61 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy 61 Pułku Piechoty Wielkopolskiej. Zobacz też: 61 Pułk Piechoty – stronę ujednoznaczniającą.
61 Pułk Piechoty
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 4 marca, 29 maja
Nadanie sztandaru 1 marca 1920
4 sierpnia 1924
Rodowód 7 Pułk Strzelców Wielkopolskich
Kontynuacja 15 Warmińsko-Mazurska Dywizja Zmechanizowana
15 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy por. Kazimierz Szczęśniak
Ostatni ppłk dypl. Franciszek Sobolta
Działania zbrojne
powstanie wielkopolskie
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja garnizon Bydgoszcz
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 15 Dywizja Piechoty
Bitwa o granice 1920.png
Pułk walczył w składzie 15 DP
Warszawa obrona 1939.png

61 Pułk Piechoty (61 pp) – oddział piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.

Pułk wchodził w skład 15 Wielkopolskiej Dywizji Piechoty[1]. Stacjonował do 1939 w garnizonie Bydgoszcz[2].

Formowanie[edytuj | edytuj kod]

Utworzony został 6 lutego 1919 jako Pułk Zapasowy Grupy Zachodniej. Przemianowany 15 marca 1919 na 7 Pułk Strzelców Wielkopolskich, a 7 stycznia 1920 na 61 Pułk Piechoty. "Grupa Zachodnia" powstała z zorganizowanego wcześniej 2 Batalionu Garnizonu Poznań i kilku kompanii pochodzących z wielkopolskich drużyn powstańczych (ze Zbąszynia, Bukowca, Duszników, Lwówka i Pniew), istniejących od listopada 1918.

3 maja 1919 gen. piech. Józef Dowbor-Muśnicki rozkazem nr 119 zatwierdził dzień 4 marca (św. Kazimierza) jako święto pułkowe dla 7 pułku Strzelców Wielkopolskich.

Powstanie wielkopolskie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Powstanie wielkopolskie.

Pododdziały przyszłego pułku walczyły 10 stycznia 1919 r. o Zbąszyń. Do końca lipca 1919 r. 7 pułk Strzelców Wielkopolskich bił się na zachodnim, później na północnym odcinku frontu wielkopolskiego (od Rynarzewa po Czarnków). W styczniu i lutym 1920 r. zajął Ziemię Chodzieską i Wyrzyską – 19 stycznia 1920 r. wkroczył do Chodzieży, a następnie do Śmiłowa, Wyrzyska, Białośliwia i Wysokiej. Na przełomie stycznia i lutego pułk obsadził granicę między Kępnem a Rawiczem, po czym wrócił do Chodzieży, która na krótko stała się miastem garnizonowym pułku i gdzie na miejscowym rynku 1 marca 1920 r. otrzymał on sztandar (z napisem "Honor i Ojczyzna" oraz nazwami pól bitew pułku na ramionach krzyża, po drugiej stronie: orzeł biały pośrodku krzyża kawalerskiego, między jego ramionami cyfra "61" w wieńcu laurowym).

Wojna z bolszewikami 1920 roku[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wojna polsko-bolszewicka.

W początkach marca 1920 przerzucony został na front wschodni przeciwko Armii Czerwonej do obszaru BrodyKrasneZłoczów, następnie brał udział w wyprawie kijowskiej, nacierając w kierunku Berdyczowa. 8 maja 1920 r. pułk wkroczył do Kijowa, gdzie następnego dnia uczestniczył w defiladzie wojsk polskich na Kreszczatiku. Cofając się następnie pod naporem Armii Czerwonej, zajął stanowiska na przedpolu Warszawy w składzie 1 Armii. W czasie polskiej kontrofensywy 23 września przełamał front pod Mścibowem i Gnieznem k. Wołkowyska. Ostatni ważniejszy bój pułku to udzielenie pomocy 11 października 1920 58 pułkowi piechoty w walce o Kojdanów.

