Krakowskiej Brygady Kawalerii
Bitwa tomaszow lub 1.png

5 Pułk Strzelców Konnych (5 psk) - oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP i Armii Krajowej.

Historia pułku[edytuj | edytuj kod]

17 czerwca 1919 Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało rozkaz o sformowaniu 3 Pułku Dragonów. Powstał on ze szwadronów i dywizjonów organizujących się od 1918, często samorzutnie, na terenie różnych regionów Polski. W jego skład weszły: szwadron kawalerii lwowskiej („Wilków”), szwadron jazdy wołyńskiej, szwadron ziemi kujawskiej i jeden szwadron z 2 pułku ułanów. W lipcu 1919 utworzono w Tarnowie szwadron zapasowy, składający się z oficerów i szeregowych przeniesionych z innych pułków, a także ochotników[1]. We wrześniu tego roku pułk przemianowano na 3 Pułk Strzelców Konnych, a 6 października 1920 na 5 Pułk Strzelców Konnych.

Do 16 grudnia 1934 pułk stacjonował w garnizonie Tarnów, a następnie dowództwo i dwa szwadrony do wybuchu wojny w Dębicy. W Tarnowie pozostał pierwszy szwadron, później jako zapasowy.

Święto pułkowe obchodził 9 czerwca, w rocznicę walk, jakie zostały stoczone w 1920 przez II dywizjon broniący przeprawy na Dnieprze pod Kozinem i 4 szwadron w Kijowie.

Pułk nawiązywał do tradycji 5 Pułku Strzelców Konnych powstałego w 1806.

Działania wojenne[edytuj | edytuj kod]

w wojnie polsko-ukraińskiej[edytuj | edytuj kod]

Występujący pod nazwą „Wilków” 1. szwadron jazdy ziemi lwowskiej (późniejszy 1 szwadron pułku) brał udział w obronie Lwowa a następnie w walkach pod Hołoskiem (w marcu 1919), w zdobyciu Winnik (15 kwietnia), w ofensywie gen. Iwaszkiewicza (w kwietniu), w majowej ofensywie gen. Hallera i następnie w ofensywie polskiej na Wołyniu osiągając rejon Krzemieńca. 8 listopada, z Tarnopola, został skierowany do Tarnowa.

w wojnie polsko-bolszewickiej[edytuj | edytuj kod]

Rozkazem Naczelnego Dowództwa z 12 listopada 1918 powstał w Warszawie „Szwadron Ułanów Województwa Warszawskiego”. Szwadron był bardzo dobrze zorganizowany i wyekwipowany i służył m. innymi jako eskorta Józefa Piłsudskiego w czasie jego przejazdu z Magdeburga do Warszawy a także przyjazdu Ignacego Paderewskiego, zaś w styczniu 1919 stanowił wartę honorową podczas otwarcia na Zamku Królewskim w Warszawie pierwszego sejmu Polski Niepodległej. Szwadron 17 lutego 1919 wyruszył na front litewsko - białoruski. Przydzielony do Grupy Zaniemeńskiej płk. Dziewulskiego tworzy, wraz z dwoma szwadronami 4 Pułku Ułanów, tymczasowy dywizjon pod dowództwem rotmistrza Tadeusza Kossaka (brata - bliźniaka Wojciecha Kossaka). Pod Możajkowem przeszedł swój chrzest bojowy a następnie brał udział w wypadzie na Ejszyszki. Od 19 kwietnia obsadzał polsko - litewską linię demarkacyjną w Olkienikach. W czerwcu powrócił do Warszawy, by 22 lutego 1920 wyruszyć na front wołyński i wziąć udział w wyprawie na Kijów. W tamtym czasie walczył w składzie 2 Pułku Strzelców Konnych. Podczas walk odwrotowych prowadził boje nad Stochodem pod Chełmem, Horodłem i Dubienką. Do rozpoczęcia ofensywy warszawskiej pozostawał na linii Bugu. W czasie ofensywy na Wołyń, dywizjon a w jego składzie szwadron, prowadził działania po trasie: KuśniszczePoczapyZgorany – Kukuryki – Rudniki – Gródki – Horodyszcze i 14 września 1920 osiągnął Kowel. W dalszych walkach (27 września) brał udział w zdobyciu Sarn, następnie (7 października) Olewska po czym został skierowany do Dąbrowicy, na północ od Sarn.

Rozkazem Ministerstwa Spraw Wojskowych z 23 listopada 1920 dywizjon wraz ze szwadronem został wcielony do 5 Pułku Strzelców Konnych jako II dywizjon. W kwietniu 1921 przybył do Tarnowa, stałego garnizonu pułku.

