ADHD

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zaburzenia hiperkinetyczne (zespoły nadpobudliwości ruchowej)
Dzieciom z ADHD często trudniej skupić się na jednej czynności, na przykład na odrabianiu prac domowych
Dzieciom z ADHD często trudniej skupić się na jednej czynności, na przykład na odrabianiu prac domowych
ICD-10 F90
F90.0 Zaburzenie aktywności i uwagi
F90.1 Hiperkinetyczne zaburzenie zachowania
F90.8 Inne zaburzenia hiperkinetyczne
F90.9 Zaburzenie hiperkinetyczne, nieokreślone
Deficyty uwagi i destrukcyjne zaburzenia zachowania
DSM-IV rożne
314.00 Zespół deficytu uwagi z nadpobudliwością
314.9 Zespół deficytu uwagi z nadpobudliwością niewyspecyfikowany gdzie indziej
312.81 Zaburzenia zachowania
313.81 Zaburzenie opozycyjno – buntownicze
312.9 Destrukcyjne zaburzenie zachowania niewyspecyfikowane gdzie indziej
DiseasesDB 6158
OMIM 143465
MedlinePlus 001551
MeSH D001289

ADHD (ang. Attention deficit hyperactivity disorder, dosł. zespół nadpobudliwości z deficytem uwagi; w klasyfikacji ICD-10 jako zaburzenia hiperkinetyczne) – zespół neurorozwojowych zaburzeń psychicznych[1][2][3][4] objawiający się znacznymi problemami z funkcjami wykonawczymi (n.p. kontrolą uwagi i kontrolą hamującą), powodujący niewspółmierne do wieku dotkniętej nimi osoby deficyty uwagi, hiperaktywność, nadpobudliwość ruchową lub impulsywność[5][6][7]. Osoby dotknięte zaburzeniami z grupy ADHD często wykazują się brakiem wytrwałości w realizacji zadań wymagających zaangażowania poznawczego, tendencją do przechodzenia od jednej aktywności do drugiej bez ukończenia żadnej z nich oraz zdezorganizowaną, słabo kontrolowaną, nadmierną aktywnością[8][potrzebny numer strony]

Dla poprawnej diagnozy symptomy muszą pojawić się na stosunkowo wczesnym etapie rozwoju człowieka, pomiędzy szóstym i dwunastym rokiem życia, i utrzymywać się przynajmniej przez pół roku[9][10]. U osób w wieku szkolnym zaburzenia koncentracji uwagi związane z ADHD mogą prowadzić do obniżonych wyników w nauce. Choć najczęściej wiążą się z pewnym stopniem obniżenia poziomu rozwoju intelektualnego, wiele dotkniętych nim dzieci przejawia akceptowalny zakres uwagi w sprawach, które je interesują[11]

Choć jest to jedno z najczęściej badanych i diagnozowanych zaburzeń psychiatrycznych u dzieci i młodzieży[12], jego przyczyna w większości wypadków nie jest znana. Światowa Organizacja Zdrowia ocenia, że w 2013 na całym świecie około 39 milionów osób było dotkniętych ADHD[13]. Przy stosowaniu kryteriów DSM-IV zaburzenia związane z ADHD diagnozuje się u ok. 6–7% dzieci[14], z kolei przy stosowaniu kryteriów ICD-10 odsetek ten wynosi 1–2%[15]. Podobne wyniki notowane są niezależnie od regionu świata, rasy i kultury, i zależą głównie od przyjętych sposobów diagnozy[16]. Symptomy ADHD pojawiają się ok. trzy razy częściej u chłopców, niż u dziewcząt[17][18]. Termin ADHD obejmuje zarówno ADHD z zaburzeniami hiperaktywnymi, jak i bez nich u dorosłych i dzieci[19][potrzebny numer strony]. Od 30 do 50% osób, u których zaburzenia ze spektrum ADHD wykryto w dzieciństwie, przejawia niektóre lub wszystkie cechy zespołu także w dorosłości, co oznacza, że pojawiają się one u 2 do 5% całej dorosłej populacji[20][21][22]. Zaburzenia te często trudno jest odróżnić od wielu innych schorzeń, a także od wysokiej aktywności mieszczącej się jednak w normie rozwojowej[10].

Strategie postępowania w leczeniu ADHD różnią się w zależności od kraju, jednak zazwyczaj obejmują połączenie psychoterapii, zmiany stylu życia i terapii farmakologicznej. Przykładowo zalecenia brytyjskie doradzają leczenie farmakologiczne jako pierwszy etap terapii u dzieci z ciężkimi objawami, oraz u dzieci z umiarkowanymi objawami, u których psychoterapia nie przynosi spodziewanych efektów[23]. W Kanadzie i Stanach Zjednoczonych zaleca się połączenie leków i terapii behawioralnej u wszystkich pacjentów z wyjątkiem osób w wieku przedszkolnym[24][25]. Oba zestawy zaleceń odradzają stosowanie terapii stymulacyjnej u najmłodszych[23][25]. Przynosi ona efekty, jednak nie ma pewności co do jej długofalowej skuteczności[23][26][27][28]. Wraz z dorastaniem i wchodzeniem w dorosłość wielu pacjentów nabywa umiejętności radzenia sobie z przypadłościami, dzięki którym są w stanie zniwelować częściowo lub w całości ograniczenia wynikające z ADHD[29].

Wokół ADHD, jego diagnozy i metod leczenia od lat 70. XX wieku narosło wiele nieporozumień, teorii spiskowych i kontrowersji[30]. Dotyczą one w szczególności przyczyn zaburzeń oraz skuteczności stymulacji farmakologicznej w leczeniu ich symptomów[31][32][potrzebny numer strony]. Większość służb zdrowia uznaje ADHD za realne zaburzenie zdrowia, naukowcy spierają się głównie o sposoby diagnozy i leczenia[33][34][35]. Przed 1987 w literaturze używano nazwy ADD (ang. attention deficit disorder - zespół zaburzeń uwagi)[36].

