67 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
67 pułk piechoty
9 pułk strzelców wielkopolskich
Ilustracja
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

1919

Rozformowanie

1939

Tradycje
Święto

2 maja, 20 maja

Rodowód

9 pułk strzelców wielkopolskich

Dowódcy
Pierwszy

ppłk Juliusz Padlewski-Skorupka

Ostatni

ppłk Karol Kumuniecki

Działania zbrojne
powstanie wielkopolskie
wojna polsko-bolszewicka
bitwa nad Wkrą (14–18 VIII 1920)
bitwa nad Niemnem (20–26 IX 1920)
kampania wrześniowa
bitwa nad Bzurą (9–18 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja

Brodnica

Rodzaj wojsk

piechota

Podległość

2 Dywizja Strzelców Wielkopolskich
3 Dywizja Strzelców Wielkopolskich
17 Dywizja Piechoty
4 Dywizja Piechoty

67pp 1.png

67 Pułk Piechoty (67 pp) – oddział piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk sformowany został wiosną 1919 jako 9 pułk strzelców wielkopolskich. W lutym 1920 przemianowany został na 67 pułk piechoty. W wojnie polsko-bolszewickiej walczył na froncie litewsko-białoruskim, w Bitwie Warszawskiej i ofensywie jesiennej.

W okresie międzywojennym stacjonował w Brodnicy i wchodził w skład 4 Dywizji Piechoty. W czasie kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej dywizji w ramach Armii „Pomorze”.

Formowanie pułku i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

W końcu grudnia 1918 w Wielkopolsce zaczęły powstawać samorzutnie polskie oddziały powstańcze. Zorganizowana została między innymi kompanie: czarnkowska, wągrowiecka, trzemeszeńska, obornicka, gnieźnieńska, rogozińska, gołaniecka, szubińska, kcyńska, labiszyńska, żnińska, wrzesińska i inne[1]. Oddziały powstańcze, z których utworzono później 9 pułk strzelców wielkopolskich walczyły na froncie północnym pod Kcynia, Chodzieżą, Łabiszynem, Szubinem, Żninem i Czarnkowem[2].

27 kwietnia 1919 z samodzielnych dotąd kompanii powstańczych sformowano 9 pułk strzelców wielkopolskich. Początkowo wchodził w skład 2., a później 3 Dywizji Strzelców Wielkopolskich[3].

W styczniu 1920 pułk wkroczył do Rawicza i Leszna, obejmując tereny będące dotychczas w posiadaniu Niemców. Po połączeniu Armii Wielkopolskiej z Wojskiem Polskim, 9 pułk strzelców wielkopolskich 9 lutego 1920 przemianowany został na 67 pułk piechoty[4].

Struktura organizacyjna 9 pp wlkp.[edytuj | edytuj kod]

Organizacja w kwietniu 1919[3][5]:

Dowódca pułku – kpt. Juliusz Skorupka-Padlewski

  • I batalion – dowódca por. Felicjan Maryński
    • 1 kompania (kcyńska)
    • 2 kompania (pakoska i część wyrzyskiej)
    • 3 kompania (szubińska)
    • 4 kompania (plutony: dziewierzeński, wysocki i kcyński Krzysztofiaka)
    • 1 kompania km (poznańska kkm)
  • II batalion – dowódca kpt. Jan Klein
    • 5 kompania (poznańska)
    • 6 kompania (trzemeszeńska)
    • 7 kompania (łabiszyńska)
    • 8 kompania (żnińska)
    • 2 kompania km (wrzesińska kkm por. Józefa Trawińskiego)
  • III batalion – dowódca kpt. Prądzyński
    • 9 kompania (1 czarnkowska)
    • 10 kompania (2 czarnkowska)
    • 11 kompania (por. Józefa Mariana Króla)
    • 12 kompania (szamotulsko-wieluńska)
    • 3 kompania km (czarnkowska kkm)

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Jarocinie[6].

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

Pułk na froncie litewsko-białoruskim[edytuj | edytuj kod]

2 lutego 1920 67 pułk piechoty skierowany został na front wojny polsko-bolszewickiej do rejonu KurzeniecWilejka[7]. Tam wszedł do odwodu 1 Armii gen. Stefana Majewskiego. 16 maja pułk przetransportowano na linię GłębokieLipskLitowce. 20 maja I batalion walczył w okrążeniu pod Lipskiem, II batalion walczył pod Litowcami i Dziadkami, a III pod Czeczukami. Podczas ofensywy Armii Czerwonej wszystkie bataliony połączyły się, a cały pułk ześrodkował się w Wilejce[8].

