A...B...C...

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy noweli Elizy Orzeszkowej. Zobacz też: inne znaczenia tego terminu.
A...B...C...
Autor Eliza Orzeszkowa
Typ utworu nowela
Wydanie oryginalne
Język polski
Data wydania 1884

A…B…C…pozytywistyczna nowela pisarki Elizy Orzeszkowej z 1884 roku. Tematem jest walka o polską oświatę i z rusyfikacją w warunkach narodowościowego ucisku zaborców. Jest przykładem pozytywistycznego hasła pracy u podstaw[1].

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Bohaterką utworu jest, Joanna Lipska, córka niedawno zmarłego pedagoga, który został zwolniony z pracy ponieważ był Polakiem[2].

(...)ojca, który niewiele przed wydaleniem się swem z tego świata wydalony został z posady nauczyciela miejscowej szkoły męskiej. Gdyby był dłużej posadę tę zachował… A! wcale inaczej działoby się teraz z dwojgiem jego dzieci. Ale zachować jej nie mógł. Dlaczego? Daleka przyszłość zdumiewać się nad tem będzie: był Polakiem.

— Eliza Orzeszkowa, A…B…C…

Joanna mieszka wraz z młodszym bratem Mieczysławem, niższym urzędnikiem, kancelistą izby skarbowej, w niewielkim mieszkaniu, do którego przeprowadzili się po śmierci ojca. Dziewczyna ma w sobie dużo energii, pragnie być potrzebna, gdy zamożna właścicielka magla Rożnowska proponuje, aby podjęła się nauki jej dwóch wnuczek i syna znajomej, z zapałem podejmuje się pracy. Wkrótce mała szkółka poszerza się o kolejnych uczniów - Joanna uczy pisania i czytania po polsku dzieci z biednych rodzin ślusarza, stróża, mularza. Wynagrodzenie jest prawie żadne, głównie w naturze bądź w postaci drobnych sąsiedzkich przysług, ale działanie to sprawia, że Joanna czuje się potrzebna, a i rodzice dzieci są szczęśliwi z ich edukacji, upatrując w tym szansę dla dzieci na lepsze, niż ich ubogie życie[1].

W wyniku donosu, Lipska staje przed sądem za prowadzenie szkoły bez zezwolenia władz. Podczas rozprawy nie potrafi zrozumieć ani ona, ani rodzice uczonych przez nią dzieci, naganności tego postępowania – przecież pomagała innym. Sąd, poruszony jej postawą i ostatnim słowem – I teraz myślę, że dobrze czyniłam. – wymierza jest stosunkowo łagodną grzywnę 200 rubli z możliwością zamiany na trzy miesiące więzienia. Jednak dla biednego rodzeństwa Lipskich jest to suma ogromna, przekraczająca ich możliwości finansowe. Dziewczyna wraca do domu z myślą, aby przygotować go dla brata na czas pobytu w więzieniu. Mieczko wraca późnym wieczorem i przyznaje się, że pożyczył pieniądze na zapłatę kary od lichwiarza. Joanna jest załamana ponieważ wie, że suma i procenty są ponad ich możliwości[1]. Nowela kończy się słowami[2]:

Maleństwo stłumiło srebrną dźwięczność swego głosu i, krótkim paluszkiem o każdą z liter uderzając, cicho, szeptem prawie, czytało: — A… b… c…

— Eliza Orzeszkowa, A…B…C…

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Druk noweli A…B…C… rozpoczęty został w 1884 w ilustrowanym tygodniku Świt[3]. , wydawanym w Warszawie (1884-87) przez S. Lewentala. Wstrzymany został przez cenzurę, wskutek czego Orzeszkowa zmieniła realia rosyjskie na niemieckie. W wydaniu po rewolucji 1905 przywrócono tekst pierwotny[1].

Pierwowzorem Joanny Lipskiej była Apolonia Makowska, siostra Wincentego Chełmińskiego, wspólnika wileńskiej księgarni Orzeszkowej[4]. 16-letnia Apolonia w latach 1872–73 założyła i samodzielnie prowadziła szkołę dla dzieci wiejskich i dla dzieci oficjalistów dworskich w Werkach pod Wilnem. Za tę działalność została aresztowana i skazana na 3 miesiące więzienia, z możliwością zamiany na karę grzywny. Rosyjskie represje wobec Polaków po powstaniu styczniowym były bardzo dotkliwe, za prowadzenie tajnych, zakazanych szkół polskich[5].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Praca zbiorowa pod red. Juliana Kryżanowskiego, od 1975 Czesława Hernasa: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny A-M. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1984. ISBN 83-01-01520-9.
  • Praca zbiorowa pod red. Juliana Kryżanowskiego, od 1975 Czesława Hernasa: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny N-Ż. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1984. ISBN 83-01-01520-9.
  • A…B…C… w serwisie Wolne Lektury

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Praca zbiorowa pod red. Juliana Kryżanowskiego, od 1975 Czesława Hernasa: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny A-M. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1984, s. 1. ISBN 83-01-01520-9.
  2. a b Eliza Orzeszkowa: A...B...C.... Kraków: Fundacja Nowoczesna Polska, 1927.
  3. Praca zbiorowa pod red. Juliana Kryżanowskiego, od 1975 Czesława Hernasa: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny N-Ż. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1984, s. 462. ISBN 83-01-01520-9.
  4. Apolonia Chełmińska. Sejm-Wielki.pl. [dostęp 2018-02-24].
  5. Ludwika Życka: Krótki rys dziejów tajnej oświaty polskiej na Ziemi Wileńskiej od 1880 – 1919. Wilno: 1932.