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z obowiązującymi również w Polsce międzynarodowymi klasyfikacjami zaburzeń zdrowia, takimi jak np. DSM–III R, nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci zaliczana jest do grupy zaburzeń związanych z zachowaniami destrukcyjnymi. Natomiast według cytowanej ICD–10, należy do zaburzeń zachowania i emocji rozpoczynających się zwykle w dzieciństwie i wieku młodzieńczym.

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Skan PET metabolizmu glukozy w mózgu zdrowego dorosłego (po lewej) w porównaniu do dorosłego z ADHD (po prawej)[37]

Nie są znane dokładne przyczyny większości przypadków ADHD[38]. Zidentyfikowano jednak szereg czynników, które mogą przyczynić się do lub nasilać ADHD, w szczególności genetycznych i środowiskowych[39][40] W niektórych wypadkach pojawienie się objawów ze spektrum ADHD powiązane jest z wcześniejszymi uszkodzeniami centralnego układu nerwowego, w szczególności urazami lub infekcjami mózgu[39], a także niedotlenieniem lub asfiksją okołoporodową[41].

Genetyczne[edytuj | edytuj kod]

Badania bliźniąt wskazują, że zaburzenia ze spektrum ADHD często dziedziczy się po rodzicach, a genetyka determinuje około 75% przypadków[23][42][43] Rodzeństwo bliźniacze dzieci u których zdiagnozowano objawy zespołu jest trzy lub nawet czterokrotnie bardziej narażone na wystąpienie objawów, niż dzieci z grupy kontrolnej[44]. Przypuszcza się także, że to czynniki genetyczne determinują ewentualne występowanie objawów ADHD w wieku dorosłym[45].

Na występowanie zaburzeń ze spektrum ADHD ma wpływ wiele różnych genów, z których wiele powiązanych jest z neurotransmisją dopaminy[46][47]. Należą do nich m.in. geny DAT, DRD4, DRD5, TAAR1, MAOA, COMT i DBH[47] [48][49]. Z ADHD powiązane są także geny transportera serotoniny SERT, HTR1B, SNAP25, GRIN2A, ADRA2A, TPH2 i BDNF[46][47]. Ocenia się, że jeden z częstszych wariantów genu LPHN3 jest odpowiedzialny za około 9% przypadków; osoby, u których ADHD spowodowane jest występowaniem tego genu lepiej reagują na terapię stymulantami[50].

Jako że ADHD występuje powszechnie, można przypuszczać, że niektóre związane z nim cechy mogły w toku selekcji naturalnej zyskiwać preferencję, przynajmniej na poziomie osobniczym, jako że mogły zwiększać szanse na przetrwanie jednostki[51]. Przykładowo niektóre kobiety mogą preferować mężczyzn ze skłonnością do zachowań ryzykownych, co może wpływać na zwiększenie częstotliwości występowania genów odpowiedzialnych za ADHD w puli genowej[52]. Jako że zaburzenia związane z zespołem występują częściej u dzieci matek ze skłonnością do strachu i podwyższonych poziomów stresu, niektórzy naukowcy uważają, że ADHD mogło się pojawić jako swoista adaptacja pomagająca dzieciom w radzeniu sobie w stresującym lub niebezpiecznym śrowowisku za pomocą zwiększonej aktywności, impulsywności i skłonności do zachowań eksploracyjnych[53].

Z perspektywy ewolucyjnej hiperaktywność mogła być przydatna w sytuacjach zagrożenia, współzawodnictwa czy radzenia sobie z niewiadomą (na przykład przy odkrywaniu nowych obszarów czy poszukiwaniu nowych źródeł pożywienia). W takich sytuacjach cechy ADHD mogły pozytywnie wpływać na dobrostan całej społeczności nawet jeśli były szkodliwe dla jednostki nimi dotkniętej[52]. W niektórych sytuacjach także jednostce mogły oferować przewagi ewolucyjne, jak na przykład krótszy czas reakcji na pojawienie się drapieżnika czy podwyższone zdolności polowania na zwierzynę[54].

Biologiczne[edytuj | edytuj kod]

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej jest zespołem zaburzeń, najczęściej o podłożu genetycznym[potrzebne źródło], który powoduje powstawanie objawów z trzech grup impulsywności, nadruchliwości i zaburzeń koncentracji uwagi, spowodowany jest zaburzeniami równowagi pomiędzy układami dopaminowym a noradrenalinowym w ośrodkowym układzie nerwowym.

Objawy nadpobudliwości mogą również występować w wyniku:

  • uszkodzenia centralnego układu nerwowego,
  • niedotlenienia w czasie porodu,
  • także przy innych zespołach objawowych np. u pacjentów z łamliwym chromosomem X.

Korelacja z czynnikami biologicznymi i społecznymi[edytuj | edytuj kod]

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej ma podłoże biologiczne to znaczy, że nie wynika on z błędów wychowawczych, czy czynników psychogennych.

Niektóre objawy podobne do zespołu nadpobudliwości psychoruchowej mogą występować u dzieci wychowywanych bez systemów zasad i konsekwencji, ale także np. u dzieci maltretowanych fizycznie, psychicznie lub seksualnie.

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Zaburzenie przybiera różne formy i występuje w różnych stopniach natężenia. U wielu osób, szczególnie dorosłych, objawy są maskowane przez inne problemy, jak depresja, alkoholizm, przez co samo ADHD może pozostać nierozpoznane[55][potrzebny numer strony]

według Virginii Douglas[edytuj | edytuj kod]

Podczas badań nad nadruchliwością w latach 70. Virginia Douglas z Kanady sformułowała 4 cechy klinicznego obrazu ADHD[56]:

  • trudności w podtrzymaniu uwagi i wysiłku,
  • impulsywność,
  • problemy z kontrolą poziomu pobudzenia,
  • potrzeba bezpośredniego wzmocnienia.