W pierwszych dniach czerwca Polacy rozpoczęli kontrofensywę. Pułk nacierał wzdłuż toru kolejowego KrsziczeBudsław. Zdobył Wytreski, Denisowo, Zadubiony, Repichy, Zaborce, Parafinowo i Dokszyce. Po zakończeniu walk, pułk przeszedł do odwodu[9].

Pułk w działaniach odwrotowych

4 lipca 1920 rozpoczęła się ofensywa sowiecka wojsk Michaila Tuchaczewskiego. W tym czasie pułk walczył pod Głębokiem, Pliszą, Kowalami, Starymi Gabami, Bonaczami, Wilejka, Smorgoniami, a następnie pod Krewem, Gieranonami, Gródkiem, Folwarkami Wielkimi, Zabłudowem, Mierzwinem, Kossowem, Pokrzywnicą i Domasławem[10]. Potem kontynuował marsz odwrotowy przez Wyszków i Pułtusk, docierając do Psar[11]. 13 sierpnia pułk stanął w Modlinie jako odwód nowo utworzonej 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego[10].

Pułk w Bitwie Warszawskiej i w ofensywie jesiennej[edytuj | edytuj kod]

6 sierpnia Naczelny Wódz, marszałek Józef Piłsudski podjął decyzję o przeprowadzeniu zwrotu zaczepnego znad Wieprza i stoczenia walnej bitwy na przedpolach Warszawy. W tym celu rozpoczęto koncentrację jednostek, które miały wejść w skład grupy uderzeniowej, a także przegrupowywano oddziały mające bronić samej Warszawy i osłaniać tę obronę od północy.

15 sierpnia pułk przeszedł do natarcia[12]. Zdobył Nasielsk, Budy, Łaś, Chrzanowo, a następnie prowadził działania pościgowe w kierunku Przasnysz, Chorzele, Łomża, Osowiec i Grajewo[13]. Po zakończeniu działań wojennych stacjonował w Sejnach. Tam pełnił służbę patrolową na polsko-litewskiej linii demarkacyjnej. 6 października roku pułk przeszedł do odwodu, do Suwałk. 23 listopada przeniósł się do rejonu Grajewa.

Bilans walk[edytuj | edytuj kod]

W okresie walk o granicę Orderem Virtuti Militari udekorowano 6 oficerów i 8 podoficerów, a Krzyżem Walecznych 19 oficerów oraz 56 podoficerów i szeregowych. Wśród odznaczonych Krzyżem Walecznych był kpt. piech. Henryk Kajetaniak[a]. Pułk zdobył 9 dział polowych, 82 karabiny maszynowe, 36 wozów taborowych oraz 80 koni. Do niewoli wzięto około 800 jeńców. Straty pułku obejmowały 163 poległych, w tym 6 oficerów[16].

Mapy walk pułku[edytuj | edytuj kod]

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Order Virtuti Militari
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari[17][18]
ppor. Franciszek Borzych nr 4522 plut. Stanisław Borys sierż. Władysław Fornowski
kpt. Jan Aleksander Klein sierż. Leon Kmiotek nr 4728 ppor. Władysław Klucz nr 4526
por. Stanisław Masłek nr 4731[19][20] ś.p. kpt. Felicjan Maryński nr 4766 ppor. Edmund Rogalski
chor. Walerian Robaszewski nr 4525[21] ppor. Sylwester Trojanowski plut. Jan Wietrzykowski
sierż. Nikodem Witkowski nr 4743 ppor. Władysław Wlekliński

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

4 DP w 1938.jpg

Od 18 grudnia pułk transportami kolejowymi wyjechał z obszaru wojennego do obszaru krajowego. Tymczasowo stacjonował w Jarocinie i Lesznie, następnie przeniósł się do Rawicza, a później do Kępna. Batalion zapasowy pozostał w Jarocinie[22]. Pułk przeszedł z organizacji wojennej na organizację pokojową. 19 października 1921 roku pułk wyszedł ze składu 17 Dywizji Piechoty i został włączony w skład 4 Dywizji Piechoty[22].

Pułk stacjonował w garnizonie Brodnica[23] na terenie Okręgu Korpusu Nr VIII[24] (w Toruniu stacjonował II batalion piechoty[25] i batalion zapasowy).

