A

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Ten artykuł dotyczy litery alfabetu łacińskiego. Zobacz też: A jako skrót lub oznaczenie.
A
A a
Litera
Wielka litera A
Mała litera a
Informacje
Podstawowy alfabet łaciński
Pochodzenie

A (mała litera: a) – pierwsza litera alfabetu łacińskiego i alfabetów na nim opartych, w tym alfabetu polskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Egipski
hieroglif
Pismo
protosynajskie
Hieroglif
kreteński
Alef fenicki Litera
semicka
Grecka
alfa
Etruskie a Romańskie/cyrylickie
а
Litera
alfabetu boeckiego
w 800–700
roku p.n.e.
Litera
grecka
Łacińskie a
w 300
roku p.n.e.
Zapis stylizowany EgyptianA-01.svg Proto-semiticA-01.png Cretan-1.jpg Phoenician aleph.svg Semitic-A2.jpg Alpha uc lc.svg EtruscanA.svg RomanA-01.svg Beoetian2.jpg Greek-uncial-1.jpg Latin-uncial-1.jpg
Zapis pisany Cretan-2.jpg Phoenician1a.jpg Semitic-2.jpg Greek-2.jpg Etr2.jpg Latin 4th cent BC.jpg Beoetian.jpg Greek-uncial-2.jpg Latin-uncial-2.jpg
Unikod 𐤀 Α α 𐌀

Najstarszym przodkiem a była pierwsza litera alfabetu fenickiegoalef (Phoenician aleph.svg), wymawiane przy szerokim otwarciu jamy ustnej i niskim położeniu języka, który pochodził od piktogramu hieroglifów egipskich przedstawiającego głowę wołu (EgyptianA-01.svg) stylizowanego na kanciastą na trójkątną głowę wołu z rogami (Proto-semiticA-01.png) z pisma protosynajskiego. W 1600 roku p.n.e., pismo fenickie miało formę liniową, która służyła jako baza dla niektórych późniejszych form. Nazwa litery a pochodzi od hebrajskiego lub arabskiego alefu. Do alfabetu łacińskiego przeszła poprzez alfabet grecki, w którym występuje jako litera alfa (Αα) poprzez Etrusków którzy przynieśli alfabet grecki na półwysep Apeniński. Rzymianie później zaczerpnęli alfabet etruski do zapisu języka łacińskiego, a otrzymane litery zostały zachowany w alfabecie łacińskim używanym w wielu językach w tym w polskim.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Litera a jest umieszczona na na pierwszym miejscu w alfabecie łacińskim i w każdym na nim opartym.

Język polski[edytuj | edytuj kod]

(audio)

Wymowa litery a
w języku polskim

W języku polskim litera a oznacza samogłoskę otwartą centralną niezaokrągloną ([ä])[a] na przykład w słowie las ([läs]). Samogłoska prawie otwarta przednia niezaokrąglona pełni funkcję alofonu samogłoski [ä] między samogłoskami miękkimi np. w słowie jajko (['jæjkɔ]) lub niania (['ɲæɲæ]).

Jest pierwszą, najczęściej występującą literą w alfabecie polskim. W próbce 2. wydania Korpusu IPI PAN liczącej ponad 30 milionów segmentów (około 25 milionów słów ortograficznych) występowała w 8,91%. Występuje 445,5 razy częściej niż najrzadsza w języku polskim litera x (0,02%).

Język angielski[edytuj | edytuj kod]

We współczesnej ortografii angielskiej, litera a w zapisie MAF nazywa się /ˈeɪ/ oznacza sześć różnych samogłosek. Często oznacza samogłoskę prawie otwartą przednią niezaokrągloną ([æ]) np. w słowie cat (/kæt/), które oznacza kota. Odpowiada też samogłosce otwartej tylnej niezaokrąglonej ([ɑː]) np. w słowie father (/ˈfɑː.ðə(ɹ)/) które oznacza ojca. Występuje w dwuznaku ae który odpowiada samogłosce półprzymkniętej przedniej niezaokrąglonej ([e]) jak i w słowie play (/pleɪ/) które oznacza między innymi zabawę. W słowie hare (/hɛɚ/ lub /heɹ/ lub /heə/) które oznacza zająca litera a jest czytana jako samogłoska półprzymknięta przednia niezaokrąglona (/e/) lub jako samogłoska półotwarta przednia niezaokrąglona (/ɛ/). W wymowie wielu Anglików samogłoska otwarta przednia niezaokrąglona ([a]) zastępuje samogłoskę prawie otwartą przednią niezaokrągloną ([æ]).

Podwójne a nie występuje w angielskich słowach, jednak pojawia się w zapożyczeniach z języków obcych, np. w imieniu Aaron które jest w RP wymawiane jako /ˈæɹ.ən/ lub /ˈɛə(ɹ).ən/.

A jest trzecią najczęściej występującą literą w języku angielskim (po literach e i t). W jednym z badań, średnio 3,68% liter używanych w tekstach angielskich stanowi a.