Sfera ruchowa[edytuj | edytuj kod]

  • wyraźny niepokój ruchowy w zakresie dużej i małej motoryki
  • niemożność pozostawania w bezruchu przez nawet krótki czas
  • podrywanie się z miejsca
  • bezcelowe chodzenie
  • zwiększona szybkość i częsta zmienność ruchów (wrażenie ciągłego pośpiechu)
  • przymusowe wymachiwanie rękami
  • podskakiwanie
  • wzmożone drobne ruchy kończyn (machanie nogami, głośne deptanie, poruszanie palcami rąk, ciągłe zajmowanie się rzeczami, które leżą w zasięgu rąk lub nóg, kiwanie się na krześle itp.)
  • bieganie bez celu

Sfera poznawcza[edytuj | edytuj kod]

  • trudności w skupieniu uwagi (uwaga chwiejna, wybitnie zależna od czynników afektywnych)
  • brak wytrwałości w przypadku małego zainteresowania i niedostrzegania bezpośredniej korzyści z działania
  • wzmożony odruch orientacyjny
  • pochopność
  • znaczna męczliwość w pracy intelektualnej i związana z tym nierównomierna wydajność
  • pobieżność myślenia
  • przerzucanie uwagi z obiektu na obiekt (udzielanie nieprawidłowych, nieprzemyślanych odpowiedzi na pytania lub nieprawidłowe rozwiązywanie zadań)
  • w badaniach inteligencji niektórzy autorzy stwierdzają poziom „poniżej spodziewanego”, głównie w skalach wykonawczych
  • trudności wizualno-motoryczne
  • trudności syntetyzowania w myśleniu
  • brak umiejętności planowania
  • u wielu dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występują pewnego rodzaju zaburzenia mowy lub języka, do których należą:
    • opóźnienie rozwoju mowy
    • kłopoty z artykulacją
    • problemy ze strukturą zdania
    • nieprawidłowe układanie dźwięków
    • niestaranne pismo
  • trudności sprawia również pisemne wyrażanie myśli

Sfera emocjonalna[edytuj | edytuj kod]

  • nieopanowane, nieraz bardzo silne reakcje emocjonalne
  • wzmożona ekspresja uczuć
  • zwiększona wrażliwość emocjonalna na bodźce otoczenia
  • wybuchy złości
  • impulsywność działania

Często występujące cechy osobowości dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi[edytuj | edytuj kod]

  • działanie impulsywne,
  • chęć dominowania w grupie
  • empatia
  • ogromna wyobraźnia
  • wysoki iloraz inteligencji
  • niska samoocena
  • okresowo występująca depresja
  • niedojrzałe zachowanie
  • zaburzenia snu:
    • wczesne budzenie się
    • trudności z zaśnięciem
    • niespokojny sen
  • rozwój fizyczny:
    • wysoki poziom aktywności fizycznej
  • rozwój społeczny:
    • opóźniony rozwój społeczny
    • trudności w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami
    • popisywanie się przed rówieśnikami, dla zwrócenia na siebie uwagi

Diagnoza[edytuj | edytuj kod]

Diagnoza różnicowa z zespołem Aspergera – nawet 35% osób może mieć problemy typowe dla zespołu Aspergera.

We wczesnym dzieciństwie[edytuj | edytuj kod]

Diagnoza ADHD we wczesnym dzieciństwie nie jest możliwa. Natomiast występuje kilka objawów sugerujących wystąpienie ADHD w następnych latach:

  • ciągła aktywność ruchowa
  • dziecko nie uczy się na własnych błędach
  • opóźniony albo przyspieszony rozwój mowy
  • problemy ze snem
  • problemy z jedzeniem (wygląda na to, że dziecko nie ma czasu na jedzenie), łącznie z występowaniem wymiotów, lub słaby odruch ssania
  • ataki kolki, które mogą wynikać z uczulenia, ale również mogą być wynikiem zaburzeń koncentracji uwagi
  • dzieci nadpobudliwe nie lubią (według opinii wielu rodziców), gdy się je przytula (to jest związane ze współwystępującą nadwrażliwością dotykową, ale nie z ADHD)

W wieku szkolnym[edytuj | edytuj kod]

  • trudność w dostosowaniu się do wymagań szkolnych (zajęcia w pozycji siedzącej)
  • trudność w utrzymaniu uwagi przez całą lekcję, „bujanie w obłokach”
  • nadmierna gadatliwość i impulsywność
  • brak samokontroli i refleksji na temat własnego zachowania
  • trudności z koncentracją uwagi (słucha nieuważnie, rozprasza się, nie pamięta co miało zrobić, robi wrażenie mało spostrzegawczego)
  • zaburzone relacje z rówieśnikami (stara się przejmować inicjatywę w zabawie, nie umie przegrywać, często w sposób niezamierzony zadaje krzywdę innym dzieciom, jest krzykliwy, napastliwy, nie umie czekać na swoją kolej)
  • trudności z uwewnętrznieniem swoich zachowań i wypowiedzi (nazywają głośno, to co robią, co dezorganizuje prace na lekcji)
  • brak kontroli emocji, motywacji i stanu pobudzenia (co utrudnia funkcjonowanie w grupie, a czasem wręcz uniemożliwia realizację celów)

U dorosłych[edytuj | edytuj kod]

Kryteria z Utah dla ADHD u dorosłych[55][potrzebny numer strony][edytuj | edytuj kod]

  • Historia ADHD w dzieciństwie, z występowaniem zarówno deficytu uwagi, jak i nadpobudliwości motorycznej, wraz z co najmniej jednym z następujących objawów: nieprawidłowe zachowanie w szkole, impulsywność, emocjonalna nadpobudliwość i wybuchy gniewu.
  • Utrzymujące się w wieku dorosłym problemy z uwagą i nadpobudliwością ruchową łącznie z dwoma z następujących pięciu objawów: chwiejność emocjonalna, wybuchowy temperament, niska odporność na stres, brak zorganizowania i impulsywność.