W czasie trwania przewrotu majowego żołnierze 67 pp pozostali wierni prezydentowi Wojciechowskiemu i stanęli po stronie sił rządowych. Z powodu strajków polskich kolejarzy, którzy opowiedzieli się po stronie Józefa Piłsudskiego brodnicki pułk nie dotarł na miejsce walk do Warszawy.

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 2 maja, jako datę święta pułkowego[26]. 13 listopada 1930 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski „przesunął datę święta pułkowego 67 pułku piechoty z dnia 2 na 20 maja”[27].

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 67 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[28].

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[b]:
dowódca pułku ppłk Karol Kumuniecki
I zastępca dowódcy ppłk Bohdan Sołtys
adiutant kpt. Mieczysław Bloch
starszy lekarz ppłk dr Bolesław Tarando
młodszy lekarz vacat
komendant Rejonu PW Konnego kpt. art. Stanisław Tkaczuk[c]
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) mjr Jan Wrona
oficer mobilizacyjny kpt. Emeryk Otomański
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. Jan Baumgardt
oficer administracyjno-materiałowy por. Alfred Gustaw Witt
oficer gospodarczy kpt. int. Witold Plejer
oficer żywnościowy por. Władysław Sulatycki
oficer taborowy[d] por. Arkadiusz Marciszewskl
kapelmistrz kpt. adm. (kapelm.) Emil Michał Dawidowicz
dowódca plutonu łączności por. Maciej Ludwik Weiner
dowódca plutonu pionierów por. Witold Lisiński
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. art. Stanisław Tkaczuk(*)
dowódca plutonu ppanc. por. Adam Lis
dowódca oddziału zwiadu por. Tadeusz Hałuszka
I batalion
dowódca batalionu mjr Michał Lipcsey-Steiner
dowódca 1 kompanii kpt. dypl. Aleksander Szendryk
dowódca plutonu por. Stanisław Marceli Fronczak
dowódca plutonu ppor. Jerzy Zbigniew Zbyszewski
dowódca 2 kompanii vacat
dowódca 3 kompanii mjr kontr. Jakub Wojnarowski
dowódca plutonu ppor. Jarosław Izydor Radomski
dowódca plutonu ppor. Mieczysław Walerian Urbanik
dowódca 1 kompanii km kpt. Eugeniusz Ludwik Marian Mieszko Mieszkowski
dowódca plutonu por. Franciszek Olszewski
dowódca plutonu ppor. Julian Ryznar
II batalion
dowódca batalionu mjr Marian Antoni Tyborowski
adiutant baonu por. Bogusław Ryszard Zboiński
pomocnik dowódcy baonu ds. gosp. kpt. Karol Józef Sordyl
lekarz baonu por. lek. Konrad Grobelny
dowódca 4 kompanii por. Józef Rafał Radomski
dowódca plutonu por. Franciszek Kraska
dowódca 5 kompanii kpt. Sawa Bunata
dowódca plutonu ppor. Jan Henryk Theis
dowódca 6 kompanii mjr Józef Pałac
dowódca plutonu ppor. Antoni Kozłowski
dowódca 2 kompanii km kpt. Tadeusz Łabsz
dowódca plutonu por. Adam Pius Zieliński
III batalion
dowódca batalionu mjr Stanisław Wultański
dowódca 7 kompanii kpt. Stanisław Subocz
dowódca plutonu por. Alfons Grochowski
dowódca 8 kompanii p.o. ppor. Stanisław Wawrzyńczak
dowódca 9 kompanii por. Władysław Bąkowski
dowódca 3 kompanii km kpt. Adam Marian Sobkiewicz
dowódca plutonu ppor. Antoni Stefan Rzepecki
na kursie
na kursie por. Tadeusz Szymczak
na kursie ppor. Stefan Browarek
na kursie ppor. Józef Matuszyński
odkomenderowany por. Antoni Mikulski
Kurs Podchorążych Rezerwy 4 DP
dowódca kpt. Józef Marian Wajdowicz
dowódca plutonu por. Julian Kuczyński
dowódca plutonu por. Bolesław Niewiarowski
dowódca plutonu ppor. Józef Konstanty Mielewski
dowódca plutonu ppor. Stefan Zalewski
67 obwód przysposobienia wojskowego „Brodnica”
kmdt obwodowy PW mjr piech. Adam Fleszar
kmdt powiatowy PW Brodnica kpt. piech. Edward Franciszek Busza
kmdt powiatowy PW Lubawa kpt. piech. Jan Władysław Dulęba
kmdt powiatowy PW Rypin ppor. kontr. piech. Wacław Nowicki