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny wojny, w której poległo blisko dwustu żołnierzy, pułk wraca do Chodzieży, a następnie przenosi się do Gniezna. 1 listopada 1921 r. przybywa do Bydgoszczy, gdzie zostaje zakwaterowany w koszarach przy ul. Szczecińskiej (dziś Pomorskiej), po 10 latach – w koszarach im. gen. Chłopickiego przy ul. Północnej (dziś Powstańców Warszawy). Pozostał w strukturze 15 Dywizji Piechoty[3].

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 29 maja, jako datę święta pułkowego[4]. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę boju pod Pleszczenicą, stoczonego w 1920 roku[5].

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 61 pułk piechoty zaliczony został do typu II pułków piechoty (tzw. wzmocnionych). W każdym roku otrzymywał około 845 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 68 oficerów oraz 1900 podoficerów i szeregowców. Na czas wojny przewidywany był do pierwszego rzutu mobilizacyjnego. W okresie zimowym posiadał dwa bataliony starszego rocznika i batalion szkolny, w okresie letnim zaś trzy bataliony strzeleckie. Jego stany były wyższe od pułku „normalnego” (typ I) o ok. 400-700 żołnierzy[6].

Pułk w kampanii wrześniowej 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kampania wrześniowa.

61 pułk piechoty walczył w składzie Armii „Pomorze”. Od 1 do 4 września obsadzał główną pozycję obrony przedmościa Bydgoszczy między rzeką Brdą i Kanałem Bydgoskim. Następnie wycofał się na linię Solec KujawskiŁabiszyn. W dniach 9 – 14 września brał udział w bitwie nad Bzurą osłaniając kierunek północno-zachodni (np. 11 i 12 IX odpierał ataki niemieckiej 208 DP pod Szczytnem).

W dniach 16 – 17 września bronił północnego skraju Puszczy Kampinoskiej, a następnie wycofał się do Warszawy, gdzie resztki pułku walczyły do jej kapitulacji.

W całej kampanii wrześniowej zginęło 35 oficerów i ponad 900 żołnierzy, a rannych zostało blisko 1200.

Sztandar pułku został zakopany w dniu 18.09.1939 r. we wsi Bołtuny nad Bugiem.

Strzelcy wielkopolscy[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku

Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[7].

Zastępcy dowódcy pułku

13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[9]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.

Kwatermistrzowie

W latach 1921-1923 zastępcą dowódcy pułku i jego pomocnikiem w zakresie służby administracyjno-gospodarczej był dowódca batalionu sztabowego[7]. W 1924 roku, w nowej organizacji pokojowej pułku piechoty, utworzono stanowisko kwatermistrza, a zlikwidowano batalion sztabowy i stanowisko dowódcy tego pododdziału. 1 kwietnia 1938 roku stanowisko kwatermistrza zostało zamienione na stanowisko II zastępcy dowódcy (zastępcy dowódcy do spraw gospodarczych)[14]. W 1939 roku, w organizacji wojennej pułku było ponownie stanowiskiem kwatermistrza.

  • kpt. piech. Emil Ślusarczuk (p.o. 1923[15])
  • mjr piech. Jan Jabłoński (1925)
  • mjr piech. Ryszard Korzański (25 VIII 1926[16] – 1928[17])
  • mjr piech. Otton Urban (23 III 1932[18] – II 1936 → zastępca dowódcy 10 pp)
  • mjr Marian Schultz (1939)
Oficerowie pułku

Obsada personalna pułku w marcu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna pułku w marcu 1939 roku[19]