ADHD u osób dorosłych[edytuj | edytuj kod]

Objawy ADHD słabną z upływem czasu. Mimo to według badaczy od 30 do 50% dzieci ze zdiagnozowanym ADHD ma co najmniej niektóre jego symptomy (lub też wszystkie) także w życiu dorosłym[57][21] [22]. Osoby pełnoletnie z ADHD bez odpowiedniego leczenia zazwyczaj prowadzą chaotyczny tryb życia, łatwo uzależniają się od środków farmakologicznych i alkoholu. Często współwystępują także takie zaburzenia, jak depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia afektywne dwubiegunowe, uzależnienia, bądź niezdolność do nauki. Z ADHD można wyrosnąć, jednak z jego powikłań nie – dlatego ważne jest jak najwcześniejsze podjęcie stosownego leczenia by nie dopuścić do ich rozwoju[58][potrzebny numer strony].

Cechy dorosłego człowieka z ADHD mogą objawiać się w następujących zachowaniach:

  • Częste przerywanie wypowiedzi innych,
  • Niedostatecznie rozwinięta pamięć robocza (krótkotrwała),
  • Niecierpliwość,
  • Gwałtownie zmiany emocjonalne,
  • Zapominanie ustalonych terminów,
  • Intensywne, lecz często nietrwałe relacje z innymi

U Dorosłych z ADHD występują tzw. zaburzenia uwagi – jest to trudność skoncentrowania się na konkretnym zadaniu. Dotyczy zarówno skierowania uwagi, jak i jego utrzymania (np. rozpoczęcia słuchania i kontynuowania tej czynności).

Brak dostatecznie wykształconej uwagi powoduje skupienie się na przypadkowym bodźcu (najwyraźniejszym, najbliższym lub nowym). Dorosły nie jest się w stanie skoncentrować na jednym źródle bodźców, przeskakując na bezproduktywne czynności. Jednakże potrafi się odnaleźć w sytuacjach nowych i trudnych, pod warunkiem, że nie wymaga się od nich długich i monotonnych zadań.

Mogą objawiać się przez:

  • Słabo wykształconą zdolność do samoobserwacji, tworzenia celu i planu życiowego,
  • Problemy ze współpracą, chęć robienia wszystkiego po swojemu,
  • Niedostrzeganie szczegółów, częste przeoczenia,
  • Trudność z dłuższą koncentracją uwagi,
  • Niedoprowadzanie do końca rozpoczętych zadań,
  • Okresowo występująca depresja,
  • Problemy z organizacją pracy,
  • Niechęć do zadań wymagających dłuższego wysiłku umysłowego,
  • Rozpraszanie się pod wpływem otaczających bodźców,
  • Brak przewidywania konsekwencji swoich czynów,
  • Częste zapominanie lub gubienie przedmiotów,
  • Lekceważenie własnego bezpieczeństwa,
  • Potrzeba podniesienia poziomu adrenaliny
  • Częste poczucie odrzucenia,
  • Krótką pamięć,
  • Silną impulsywność (często mylona z agresją, spowodowania jest głównie nadmiarem energii)

Nadruchliwość – czyli nadmierna, niczym nieuzasadniona ruchliwość. (Przeważnie u młodzieży i dorosłych można ją zaobserwować tylko w szybkich ruchach stóp lub palców.) Zazwyczaj przekształcają się one w brak aktywności, prowadzący do wewnętrznego poczucia niepokoju i nerwowości.

Działanie diagnostyczne i terapeutyczne[edytuj | edytuj kod]

Ocena profilu psychoedukacyjnego[edytuj | edytuj kod]

W skład oceny profilu psychoedukacyjnego wchodzą:

  • test na inteligencję
  • test ciągłego wykonywania CPT (ang. Continuous Performance Task)
  • ocena osiągnięć dziecka w zakresie pięciu podstawowych umiejętności: czytania, literowania, liczenia, pisania i mówienia
  • testy inteligencji przeprowadza się z dwóch powodów:
    • aby ocenić ogólne możliwości dziecka oraz zorientować się, czy istnieje znacząca różnica między możliwym a aktualnym poziomem osiągnięć w zakresie podstawowych umiejętności
    • dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi maja charakterystyczną dużą rozpiętość w wynikach IQ
  • stwierdzenie pewnego stopnia niedojrzałości ośrodkowego układu nerwowego dziecka, np. poprzez korowe potencjały wywołane (EEG), co pozwala na dokładne stwierdzenie zaburzeń koncentracji uwagi u dzieci, a nawet na ich sklasyfikowanie.

Dzięki wszechstronnemu badaniu dziecka, w skład którego wchodzi badanie lekarskie, badanie psychopedagogiczne, badania neurofizjologiczne, ocena mowy oraz terapia zajęciowa, tylko u nielicznych dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi diagnoza nie ujawnia problemu.

Zdecydowana większość będzie sklasyfikowana jako pacjenci z łagodną, średnią lub ciężką postacią zaburzeń koncentracji uwagi. Badania wykażą też, czy nadpobudliwość jest częścią obrazu klinicznego choroby, czy nie. W ten sposób zdiagnozowane dziecko, można poddać właściwej terapii.

Sposoby działania[edytuj | edytuj kod]

  1. Diagnoza: często towarzyszy jej ulga, sama w sobie daje efekt terapeutyczny.
  2. Edukacja: pogłębianie wiedzy nt. zaburzenia przez pacjenta.
  3. Strukturalizacja: wprowadzenie działań mających na celu zwiększenie organizacji życia – dyscypliny (segregowanie danych, codzienne planowanie)
  4. Coaching lub Terapia behawioralna: celem jest modyfikacja zachowania poprzez wygaszanie złych nawyków, a wzmacnianie dobrych (nauka zasad i konsekwencji). Terapia behawioralna jako jedyna daje skutki długoterminowe.