67 pp w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Mobilizacja

Od 10 lipca 1939 roku I batalion pułku wykonywał prace fortyfikacyjne w rejonie jezior brodnickich, kierował nimi zastępca dowódcy pułku ppłk Bohdan Sołtys. Budowano schrony drewniano-ziemne i nieliczne żelbetowe oraz stanowiska strzeleckie i rowy zasieki z drutu kolczastego. 67 pułk piechoty rozpoczął mobilizację niejawną alarmową 24 sierpnia 1939 r. oprócz organicznych pododdziałów mobilizował kompanię km plot. typu "B" nr 84 i dwie kolumny taborowe dla macierzystej dywizji nr 802 i 803. Część Oddziału zbierania nadwyżek 67 pp pozostawiono w Brodnicy z których utworzono poza etatem improwizowany IV batalion pułku, który po utworzeniu odjechał do składu 208 pp rez. w Jabłonowie[31].

Działania bojowe

Pułk w składzie 4 DP

W czasie wojny obronnej 1939 był w składzie macierzystej dywizji walczącej w Armii „Pomorze”[25]. Przed wybuchem wojny 67 pułk piechoty wraz z całą 4 Dywizją Piechoty płk. dypl. Tadeusza Lubicz-Niezabitowskiego wszedł w skład Grupy Operacyjnej „Wschód” gen. Mikołaja Bołtucia[32]. Zadaniem grupy była obrona granicy z Prusami Wschodnimi wzdłuż rzeki Osy aż do Wisły i utrzymanie linii Osajez. Mieliwo–jez. Sosno–jez. Zbicznojez. Bachotek. 67 pułk piechoty bez II batalionu przemaszerowały na zachód od Brodnicy, I batalionem zamknął przesmyki pomiędzy jeziorami Mielewo-Ciche-Zbiczno, III batalionem przesmyki między jeziorami Zbiczno-Strażym-Bachotek. Kompania zwiadu patrolowała przedpole. II batalion pułku stanowił wraz z częścią 4 DP odwód GO "Wschód". Do walki o przedni skraj obrony wyznaczone zostały między innymi I i III batalion 67 pułku piechoty oraz IV batalion w szykach 208 pp rez. Pozostałe pododdziały pułku stanowiły odwód Grupy[33]. Na przedpolu pozycji bronionym przez 67 pp jedynie kompania zwiadu prowadziła potyczki z patrolami nieprzyjaciela, które przekroczyły granicę. Z uwagi na trudną sytuację na odcinku sąsiedniej 16 DP, do wykonania kontrataku rozpoczęto koncentrację zgrupowania 4 DP. Nocą 1/2 września i do godzin południowych dnia następnego I batalion 67 pp dotarł marszem pieszym do Książki-Łopatki, II batalion zajął stanowiska w lasach na północ od Zakrzewa. Natomiast III batalion przemaszerował do rejonu na północ od Wąbrzeźna do odwodu dowódcy GO "Wschód".