Dowództwo i kwatermistrzostwo
  • dowódca pułku – ppłk dypl. piech. Franciszek Sobolta
  • I zastępca dowódcy – ppłk Józef Władysław Wyzina → dowódca Ośrodka Zapasowego 15 DP w Sandomierzu
  • II zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Marian Schultz
  • adiutant – mjr Janusz Czarnocki
  • starszy lekarz – mjr dr Jerzy Zygmunt Suwiński
  • młodszy lekarz – ppor. lek. Kazimierz Dionizy Jankowski
  • oficer mobilizacyjny – kpt. Wacław Szpulecki
  • z-ca oficera mobilizacyjnego – kpt. Wacław Pauliński
  • oficer administracyjno-materiałowy – kpt. adm. (piech.) Zenon Malinowski
  • oficer gospodarczy - kpt. int. Kazimierz Masłowski
  • oficer żywnościowy – chor. Feliks Fąferek
  • dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – kpt. tab. Jan Liebthal
  • kapelmistrz – kpt. adm. (kapelm.) Paweł Kuczera
I batalion
  • dowódca I batalionu – mjr dypl. Franciszek Kajetan Wysocki
  • dowódca 1 kompanii – kpt. Leopold Jenerowicz
  • dowódca plutonu – ppor. Władysław Zbigniew Milwid
  • dowódca plutonu – ppor. Tadeusz Juliusz Tworzydło
  • dowódca 2 kompanii – kpt. Feliks Kociński
  • dowódca plutonu – ppor. Norbert Skwierawski
  • dowódca 3 kompanii – por. Stanisław Bielecki
  • dowódca plutonu – ppor. Stanisław Dubrownik
  • dowódca plutonu – ppor. Jan Mieczysław Rejman
  • dowódca plutonu – chor. Franciszek Karliński
  • dowódca 1 kompanii km – por. Mieczysław Otto Kintopf
  • dowódca plutonu – por. Brunon Werner Otton Bzdawski
  • dowódca plutonu – ppor. Egon Edward Paweł Gruhalla-Węsierski
II batalion
  • dowódca II batalionu – mjr dr Stanisław Dobrzański
  • dowódca 4 kompanii – por. Julian Soleżyński
  • dowódca plutonu – ppor. Adam Szczęsny Szpakowski
  • dowódca 5 kompanii – por. Wincenty Kościanowski
  • dowódca plutonu – por. Tadeusz Franciszek Stein
  • dowódca plutonu – ppor. Tadeusz Piotr Górecki
  • dowódca 6 kompanii – vacat
  • dowódca plutonu – por. Tadeusz Żbikowski
  • dowódca plutonu – ppor. Stanisław Jan Walczak
  • dowódca 2 kompanii km – por. Stanisław Józef Dworakowski
  • dowódca plutonu – chor. Władysław Śliwiński
III batalion
  • dowódca III batalionu – mjr Rudolf Jan Kruczała
  • dowódca 7 kompanii – kpt. Edward Zabielski
  • dowódca plutonu – ppor. Józef Witczak
  • dowódca plutonu – ppor. Zbigniew Leon Wróblewski
  • dowódca 8 kompanii – por. Antoni Burkiewicz
  • dowódca plutonu – por. Stanisław Smułkowski
  • dowódca plutonu – ppor. Józef Garyga
  • dowódca 9 kompanii – por. Włodzimierz Jan Dzięcielewski
  • dowódca plutonu – por. Ludwik Orłowicz
  • dowódca plutonu – ppor. Henryk Marszałek
  • dowódca plutonu – chor. Franciszek Matuszewski
  • dowódca 3 kompanii km – kpt. Wacław Czaplicki
  • dowódca plutonu – por. Adam Franciszek Strejczek
  • dowódca plutonu – chor. Mikołaj Giś
Pododdziały specjalne
  • dowódca plutonu łączności – por. Bronisław Burda
  • dowódca plutonu pionierów – por. Marian Adam Zjawili
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. art. Jacek Deskur
  • dowódca plutonu ppanc. – por. Jan Górski
  • dowódca oddziału zwiadu – por. Alfred Furmański
  • na kursie – por. Hugo Blechert
  • odkomenderowany – por. Ludwik Marian Diehl
  • odkomenderowany – ppor. Józef Kwit

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari[20]:

Order Virtuti Militari
  1. pchor. Mieczysław Ankiewicz
  2. ppor. Ludwik Baraniecki
  3. st. szer. Kazimierz Baraniecki
  4. plut. Jan Biegański
  5. por. Antoni Biskupski
  6. st. sierż. Michał Błaszczyk
  7. szer. Stanisław Ceglarek
  8. sierż. Mikołaj Giś
  9. por. art. Jan Heine
  10. st. szer. Antoni Jakubiak
  11. sierż. Michał Jakubowski
  12. sierż. Antoni Jedwabny
  13. st. szer. Józef Kaźmierczak
  14. st. szer. Andrzej Knopp
  15. chor. Walenty Laksander
  16. ppor. Franciszek Lisewski
  17. kpt. Władysław Mikołajczak
  18. por. Lucjan Mroczkowski
  19. szer. Franciszek Napierała
  20. szer. Piotr Piasek
  21. st. szer. Władysław Popławski
  22. szer. Jan Ronka
  23. st. szer. Adam Rosadziński
  24. st. szer. Wacław Sodkiewicz
  25. szer. Stanisław Skrzypczak
  26. kpt. Ludwik Szyman
  27. szer. Nikodem Wachowiak
  28. sierż. Stanisław Wieczorkiewicz
  29. mjr Alfons Wojtkielewicz
  30. st. kpl. ks. Mateusz Zabłocki
  31. por. Wacław Zabłocki

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

1 marca 1920 roku w Chodzieży pułk otrzymał chorągiew ufundowaną przez ludność ziemi chodzieskiej. Rodzicami chrzestnymi chorągwi była Melania Szulczewska ze Strzelec i doktor Zbigniew Jerzykowski, starosta chodzieski. Nie była to chorągiew przepisowa, zgodna ze wzorem opisanym w ustawie z dnia 1 sierpnia 1919 roku o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej[21][22].

4 sierpnia 1924 roku w Bydgoszczy Prezydent RP Stanisław Wojciechowski wręczył pułkowi chorągiew ufundowaną przez społeczeństwo ziemi chodzieskiej[23].

Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[24].

Losy sztandaru po 1939 roku są nieznane[25]

Odznaka pamiątkowa

15 lipca 1924 roku Minister Spraw Wojskowych generał dywizji Władysław Sikorski zatwierdził odznakę pamiątkową 61 Pułku Piechoty[26]. Odznaka o wymiarach 39x28 mm ma kształt stylizowanego orła z opuszczonymi skrzydłami, trzymającego w szponach jednej łapy tarczę krzyżacką pokrytą białą i czarną emalią a w drugiej łapie przyłbicę rycerską. Na łapach orła zerwane łańcuchy (symbol wyzwolenia się spod pruskiego panowania). Nad tarczą wpisano numer i inicjały „61 PP”. Odznaka jednoczęściowa – wykonana w srebrze, złocona i częściowo emaliowana, na rewersie próba srebra 900. Wykonawcą odznaki był Paul Kinder z Bydgoszczy[27].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Satora 1990 ↓, s. 119.
  2. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 104.
  3. Almanach 1923 ↓, s. 51.
  4. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  5. Rupniewski 1929 ↓, s. 14.
  6. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  7. a b Almanach 1923 ↓, s. 49.
  8. Został wyznaczony, lecz stanowiska nie objął.
  9. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  10. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 20 września 1930 roku, s. 295.
  11. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 232.
  12. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 7 czerwca 1934 roku, s. 159.
  13. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 7 czerwca 1934 roku, s. 153.
  14. Kłoczewski 1987 ↓, s. 163, 168.
  15. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 299.
  16. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 34 z 25 sierpnia 1926 roku, s. 282.
  17. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 75.
  18. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 255.
  19. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 619.
  20. Rupniewski 1929 ↓, s. 24.
  21. Rupniewski 1929 ↓, s. 8-9, 21.
  22. Dz.U. z 1919 r. Nr 69, poz. 416.
  23. Rupniewski 1929 ↓, s. 21.
  24. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej w: Dz.U. z 1938 r. Nr 5, poz. 32.
  25. Satora 1990 ↓, s. 120-121.
  26. Dz.Rozk. MSWojsk. ↓, Nr 28 z 15 lipca 1924 roku, poz. 417.
  27. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 104-105.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]