Oraz u dzieci także:

  1. Nauczanie wyrównawcze: dodatkowe zajęcia, podczas których, dziecko nabywa pewnych nawyków pomocnych w uczestniczeniu w zajęciach. Ważne jest przy tym zaangażowanie rodziców.
  2. Terapia mowy i języka: u dzieci nadpobudliwych psychoruchowo mogą częściej występować zaburzenia mowy (takie jak jąkanie, problemy z artykulacją), dlatego w takich przypadkach niezbędna jest pomoc logopedy.
  3. Terapia zajęciowa: nacisk głównie na prawidłowy rozwój motoryczny dziecka.
  4. Kontrola dietetyczna: istnieje przypuszczenie, że takie produkty jak: kakao, środki konserwujące, barwniki, salicylany i cukier mogą dodatkowo wzmagać aktywność dziecka – jednak brak na ten temat dokładnych badań naukowych.

W roku 2007 na Uniwersytecie w Southampton (UK) przeprowadzono badania, które potwierdziły zdecydowany związek pomiędzy spożywaniem barwników w kombinacji z konserwantem benzoesanem sodu, z napadami histerii, obniżeniem koncentracji, nadpobudliwością oraz reakcjami alergicznymi[59]. Szkodliwe barwniki, czyli tak zwana szóstka z Southampton: tartrazyna (E102), czerwień koszenilowa (E124), żółcień pomarańczowa (E110), azorubina (E122), żółcień chinolinowa (E104), czerwień Allura (E129). Badanie zostało opublikowane w czasopiśmie Lancet 6 września 2007 roku. Po zapoznaniu się z wynikami badań brytyjska Foods Standards Agency (FSA) zdecydowała się wydać zalecenia dotyczące wycofania produktów zawierających te barwniki. Wprowadzono zmiany w jadłospisach szkolnych stołówek. Sieci supermarketów Sainsbury oraz Marks and Spencer zdecydowały się wycofać takie produkty ze swoich półek. Jednocześnie FSA nie wprowadziła zakazu sprzedaży takich produktów decyzję pozostawiając rodzicom. Sprawę przekazano do organów UE. W czerwcu 2010 Parlament Europejski, pod naciskiem producentów żywności, odrzucił umieszczanie ostrzeżeń na opakowaniach.

Leczenie farmakologiczne[edytuj | edytuj kod]

Celem stosowania leków w terapii ADHD jest zmniejszenie lub zlikwidowanie niekorzystnych objawów bez wywoływania skutków ubocznych. Zdaniem badaczy[kto?] leki są najskuteczniejszą formą leczenia ADHD. U około 85% dorosłych leki przynoszą poprawę[19][potrzebny numer strony]. Dwie kategorie stosowanych leków to stymulanty i niestymulanty. Znane leki łagodzą jedynie objawy ADHD, np. poprzez zwiększanie ilości noradrenaliny lub dopaminy – substancji, których poziom w mózgu chorego jest obniżony[60].

Stymulanty[edytuj | edytuj kod]

Istnieją dwa główne rodzaje stymulantów. Występują w wersjach o niezmodyfikowanym i spowolnionym uwalnianiu.

  • metylofenidat – występuje m.in. pod nazwami handlowymi Concerta (metylofenidat o spowolnionym uwalnianiu dostępny w Polsce), Medikinet (dostępny w Polsce), Ritalin (popularny w USA, w Polsce dostępny jedynie drogą importu docelowego).
  • pochodne amfetaminy – znane pod nazwami handlowymi Dexederine, Adderall (również dostępne jedynie poprzez import docelowy leków).

Popularny w Polsce preparat Concerta jest od 2009 roku na liście leków refundowanych jako jedyny z preparatów przeznaczonych do leczenia ADHD[61]. Refundacji nie podlegają jednak osoby, które przekroczyły 18 rok życia ponieważ lek ten, podobnie jak inne stymulanty jest zarejestrowany w Polsce jedynie dla dzieci i młodzieży (6–18 lat)[62].

Niestymulanty[edytuj | edytuj kod]

Leki niestymulujące, to:

  • Amantadyna pierwotnie opracowany jako lek przeciwwirusowy, okazał się być pomocny przy ADHD,
  • Bupropion (nazwa handlowa Wellbutrin, przeznaczony do leczenia depresji) – nie jest oficjalnie zalecany, ale z wielu badań[potrzebne źródło] wynika, że jest skuteczny,
  • Strattera – jedyny lek oficjalnie zatwierdzony do leczenia ADHD u osób dorosłych przez FDA.
  • Piracetam według badań również może okazać się pomocny[63].

Leczenie niefarmakologiczne[edytuj | edytuj kod]

W ostatnich latach popularność zyskuje terapia EEG-Biofeedback zwana też Neurofeedback – NF. Na jej zastosowanie na poziomie Level 2 wskazuje między innymi Amerykańskie Towarzystwo Pediatrii: SUPPLEMENT ARTICLE: Appendix S2: Evidence-Based Child and Adolescent Psychosocial Interventions, Pediatrics, 2010;125;S128.

Istnieją również prace, które wskazują na równoważne efekty terapii farmakologicznych i EEG Biofeedback, np. Duric NS, Assmus J, Gundersen D, Elgen IB., Neurofeedback for the treatment of children and adolescents with ADHD: a randomized and controlled clinical trial using parental reports., BMC Psychiatry. 2012 Aug 10;12:107.czy też starsza praca Fuchs, T., Birbaumer, N., Lutzenberger, W., Gruzelier, J. H., & Kaiser, J. (2003). Neurofeedback treatment for attention-deficit/hyperactivity disorder in children: a comparison with methylphenidate. Applied psychophysiology and biofeedback28(1), 1-12.