3 września oddziały niemieckie prowadziły natarcie zdobywając Mełno i okoliczne przedmioty terenowe. Batalion II/67 pp ze wsparciem 81 kompanii czołgów rozpoznawczych TK wykonał kontratak na dwór i cukrownię Mełno, początkowo odnosząc sukces. Jednak ze względu na silny ogień niemieckiej broni maszynowej dalszy kontratak załamał się, wycofanie się sąsiednich batalionów z 14 i 63 pp, zmusiło II baon do odwrotu. Ponownie poprowadzony kontratak II batalionu i batalionu I/14 pp doprowadził do zdobycia dworu i cukrowni Mełno, dalszy szturm na bagnety doprowadził do odzyskania terenu obok jeziora Mełno, batalion jednak poniósł znaczne straty osobowe. Po walkach batalion został wycofany do lasu Wronie. W zajętych rejonach pododdziały 67 pułku piechoty pozostały do wieczora 4 września[34]. Wieczorem 67 pułk rozpoczął marsz odwrotowy, I batalion wraz z kompanią zwiadu dotarł 5 września do Rypina, pozostała część pułku osiągnęła rejon Pruskiej Łąki. Następnej nocy 5/6 września siły główne 67 pp przeprawiły się przez most w Toruniu na lewy brzeg Wisły i przeszły na odpoczynek do lasów, na południowo-wschodnim skraju poligonu toruńskiego. Następnej nocy 6/7 września przemieścił się do rejonu Włocławka. I batalion z komp. zwiadu 6 września podjęły marsz przez miejscowość Jastrzębie docierając 7 września w rejon Szpetela Górnego. Następnej nocy nastąpiło połączenie obu członów pułku, zwiadowcy i I batalion przeprawiły się przez most we Włocławku i razem dotarły w rejon majątku Smolsk pod Kruszynem, w marszu tym towarzyszyły 67 pułkowi dwa dywizjony artylerii; 4 dac i III/4 pal. W tym składzie 67 pp podjął marsz w kierunku rzeki Bzura, osiągając 9 września rejon Dziankowa na wschód od Lubienia Kujawskiego, 10 września rejon miejscowości Mnich niedaleko Żychlina. Na postoju rozwiązano IV batalion wcielając większość żołnierzy do II batalionu, a pozostałych do innych pododdziałów pułku. Operacyjnie dowódcy 67 pp podporządkowano bataliony ON "Jabłonowo i "Brodnica"[35]. Wieczorem 10 września brodnicki pułk maszerował w kierunku Bzury, o świcie 11 września osiągnął miejscowość Przezwisk. W prowadzonym natarciu zdobył bronioną wieś Bielawy, a I batalion wyparł nieprzyjaciela z dworu Walewice. Po wycofaniu się wroga z Walewic 67 pułk zajął pozycje I batalionem w Chruślinie Kościelnym, a pozostałymi siłami w lesie w rejonie Rulic. W dniu 12 września pułk odpoczywał i przygotowywał się do natarcia w kierunku Głowna. W związku ze zmianą sytuacji operacyjnej i rozkazów nocą 12/13 września 67 pp wycofał się za rzekę Bzurę w rejonie dworu Sobota i rano 13 września zajął pozycje w lasach w pobliżu miejscowości Ostoja. Pułk jako jednostka czołowa macierzystej 4 DP nocą 13/14 września przekroczył ponownie Bzurę w Strugienicach i dotarł w rejon Bochenia.

14 września o godzinie 8.00 67 pp wraz z batalionem I/14 pp ze wsparciem II i III dywizjonu 4 pal rozpoczął natarcie w kierunku szosy Łowicz-Domaniewice. Do południa zdobył miejscowości Lisiewice I batalionem, Dąbkowice Górne III batalionem i Dąbkowice Dolne II batalionem. Nieprzyjaciel wykonał kontratak na II i III batalion odzyskując Dąbkowice. Ponowne natarcie obu batalionów wspartych odwodowymi batalionami I/14 pp i batalionu ON "Jabłonowo" pozwoliły odbić Dąbkowice 67 pułkowi i zająć dominujące wzgórza za tymi miejscowościami. Bój 67 pp i wspierających jednostek spowodował znaczne straty osobowe. Z uwagi na nowe rozkazy dowódcy armii nocą 14/15 września ponownie zgrupowanie 67 pułku zostało wycofane na północny brzeg Bzury, zajmując obronę Złakowa Kościelnego, jako odwód dowódcy GO "Wschód". 16 września z uwagi na niekorzystną sytuację macierzystej 4 DP, powrócił w jej szeregi zajmując obronę na linii rzeki Słudwi od Zakowa Kościelnego Świeryża. Z uwagi na załamanie natarcia polskiego na Sochaczew, 67 pułk wraz z 4 DP został skierowany na przeprawy na Bzurze w rejonie Sanniki-Brzezia, które osiągnął 17 września po południu, następnie maszerując poprzez Iłów dotarł o świcie 18 września do lasów koło miejscowości Budy Stare. Po drodze pułk brodnicki był bombardowany przez lotnictwo niemieckie w wyniku czego poniósł znaczne straty osobowe[36]. W rejonie Starych Bud od strony Białej Góry na 67 pp uderzył nieprzyjaciel, który został odparty, a wykonane przez pułk przeciwuderzenie wyparło przeciwnika z jego pozycji. Z uwagi na przemęczenie żołnierzy nie prowadzono pościgu, a pułk brodnicki zajął obronę na skraju lasu Budy Stare, odpierając przedwieczorny atak wojsk niemieckich. Ze względu, iż 67 pp posiadał najwyższe stany liczebne w dywizji toruńskiej został wyznaczony jako oddział do przełamania pierścienia okrążającego 4 DP. Nocą 18/19 września maszerując na czele 4 DP dotarł do przeprawy przez Bzurę w Witkowicach, ze względu na silną obronę tego miejsca przez nieprzyjaciela, podjęto forsowanie 2 km powyżej Witkowic. Rozpoczęte 19 września o godz. 5.00 natarcie połączone z forsowaniem Bzury początkowo przyniosło brodnickiemu pułkowi sukces, zdobyto Przęsławice, dotarło do Kromnowa i Śladowa, lecz zostało zatrzymane w ogniu niemieckiej obrony. Za pułkiem przeprawiły się pozostałości jednostek 4 DP. Na walczący z niemiecką piechotą 67 pp w godzinach popołudniowych uderzyło silne zgrupowanie niemieckich czołgów, w efekcie czego pułk został rozbity i rozproszony, poległo i zostało rannych wielu żołnierzy pułku, w tym jego dowódca ppłk dypl. Karol Kumuniecki. Resztki pułku w doraźnie zebranych grupach przebijały się przez Puszczę Kampinoską do Warszawy. W trakcie prób przebijania się do stolicy poległ pod Babicami 23 września dowódca II batalionu mjr Marian Tyborowski[37].