W innych językach[edytuj | edytuj kod]

W pozostałych językach jest czytane jako:

(audio)

Wymowa litery a
w esperanto

  • w esperanto jest wymawiane jako samogłoska otwarta przednia niezaokrąglona (/a/) lub samogłoska otwarta tylna niezaokrąglona (/ɑ/);
  • w języku francuskim jest czytana jako samogłoska otwarta tylna niezaokrąglona (/ɑ/) np. w słowie pas ([pɑ]) które oznacza nie. Jest ona drugą najczęściej występującą w nim literą. Stanowi ona 3,95% wszystkich liter używanych w tym języku;
  • w języku hiszpańskim litera a jest wymawiana jako samogłoska otwarta przednia niezaokrąglona (/a/) np. w słowie padre (['pa.ðre]) które znaczy ojciec. Stanowi ona 6.22% wszystkich liter używanych w tym języku;
  • w języku saanicz litery a i a z akutem (á) odpowiadają samogłosce półprzymkniętej przedniej niezaokrąglonej ([e]).

Inne reprezentacje[edytuj | edytuj kod]

Litera a jest również przedstawiana w postaci:

  • w alfabecie fonetycznym ICAO litera a jest kodowana jako alfa (ang. Alpha);
  • w międzynarodowym kodzie sygnałowym literę a symbolizuje biało-niebieska flaga z pasami pionowymi z trójkątnym wcięciem po prawej, niebieskiej stronie. Poza tym znaczeniem oznacza też „Mam nurka pod wodą; trzymajcie się z dala i idźcie powoli”;
  • w alfabecie semaforowym literę a i liczbę jeden przedstawia się poprzez odchylenie prawej ręki z flagą w bok zaś lewej skierowanie w dół;
  • w kodzie Morse’a literę a przedstawia się jako • — (nagranie i);
  • w alfabecie Braille’a litera a i liczba jeden są przedstawiana za pomocą ułożenia kropki z górnej prawej strony (⠁) z perspektywy możliwości ułożenia wszystkich kropek w jednym znaku (3 rzędy po 2 wiersze);
  • w alfabecie Moona litera a i liczba jeden są przedstawiane jako dwie linie ułożone w kąt ostry przypominające majuskułę lambady (Λ);
  • w New York Point wielka litera a jest przedstawiana za pomocą 4 kropek, w ułożeniu dwóch kropek u góry po lewej stronie i dwóch na dole z prawej strony (⡜), a mała za pomocą dwóch kropek u góry (⠘);
  • w języku migowym jest przedstawiane za pomocą ułożenia dłoni:
Sygnalizacja Język migowy Alfabety dla niewidomych
Flaga
międzynarodowego
kodu sygnałowego
Alfabet
semaforowy
Kod Morse’a francuski kanadyjski polski Alfabet
Braille’a
Alfabet Moona
ICS Alpha.svg Semaphore Alpha.svg ·–
(nagranie i)
LSF LettreA.jpg LSQ a.jpg
𝣷
SGN-PL SW A.PNG info
𝤃
Braille A1.svg
Moon Letter A.svg

Litery powstałe od a[edytuj | edytuj kod]

Od litery a powstało:

  • około 79 liter diakrytyzowanych, w tym jedna używana w języku polskim (ą):
Ą ą Á á Â â À à Ă ă Ȃ ȃ Ả ả A̋ a̋ Ȁ ȁ Ǎ ǎ Ā ā
A̍ a̍ Ȧ ȧ Å å A̐ a̐ Ã ã Ä ä A̓ a̓ A̭ a̭ A̧ a̧ A̧ a̧
A̱ a̱ Ạ ạ Ḁ ḁ A̰ a̰ A̲ a̲ Ⱥ ⱥ Ấ ấ Ầ ầ Ẩ ẩ Ẫ ẫ Ắ ắ
Ằ ằ Ẳ ẳ Ẵ ẵ Ā́ ā́ Ā̀ ā̀ Ā̂ ā̂ Ā̌ ā̌ A̐ a̐ Ā̊ ā̊ Ǡ ǡ Ǻ ǻ
Ã́ ã́ Ã̀ ã̀ Ã̂ ã̂ Ã̌ ã̌ Ã̍ ã̍ Ä́ ä́ Ä̀ ä̀ Ä̂ ä̂ Ä̌ ä̌ Ǟ ǟ Á̧ á̧
À̧ à̧ Â̧ â̧ Á̱ á̱ À̱ à̱ Â̱ â̱ Ā̱ ā̱ Å̱ å̱ Ä̱ ä̱ Ạ́ ạ́ Ạ̀ ạ̀ Ậ ậ
Ặ ặ Ạ̄ ạ̄ Ạ̃ ạ̃ Ạ̈ ạ̈ Ą́ ą́ Ą̀ ą̀ Ą̂ ą̂ Ą̌ ą̌ Ą̄ ą̄ A̓ a̓ Ą̊ ą̊
Ą̃ ą̃ Ą̈ ą̈
Æ æ Ǽ ǽ Ǣ ǣ
  • 8 innych liter:
Ɐ ɐ Ɑ ɑ Ɑ́ ɑ́ Ɑ̀ ɑ̀ Ɑ̂ ɑ̂ Ɑ̌ ɑ̌ Ɒ ɒ

Kodowanie komputerowe[edytuj | edytuj kod]

W unikodzie litera ksi jest kodowana:

Znak Unikod Nazwa unikodowa Nazwa polska
A U+0041 LATIN CAPITAL LETTER A Wielka litera łacińska a
a U+0061 LATIN SMALL LETTER A Mała litera łacińska a

Podobne litery w innych językach[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Samogłoska otwarta centralna niezaokrąglona, nie posiada odrębnego symbolu MAF od samogłoski otwartej przedniej niezaokrąglonej, zapisywana jest [ä], kiedy niezbędne jest rozróżnienie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]