Ogólne zasady dotyczące postępowania wychowawczego[edytuj | edytuj kod]

  1. Cel, do którego ma prowadzić działanie dziecka, nie może być zbyt odległy (niecierpliwość).
  2. Konsekwentne przyzwyczajanie dziecka do kończenia każdego rozpoczętego zadania.
  3. Stała kontrola i przypominanie o zobowiązaniach:
    • zakres określonych obowiązków musi być dostosowany do możliwości i ograniczeń dziecka
    • trzeba zaoszczędzić wystąpienia dodatkowych niepotrzebnych bodźców
    • nie dać się zdominować dziecku
    • należy przygotować dziecko do przezwyciężania trudności (a nie chronić przed nimi)
    • po wystąpieniu konfliktu – należy go przedyskutować z dzieckiem w atmosferze spokoju i rzeczowości, po uspokojeniu dziecka
    • należy unikać agresji słownej i fizycznej, która bardzo mocno pobudza dodatkowo dziecko (może doprowadzić do objawów nerwicowych takich jak: lęki, moczenie nocne, natręctwa, czy też reakcje obronne: arogancka postawa, agresja, kłamstwa, a nawet doprowadzić do niewłaściwego rozwoju osobowości);
  4. Pomoc w nauce
    • czytanie – ze względu na małą zdolność koncentracji, opowiadania powinny być ciekawe
    • czytanki powinny być opowiedziane przez dziecko (w celu skontrolowania zapamiętanego tekstu)
    • odrabianie lekcji powinno się odbywać o regularnych porach (w domu powinien wtedy panować względny spokój)
    • dziecko powinno wykonywać prace zręcznościowe (uczą cierpliwości, a także skrupulatności)
    • zasada trzech R: rutyna, regularność, repetycja.

Nauka powinna odbywać się pod kontrolą rodziców.

Polecana literatura[edytuj | edytuj kod]

  • AdamA. Bilikiewicz AdamA., StanisławS. Pużyński StanisławS., JacekJ. Wciórka JacekJ., JanuszJ. Rybakowski JanuszJ. i inni, Psychiatria, AdamA. Bilikiewicz (red.), T. 2: Psychiatria kliniczna, Wrocław: Urban & Partner, ISBN 978-83-87944-72-8, PB 2003/21548.
  • Irena Namysłowska: Psychiatria dzieci i młodzieży. Wyd. 1. Warszawa: PZWL, 2007. ISBN 978-83-200-3554-4.
  • Janusz Krzyżowski: Leksykon Psychiatrii i Nauk Pokrewnych. Warszawa: Medyk, 2010. ISBN 978-83-89745-68-2.
  • Iwona Górka: Mały nieszczęśliwy człowiek z ADHD, 2005, ISBN 83-923080-0-X.
  • Tomasz Hanć: Dzieciństwo i dorastanie z ADHD. Rozwój dzieci nadpobudliwych psychoruchowo: zagrożenia i możliwości wsparcia, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009, ISBN 978-83-7587-151-7.
  • Piotr Pawlak: Program profilaktyczno-terapeutyczny dla dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej, wyd. III, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009, ISBN 978-83-7308-689-0.
  • Gordon Serfontein: Twoje nadpobudliwe dziecko, The hidden handicap, 1999, ISBN 83-7469-109-3.
  • Renata Wiącek: Dzieci nadpobudliwe psychoruchowo w wieku przedszkolnym. Program terapii i wspomagania rozwoju oraz scenariusze zajęć, wyd. IV, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009, ISBN 978-83-7587-196-8.
  • Tomasz Wolańczyk, Artur Kołakowski, Magdalena Skotnicka: Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci, 1999, ISBN 83-87991-07-4.