Walki IV batalionu 67 pp

Batalion wszedł w skład 208 pułku piechoty. Od 1 września zajmował stanowiska obronne na odcinku od stacji kolejowej Buk Pomorski do skraju jeziora Duże. Do godzin wieczornych 3 września zajmował pozycje obronne tocząc potyczki na przedpolu. Nocą 3/4 września wycofał się do rejonu Brodzawy–Osieczek. Dalszy odwrót przebiegał przez dwór Tomkowo 5 września, Kikół, Lipno, lasy Zmacze na północ od Włocławka. Z 7/8 września pułk przekroczył Wisłę we Włocławku docierając do rejonu Milęcin-Pikutkowo, a tam, w związku z likwidacją 208 pp rez., przydzielony został do improwizowanego pułku ON ppłk. Bogdana Sołtysa[38]. 9 i 10 września maszerował wraz z pułkiem w kierunku Bzury do miejscowości Mnich, tam batalion został rozwiązany uzupełniając batalion II/67 pp i część innych pododdziałów[39].

Jednostki II rzutu mobilizacyjnego 67 pp

Część nadwyżek mobilizacyjnych po sformowaniu pułku weszły w skład Ośrodka Zapasowego 4 DP w Toruniu, który wraz z nim przetransportowany został koleją w dniach 26-27 sierpnia 1939 roku do Rzeszowa. OZ 4 DP przebywał na terenie miasta do 3 września, a następnie, z uwagi na zagrożenie bombardowaniami lotniczymi, przekwaterowano go poza miasto. Nocą 4/5 września transportem kolejowym dyslokowany został do Przemyśla. Z nadwyżek brodnickiego pułku zorganizowany został batalion piechoty 67 pp dowodzony przez kpt. Karola Sordyla. Wziął on udział w składzie Grupy „Przemyśl” gen. bryg. Jana Chmurowicza w obronie miasta w dniach 14–15 września, a 15 września został włączony do 24 DP. Pozostała część OZ 4 DP po ewakuacji z Przemyśla przez SamborRożniatów dotarła 14 września do rejonu Kałusz–Bukaczowce, skąd po otrzymaniu informacji o agresji ZSRR, przekroczyła granicę polsko-węgierską na Przełęczy Tatarskiej[40].