Zgodnie z rozkazem ministerstwa spraw wojskowych z 19.04.1919 rotmistrz Ludwik Newelski sformował szwadron ziemi kujawskiej w Brzeziu koło Włocławka a następnie zakończył jego formowanie w Kaliszu. Szwadron miał być przeznaczony dla 2 Pułku Ułanów, jednak rozkazem z 17 czerwca został wcielony do 3 Pułku Dragonów i po kilku kolejnych reorganizacjach ostatecznie wszedł w skład II dywizjonu 3 Pułku Strzelców Konnych. W czasie zimy 1919/1920 pełnił służbę na pograniczu polsko-czeskim. W lipcu 1920 został skierowany na front wołyński. Brał udział w wyprawie na Kijów.

w kampanii wrześniowej 1939[edytuj | edytuj kod]

Kampanię wrześniową pułk odbył w ramach Krakowskiej Brygady Kawalerii. Pierwszą walkę pułk stoczył 2 września pod Woźnikami i w rejonie Żarek. Walczył w obronie Pińczowa (5 września), pod Tarnogrodem, Tomaszowem Lubelskim. W wyniku przegranej bitwy Armia „Kraków”, a wraz z nią 4 Pułk Strzelców Konnych skapitulował 20 września 1939.

5 Pułk Strzelców Konnych Armii Krajowej[edytuj | edytuj kod]

Pułk odtworzono w AK. Brał udział w akcji „Burza”. Działania bojowe zakończył w grudniu 1944.

Kadra pułku[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku
  • płk kaw. Aleksander Ehrbar (16 X 1920 - 20 XI 1924 → odkomenderowany do Dowództwa 5 SBK)
  • ppłk / płk kaw. Adam Rozwadowski-Jordan (20 XI 1924 – 4 II 1927 → stan spoczynku z dniem 30 IV 1927)
  • ppłk kaw. Jan Kanty Olszewski (11 II 1927[2] – 28 I 1928 → rejonowy inspektor koni w Kołomyi[3])
  • płk dypl. kaw. Juliusz Kleeberg (28 I 1928 – 31 III 1930 → dowódca 6 SBK)
  • ppłk / płk kaw. Ignacy Kowalczewski (31 III 1930[4] – 1938 → dowódca 17 puł)
  • płk kaw. Kazimierz Kosiarski (1938 – IX 1939)
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku - I zastępca dowódcy)
  • ppłk kaw. Rudolf Jan Otton Boyen (1923)
  • ppłk kaw. Adam Rozwadowski-Jordan (do 20 XI 1924 → dowódca 5 psk)
  • ppłk kaw. Stanisław Karol Edward Henryk Marian Breza (1924 – 13 V 1925 → komendant KUK Nr 23)
  • ppłk kaw. Jan Kanty Olszewski (10 VI 1925 – 11 II 1927 → dowódca 5 psk[5])
  • ppłk kaw. Willibald Romański (V 1927 – VII 1929 → rejonowy inspektor koni w Dubnie)
  • mjr / ppłk kaw. Tadeusz Kurnatowski (od VII 1929)
  • mjr kaw. Franciszek Rekucki (do IX 1939)
Kwatermistrz pułku (od 1938 roku - II zastępca dowódcy)
Oficerowie pułku

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[9]:

Ag virtuti.jpg
  1. kpr. Franciszek Felczar
  2. rtm. Tadeusz Krynicki
  3. ppor. Zbigniew Mysyrowicz
  4. kpr. Ludwik Sokołowski

Obsada pułku we wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

  • dowódca pułku - płk kaw. Kazimierz Kosiarski
  • zastępca dowódcy pułku - mjr kaw. Franciszek Rekucki
  • kwatermistrz - rtm. Mieczysław Chwaliński
  • adiutant - rtm. Antoni Dębski
  • dowódca 1 szwadronu - por. Stanisław Lucjan Sławik
  • dowódca 2 szwadronu - rtm. Jarosław Chodań
  • dowódca 3 szwadronu - rtm. Wojciech Łopuski
  • dowódca 4 szwadronu - rtm. Bronisław Piotrowski
  • dowódca szwadronu ckm - por. Witold Zygmunt Szychowski
  • dowódca plutonu przeciwpancernego - ppor. rez. Mieczysław Miska
  • dowódca plutonu kolarzy - ppor. Zbigniew B. Winogrodzki
  • dowódca plutonu łączności - por. Tadeusz Julian Gawrzycki

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

W 1923 roku potomek sławnych Sanguszków książę Roman podarował pułkowi sztandar. W rogach płachty sztandaru umieszczono obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, herb XX. Sanguszków „Pogoń”, herb miasta Tarnowa „Leliwa” i odznakę pułkową. 26 lipca 1923 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Stanisław Wojciechowski zatwierdził sztandar[10]. 16 września 1923 roku generał broni Tadeusz Rozwadowski w imieniu Prezydenta Rzeczypospolitej wręczył sztandar dowódcy pułku[11].

W czasie kampanii wrześniowej sztandar znajdował się w Ośrodku Zapasowym Kawalerii „Dębica”. W czasie ewakuacji ośrodka sztandar znajdował się pod opieką rtm. Aleksandra Jodkiewicza. 17 września 1939 roku rotmistrz Jodkiewicz przekazał sztandar majorowi Tadeuszowi Plackowskiemu[a], zastępcy dowódcy ośrodka, który motocyklem lub samochodem ciężarowym wyjechał w kierunku granicy z Rumunią. Dalsze losy sztandaru i majora Plackowskiego są nieznane[13].