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kooij i in. 2010 ↓, s. 1–3.
  2. Lange i in. 2010 ↓, s. 241–255.
  3. Sroubek, Kelly i Xiaobo 2013 ↓, s. 103–110.
  4. Clauss-Ehlers 2010 ↓, s. 133.
  5. Nestler, Hyman i Malenka 2008 ↓, s. 313–321.
  6. Diamond 2013 ↓, s. 135–168.
  7. Childress i Berry 2012 ↓, s. 309–325.
  8. ICD-10 2000 ↓, Rozdział V.
  9. CDC 2015a ↓, ¶ „Based on the types of symptoms…”.
  10. 10,0 10,1 Dulcan i Lake 2011 ↓, s. 34.
  11. Walitza, Drechsler i Ball 2012 ↓, s. 467–473.
  12. Kooij i in. 2010 ↓, s. 3.
  13. Vos i in. 2015 ↓, s.v. „ADHD”.
  14. Willcutt 2012 ↓, s. 490–499.
  15. Cowen, Harrison i Burns 2012 ↓, s. 546, 654–656, 688.
  16. Faraone 2011 ↓, s. 449–450.
  17. Edmond, Joyal i Poissant 2009 ↓, s. 107–114.
  18. Singh 2008 ↓, s. 957–964.
  19. 19,0 19,1 Hallowell i Ratey 2007 ↓.
  20. Kooij i in. 2010 ↓, s. 3–4.
  21. 21,0 21,1 Bálint i in. 2008 ↓, s. 324–335.
  22. 22,0 22,1 Ginsberg i in. 2014 ↓, s. 2.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 NCCMH 2009 ↓, s. 19–27, 38, 130, 133, 317.
  24. Weiss i Vincent Jain ↓, s. VI–VII.
  25. 25,0 25,1 CDC 2015b ↓, ¶ 1–6.
  26. Huang i Tsai 2011 ↓, s. 539–554.
  27. Arnold i in. 2015 ↓, s. 1–2 i dalej.
  28. Parker i in. 2013 ↓, s. 87–99.
  29. Gentile, Atiq i Gillig 2006 ↓, s. 25–30.
  30. Parrillo 2008 ↓, s. 63.
  31. Mayes, Bagwell i Erkulwater 2008 ↓, s. 151–166.
  32. Cohen i Cicchetti 2004 ↓.
  33. Sim, Hulse i Khong 2004 ↓, s. 615–618.
  34. Silver 2004 ↓, s. 4–7.
  35. Schonwald i Lechner 2006 ↓, s. 189–195.
  36. Prifitera i Saklofske Weiss ↓, s. 237.
  37. Zametkin i in. 1990 ↓, s. 1361–1366.
  38. Bailly 2005 ↓, s. 284–287.
  39. 39,0 39,1 Millichap 2010 ↓, s. 26.
  40. Thapar i in. 2013 ↓, s. 3–16.
  41. Getahun, Rhoads i Demissie Lu ↓, s. e53–e61.
  42. Neale i in. 2010 ↓, s. 884–897.
  43. Burt 2009 ↓, s. 608–637.
  44. Nolen-Hoeksema 2013 ↓, s. 267.
  45. Franke i in. 2012 ↓, s. 960–987.
  46. 46,0 46,1 Gizer i Ficks Waldman ↓, s. 51–90.
  47. 47,0 47,1 47,2 Kebir i in. 2009 ↓, s. 88–101.
  48. Berry 2007 ↓, s. 3–19.
  49. Sotnikova, Caron i Gainetdinov 2009 ↓, s. 229–235.
  50. Arcos-Burgos i Muenke 2010 ↓, s. 139–147.
  51. Cardo i in. 2010 ↓, s. 143–147.
  52. 52,0 52,1 Williams i Taylor 2006 ↓, s. 399–413.
  53. Glover 2011 ↓, s. 356–367.
  54. Adriani, Zoratto i Laviola 2012 ↓, s. 132–134.
  55. 55,0 55,1 Hallowell i Ratey 2004 ↓.
  56. Hallowell i Ratey 2004 ↓, s. 29.
  57. Kooij i in. 2010 ↓, s. 67.
  58. Kołakowski i in. 2007 ↓.
  59. ADDITIVE RESEARCH FINDINGS.
  60. PT ADHD 2004 ↓, § 2.
  61. PAP 2009 ↓, § 1–3.
  62. concerta UdP.
  63. Zavadenko i Suvorinova 2004 ↓, s. 32–37.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • WalterW. Adriani WalterW., FrancescaF. Zoratto FrancescaF., GiovanniG. Laviola GiovanniG., Brain Processes in Discounting: Consequences of Adolescent Methylphenidate Exposure, [w:] ClareC. Stanford, RosemaryR. Tannock (red.), Behavioral Neuroscience of Attention Deficit Hyperactivity Disorder and Its Treatment, Springer Science & Business Media, 10 stycznia 2012, ISBN 9783642246111 [dostęp 2015-08-14] (ang.).
  • MauricioM. Arcos-Burgos MauricioM., MaximilianM. Muenke MaximilianM., Toward a better understanding of ADHD: LPHN3 gene variants and the susceptibility to develop ADHD, [w:] „Attention Deficit and Hyperactivity Disorders”, 2 (3), listopad 2010, s. 139–147, DOI10.1007/s12402-010-0030-2, ISSN 1866-6116, PMID21432600, PMCIDPMC3280610 [dostęp 2015-08-13].
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać L. EugeneL. E. Arnold L. EugeneL. E., PaulP. Hodgkins PaulP., HervéH. Caci HervéH., JenniferJ. Kahle JenniferJ., SusanS. Young SusanS. i inni, Effect of Treatment Modality on Long-Term Outcomes in Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: A Systematic Review, [w:] „PLoS ONE”, 2 (10), 25 lutego 2015, DOI10.1371/journal.pone.0116407, ISSN 1932-6203, PMID25714373, PMCIDPMC4340791 [dostęp 2015-08-13].
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać LionelL. Bailly LionelL., Stimulant medication for the treatment of attention-deficit hyperactivity disorder: evidence-b(i)ased practice?, [w:] „The Psychiatrist”, 29 (8), The Royal College of Psychiatrists, 1 sierpnia 2005, s. 284–287, DOI10.1192/pb.29.8.284, ISSN 1758-3209 [dostęp 2015-08-12] (ang.).
  • SáraS. Bálint SáraS., PálP. Czobor PálP., AgnesA. Mészáros AgnesA., ViktóriaV. Simon ViktóriaV., IstvánI. Bitter IstvánI. i inni, Neuropszichológiai károsodásokat felnőtt figyelemhiányos hiperaktivitás zavar(ADHD): A szakirodalmi áttekintés (Neuropsychological impairments in adult attention deficit hyperactivity disorder: a literature review), [w:] „Psychiatria Hungarica: A Magyar Pszichiátriai Társaság Tudományos Folyóirata”, 5 (23), 2008, s. 324–335, ISSN 0237-7896, PMID19129549 [dostęp 2015-08-12] (węg. • ang.).
  • M. D.M. D. Berry M. D.M. D., The potential of trace amines and their receptors for treating neurological and psychiatric diseases, [w:] „Reviews on Recent Clinical Trials”, 2 (1), 2007, s. 3–19, ISSN 1574-8871, PMID18473983 [dostęp 2015-08-13].
  • Alexandra S.A. S. Burt Alexandra S.A. S., Rethinking environmental contributions to child and adolescent psychopathology: a meta-analysis of shared environmental influences, [w:] „Psychological Bulletin”, 135 (4), 1 lipca 2009, s. 608–637, DOI10.1037/a0015702, ISSN 0033-2909, PMID19586164 [dostęp 2015-08-13].