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[41]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko
Dowództwo
dowódca pułku ppłk piech. Karol Kumuniecki do 19 IX 1939
I adiutant kpt. Mieczysław Bloch
II adiutant ppor. rez. Jerzy Łapkiewicz
oficer informacyjny kpt. Adam Marceli Sobkiewicz
oficer łączności por. Franciszek Olszewski
kwatermistrz kpt. Jan Baumgart (17 IX 1939 ranny w Kampinosie)
oficer płatnik ppor. rez. Czesław Kuczkowski
oficer żywnościowy ppor. rez. Adam Jurkiewicz
naczelny lekarz .por. lek. Konrad Grobelny
kapelan kap. rez. ks. Kazimierz Krzyżanowski
dowódca kompanii gospodarczej ppor. rez. Antoni Daranowski
I batalion
dowódca batalionu mjr Michał Lipcsey-Steiner
adiutant batalionu ppor. Mieczysław Urbanik
dowódca plutonu łączności ppor. Franciszek Bonkowski
dowódca 1 kompanii strzeleckiej por. Stanisław Fronczak
dowódca 2 kompanii strzeleckiej por. Tadeusz Szymczak
dowódca 3 kompanii strzeleckiej por. Arkadiusz Marciszewski
dowódca 1 kompanii ckm kpt. Eugeniusz Ludwik Mieszkowski
II batalion
dowódca batalionu mjr Marian Tyborowski
adiutant batalionu ppor. rez. Tudor
por. rez. Kazimierz Zajączkowski
dowódca plutonu łączności ppor. Donderski
dowódca 4 kompanii strzeleckiej por. Józef Rafał Radomski
dowódca 5 kompanii strzeleckiej kpt. Sawa Bunata
dowódca 6 kompanii strzeleckiej por. Bogusław Ryszard Zboiński
dowódca 2 kompanii ckm kpt. Tadeusz Łabsz
III batalion
dowódca batalionu mjr Jan Wątorek
adiutant batalionu por. rez. Henryk Rybacki
dowódca plutonu łączności ppor. Klemens Sielski
dowódca 7 kompanii strzeleckiej kpt. Stefan Subocz
dowódca 8 kompanii strzeleckiej por. Antoni Mikulski
dowódca 9 kompanii strzeleckiej por. Alfons Grochowski
dowódca 3 kompanii ckm por. Julian Kuczyński
Pododdziały specjalne
dowódca kompanii zwiadowczej por. Tadeusz Hałuszka
dowódca kompanii przeciwpancernej por. Adam Lis
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Stanisław Tkaczuk
dowódca plutonu pionierów por. Witold Lisiński
dowódca plutonu łączności por. Stanisław Szubert[42]
dowódca plutonu przeciwgazowego ppor. Stanisław Wawrzyńczak
IV batalion[43]
dowódca batalionu mjr Jakub Wojnarowski
adiutant batalionu por. Bolesław Niewiarowski
dowódca plutonu łączności por. Ciuszkowski [44]
dowódca 10 kompanii strzeleckiej ppor. Stanisław Malanowski
dowódca 11 kompanii strzeleckiej ppor. Witold Prabucki
dowódca 12 kompanii strzeleckiej ppor. Feliks Jakubowski
dowódca 4 kompanii ckm ppor. Karczanik

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

Pierwsza chorągiew została ofiarowana 9 pułkowi Strzelców Wielkopolskich przez hrabinę Marię Skórzewską. Towarzyszyła pułkowi w czasie wojny z bolszewikami, a po jej zakończeniu została zdeponowana w Muzeum Wojska w Warszawie[22].

22 maja 1924 roku Prezydent RP Stanisław Wojciechowski zatwierdził chorągiew 67 pułku piechoty[45]. W niedzielę 22 czerwca 1924 roku na Rynku w Brodnicy Prezydent RP Stanisław Wojciechowski wręczył pułkowi chorągiew ofiarowaną przez obywateli ziemi michałowskiej[22][46][47]. Rodzicami chrzestnymi była pani Meysztowiczowa z Piecewa i Mieczysław Jerzykiewicz, burmistrz Brodnicy[48]. Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[49]. Odrestaurowany sztandar znajduje się obecnie w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie[50].

Odznaka pamiątkowa

23 kwietnia 1929 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 67 pułku piechoty[51]. Odznaka o wymiarach 41x41 mm ma kształt krzyża maltańskiego, którego ramiona pokryte są granatową emalią z żółtym obrzeżem. W środku tarcza barwy granatowej z numerem „67”. Między ramionami krzyża pęki promieni srebrnych, oksydowanych. Jednoczęściowa – oficerska, wykonana w srebrze, emaliowana, na rewersie próba srebra i imiennik grawera „WG” – Wiktor Gontarczyk z Warszawy[23].

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: oficerowie 67 Pułku Piechoty (II RP).
Dowódcy pułku[52][e]
Zastępcy dowódcy pułku[f]
II zastępca
  • mjr piech. Jan Wrona (1939)

Żołnierze 67 pułku piechoty – ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[61] oraz Muzeum Katyńskie[62][g][h].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Dulęba Jan kapitan żołnierz zawodowy kmdt powiatowy PW Lubawa Katyń
Fajcho Stanisław ppor. rez. nauczyciel Katyń
Gayda Alojzy ppor. rez. student UAM Katyń
Grudzień Stanisław ppor. rez. nauczyciel szkoła w Sieciechowie Katyń
Kaczmarek Kazimierz por. rez. nauczyciel kier. szkoły w Strzelcach Charków
Karpiński Adam ppor. rez. nauczyciel Charków
Marcinkowski Aleksander ppor. rez. handlowiec Katyń
Piesowicz Józef[65] major żołnierz zawodowy Dep. Dow. MSWojsk. Katyń
Różański Józef ppor. rez. nauczyciel szkoła w Lipnikach Katyń
Skrzydlewski Czesław[66] ppor. rez. nauczyciel szkoła w Zduńskiej Woli Katyń
Żogło Bronisław ppor. rez. Charków