Odznaka pamiątkowa

13 listopada 1923 roku Minister Spraw Wojskowych generał broni Stanisław Szeptycki „zatwierdził projekt i regulamin odznaki pamiątkowej 5 pułku strzelców konnych”[14]. Odznaka o wymiarach 42 x 37 mm ma kształt krzyża maltańskiego, którego ramiona o złotych krawędziach, zakończonych kulkami pokryte są białą emalią. W środku krzyża okrągła tarcza emaliowana oliwkowo na której wpisano numer „5”. Odznaka jednoczęściowa, wykonana w tombaku, złocona i emaliowana. Autorami projektu odznaki byli podporucznicy: Władysław Żurowski i Tadeusz Ujejski. Wykonawcą odznak był Wiktor Gontarczyk, Warszawa, ulica Miodowa 19[15].

Barwy

W latach 1922–1927 żołnierze 5 psk nosili otoki barwy ciemno i jasno oliwkowe[16]. 24 marca 1927 roku Minister Spraw Wojskowych zmienił barwę otoków na czapkach oficerów i szeregowych 5 psk na barwę białą[17].

Otok biały.png Biały otok na rogatywce.

Spod 2pszw.png Szasery ciemnogranatowe z białymi lampasami i takąż wypustką.

W latach 1922–1927 żołnierze 5 psk nosili proporczyki oliwkowo-białe. 4 sierpnia 1927 roku generał dywizji Daniel Konarzewski w zastępstwie Ministra Spraw Wojskowych ustalił dla oficerów liniowych i szeregowych 5 psk proporczyki szmaragdowo-białe z paskiem amarantowym[18].

26 czerwca 1929 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski „zezwolił na umieszczenie na proporczykach dowództwa oraz szwadronów liniowych 5 pułku strzelców konnych następujących znaków: 1 szwadron - biała głowa wilka, 2 szwadron - tarcza z herbem ziemi kujawskiej, 3 szwadron - dwa równoległe paski koloru chabrowego (na wskos), 4 szwadron - dwa równoległe paski koloru żółtego (na wskos)”[19].

Prop 1 5psk.png Proporczyk noszony przez oficerów i szeregowych pułku na kołnierzach kurtek i płaszczy.

Proporczyki noszone na lancach w latach 1927-1929:
Prop dow 5psk.png proporczyk dowództwa pułku
Prop 1szw 5psk.png proporczyk 1 szwadronu
Prop 2szw 5psk.png proporczyk 2 szwadronu
Prop 3szw 5psk.png proporczyk 3 szwadronu
Prop 4szw 5psk.png proporczyk 4 szwadronu
Prop 5szwckm 5psk.png proporczyk szwadronu ckm
Prop plutlaczn 5psk.png proporczyk plutonu łączności
Proporczyki noszone na lancach po 26 czerwca 1929:
Prop dow 5psk 1.png proporczyk dowództwa pułku
Prop 1szw 5psk 1.png proporczyk 1 szwadronu
Prop 2szw 5psk 1.png proporczyk 2 szwadronu
Prop 3szw 5psk 1.png proporczyk 3 szwadronu
Prop 4szw 5psk 1.png proporczyk 4 szwadronu
Prop 5szwckm 5psk.png proporczyk szwadronu ckm
Prop plutlaczn 5psk.png proporczyk plutonu łączności
Żurawiejka
 Osobny artykuł: Żurawiejka.
Tak się błąkał w okolicy
aż go wzięli do Dębicy
Lance do boju, szable w dłoń ...
Kto pod kocem dziewki chowa?
To jest „Piąty” spod Tarnowa
Lance do boju, szable w dłoń ...
Po pijaństwie leży w rowie
Strzelców „Piąty” Pułk w Tarnowie.
Lance do boju, szable w dłoń ...

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Tadeusz Plackowski urodził się 21 kwietnia 1896. W czasie I wojny światowej był żołnierzem Legionów Polskich. Mianowany rotmistrzem ze starszeństwem z 1 stycznia 1928 roku. Odznaczony Krzyżem Niepodległości, dwukrotnie Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi[12]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Gilewski 1931 ↓, s. 3-5.
  2. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 11 lutego 1927 roku, s. 51.
  3. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 3 z 28 stycznia 1928 roku, s. 25.
  4. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 31 marca 1930 roku, s. 107.
  5. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 123 z 21 listopada 1924 roku, s. 690.
  6. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 6 lipca 1929 roku, s. 211.
  7. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 236.
  8. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 225.
  9. Gilewski 1931 ↓, s. 54.
  10. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 43 z 13 listopada 1923 roku, poz. 555.
  11. Gilewski 1931 ↓, s. 49.
  12. Wykaz Legionistów ↓.
  13. Satora 1990 ↓, s. 258-259.
  14. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 43 z 13 listopada 1923 roku, zał nr 1.
  15. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 216.
  16. Gnat-Wieteska 2003 ↓, s. 16.
  17. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 10 z 24 marca 1927 roku, poz. 86 i Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 6 z 24 lutego 1928 roku, poz. 66.
  18. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 22 z 4 sierpnia 1927 roku, poz. 268.
  19. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 21 z 26 czerwca 1929 roku, poz. 205.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]