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. kpt. piech. Henryk Kajetaniak ur. 12 grudnia 1892 w Trzemesznie. Zmarł 9 marca 1925 w Starosielu ziemi wileńskiej[14]. 17 marca 1938 został pośmiertnie odznaczony Medalem Niepodległości[15].
  2. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[29].
  3. Gwiazdką oznaczono oficera, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[30].
  4. Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  5. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[53].
  6. 13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[59]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  7. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[63].
  8. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[64].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wultański 1992 ↓, s. 3.
  2. Wultański 1992 ↓, s. 4.
  3. a b Wultański 1992 ↓, s. 4-5.
  4. Wultański 1992 ↓, s. 5.
  5. Konieczny 1929 ↓, s. 10.
  6. Odziemkowski 2010 ↓, s. 226.
  7. Konieczny 1929 ↓, s. 11.
  8. Wultański 1992 ↓, s. 6.
  9. Wultański 1992 ↓, s. 6-7.
  10. a b Wultański 1992 ↓, s. 7.
  11. Konieczny 1929 ↓, s. 18.
  12. Konieczny 1929 ↓, s. 17.
  13. Wultański 1992 ↓, s. 8.
  14. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 81 z 1 sierpnia 1925, s. 449.
  15. Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-05-02]..
  16. Konieczny 1929 ↓, s. 26-27.
  17. Konieczny 1929 ↓, s. 26.
  18. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 18 lutego 1922 roku, s. 101-102.
  19. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 18 lutego 1922 roku, s. 101, tu jako por. Stefan Masłek.
  20. Konieczny 1929 ↓, s. 26, tu jako sierż. Stanisław Masłew.
  21. Konieczny 1929 ↓, s. 26, tu jako kpr. Walerian Robaczewski.
  22. a b c d Konieczny 1929 ↓, s. 21.
  23. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 112.
  24. Almanach 1923 ↓, s. 52.
  25. a b Satora 1990 ↓, s. 129.
  26. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  27. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 13 listopada 1930 roku, poz. 413.
  28. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  29. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  30. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
  31. Dymek 2013 ↓, s. 351-352.
  32. Wultański 1992 ↓, s. 21.
  33. Wultański 1992 ↓, s. 22.
  34. Dymek 2013 ↓, s. 352-353.
  35. Dymek 2013 ↓, s. 354-355.
  36. Dymek 2013 ↓, s. 355-358.
  37. Dymek 2013 ↓, s. 358.
  38. Dymek 2015 ↓, s. 144.
  39. Dymek 2013 ↓, s. 358-359.
  40. Dymek 2013 ↓, s. 359-360.
  41. Wojewoda 2016 ↓, s. 92.
  42. Dymek 2013 ↓, s. 362.
  43. Dymek 2013 ↓, s. 364.
  44. Dymek 2015 ↓, s. 248.
  45. Dz.Rozk. MSWojsk. ↓, Nr 23 z 12 czerwca 1924 roku, poz. 339.
  46. Satora 1990 ↓, s. 129 wg autora fundatorem chorągwi społeczeństwo miasta i powiatu Brodnica.
  47. Prezydent Rzplitej na uroczystościach wojskowych w Brodnicy. „Polska Zbrojna”. 170, s. 1, 1924-06-23. Warszawa. 
  48. Konieczny 1929 ↓, s. 22.
  49. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej w: Dz.U. z 1938 r. nr 5, poz. 32.
  50. Satora 1990 ↓, s. 130.
  51. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 13 z 23 kwietnia 1929 roku, poz. 129.
  52. Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  53. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  54. a b c 67. Pułk Piechoty 1992 ↓.
  55. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 33 z 21 sierpnia 1926 roku, s. 272.
  56. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 33 z 21 sierpnia 1926 roku, s. 269.
  57. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 4 z 14 lutego 1929 roku, s. 72.
  58. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 1 czerwca 1935 roku, s. 60, sprostowano z „Komuniecki Karol Adalbert ur. 28 października 1894 r.” na „Kumuniecki Karol Wojciech ur. 23 października 1894 r.”.
  59. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  60. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922 roku, s. 543.
  61. Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
  62. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  63. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  64. Wyrwa 2015 ↓.
  65. Księgi Cmentarne – wpis 2833.
  66. Księgi Cmentarne – wpis 3374.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]