  • E.E. Cardo E.E., A.A. Nevot A.A., M.M. Redondo M.M., A.A. Melero A.A., B. deB. Azua B. deB. i inni, Trastorno por déficit de atención/hiperactividad: ¿un patrón evolutivo?, [w:] „Revista De Neurologia”, 50 suppl. 3, [Attention deficit disorder and hyperactivity: a pattern of evolution?], 3 marca 2010, s. 143–147, ISSN 1576-6578, PMID20200842 [dostęp 2015-08-14].
  • Ann C.A. C. Childress Ann C.A. C., Sally A.S. A. Berry Sally A.S. A., Pharmacotherapy of Attention-Deficit Hyperactivity Disorder in Adolescents, [w:] „Drugs”, 3 (72), 12 grudnia 2012, DOI10.2165/11599580-000000000-00000, ISSN 0012-6667 [dostęp 2015-08-13] (ang.).
  • Caroline S.C. S. Clauss-Ehlers Caroline S.C. S., Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology, Springer Science & Business Media, 2010, ISBN 978-0-387-71798-2 (ang.).
  • Donald J.D. J. Cohen Donald J.D. J., DanteD. Cicchetti DanteD. (red.), Developmental Psychopathology, Developmental Neuroscience, Wiley, 3 lutego 2006, ISBN 9780471237372 [dostęp 2015-08-13] (ang.).
  • PhilipP. Cowen PhilipP., PaulP. Harrison PaulP., TomT. Burns TomT., Shorter Oxford Textbook of Psychiatry, wyd. 7, Oxford: Oxford University Press, 9 sierpnia 2012, ISBN 9780199605613 [dostęp 2015-08-13] (ang.).
  • V.V. Emond V.V., C.C. Joyal C.C., H.H. Poissant H.H., Neuroanatomie structurelle et fonctionnelle du trouble déficitaire d’attention avec ou sans hyperactivité (TDAH), [w:] „L'Encéphale”, 35 (2), kwiecień 2009, s. 107–114, DOI10.1016/j.encep.2008.01.005 [dostęp 2015-08-13].
  • AdeleA. Diamond AdeleA., Executive Functions, [w:] „Annual review of psychology”, 64, 2013, s. 135–168, DOI10.1146/annurev-psych-113011-143750, ISSN 0066-4308, PMID23020641, PMCIDPMC4084861 [dostęp 2015-08-13].
  • Mina K.M. K. Dulcan Mina K.M. K., MaryBethM. Lake MaryBethM., Concise Guide to Child and Adolescent Psychiatry, Washington, D.C.: American Psychiatric Publishing, 1 czerwca 2011, ISBN 978-1-58562-416-4 (ang.).
  • Stephen V.S. V. Faraone Stephen V.S. V., 25: Epidemiology of attention deficit hyperactivity disorder, [w:] MingM. Tsuang, MauricioM. Tohen, Peter B.P. B. Jones (red.), Textbook of psychiatric epidemiology, wyd. 3, Chichester, West Sussex: John Wiley & Sons, 2011, ISBN 978-0-470-97740-8.
  • BarbaraB. Franke BarbaraB., Stephen V.S. V. Faraone Stephen V.S. V., PhilipP. Asherson PhilipP., JanJ. Buitelaar JanJ., C. H. D.C. H. D. Bau C. H. D.C. H. D. i inni, The genetics of attention deficit/hyperactivity disorder in adults, a review, [w:] „Molecular Psychiatry”, 17 (10), październik 2012, s. 960–987, DOI10.1038/mp.2011.138, ISSN 1359-4184, PMID22105624, PMCIDPMC3449233 [dostęp 2015-08-13] (ang.).
  • Julie P.J. P. Gentile Julie P.J. P., RafayR. Atiq RafayR., Paulette M.P. M. Gillig Paulette M.P. M., Adult ADHD, [w:] „Psychiatry (Edgmont)”, 8 (3), sierpień 2006, s. 25-30, ISSN 1550-5952, PMID20963192, PMCIDPMC2957278 [dostęp 2015-08-13].
  • DariosD. Getahun DariosD., George G.G. G. Rhoads George G.G. G., KitawK. Demissie KitawK., Shou-EnS. Lu Shou-EnS., Virginia P.V. P. Quinn Virginia P.V. P. i inni, In Utero Exposure to Ischemic-Hypoxic Conditions and Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, [w:] „Pediatrics”, 131 (1), styczeń 2013, e53–e61, DOI10.1542/peds.2012-1298, ISSN 0031-4005, PMID23230063 [dostęp 2015-08-14] (ang.).
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać YlvaY. Ginsberg YlvaY., JavierJ. Quintero JavierJ., ErnieE. Anand ErnieE., MartaM. Casillas MartaM., Himanshu P.H. P. Upadhyaya Himanshu P.H. P. i inni, Underdiagnosis of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Adult Patients: A Review of the Literature, [w:] „The Primary Care Companion for CNS Disorders”, 3 (16), 2014, DOI10.4088/PCC.13r01600, ISSN 2155-7772, PMID25317367, PMCIDPMC4195639 [dostęp 2015-08-12], Cytat: Reports indicate that ADHD affects 2.5%–5% of adults in the general population,5–8 compared with 5%–7% of children.9,10 … However, fewer than 20% of adults with ADHD are currently diagnosed and/or treated by psychiatrists.7,15,16.
  • Ian R.I. R. Gizer Ian R.I. R., CourtneyC. Ficks CourtneyC., Irwin D.I. D. Waldman Irwin D.I. D., Candidate gene studies of ADHD: a meta-analytic review, [w:] „Human Genetics”, 126 (1), 9 czerwca 2009, s. 51–90, DOI10.1007/s00439-009-0694-x, ISSN 0340-6717 [dostęp 2015-08-13] (ang.).
  • VivetteV. Glover VivetteV., Annual Research Review: Prenatal stress and the origins of psychopathology: an evolutionary perspective, [w:] „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 52 (4), 1 kwietnia 2011, s. 356–367, DOI10.1111/j.1469-7610.2011.02371.x, ISSN 1469-7610, PMID21250994 [dostęp 2015-08-13].
  • Edward M.E. M. Hallowell Edward M.E. M., John J.J. J. Ratey John J.J. J., W świecie ADHD: nadpobudliwość psychoruchowa z zaburzeniami uwagi u dzieci i dorosłych, IzabelaI. Sowa (tłum.), Media Rodzina, 2004, ISBN 978-83-7278-111-6.
  • Edward M.E. M. Hallowell Edward M.E. M., John J.J. J. Ratey John J.J. J., Jak żyć z ADHD: nadpobudliwość psychoruchowa z zaburzeniami uwagi w świetle najnowszych badań, KrzysztofK. Puławski (tłum.), Poznań: Harbor Point Media Rodzina, 2007, ISBN 978-83-7278-237-3.
  • Yu-ShuY. Huang Yu-ShuY., Ming-HorngM. Tsai Ming-HorngM., Long-term outcomes with medications for attention-deficit hyperactivity disorder: current status of knowledge, [w:] „CNS drugs”, 25 (7), lipiec 2011, s. 539–554, DOI10.2165/11589380-000000000-00000, ISSN 1172-7047, PMID21699268 [dostęp 2015-08-13].
  • OussamaO. Kebir OussamaO., KarimK. Tabbane KarimK., SarojiniS. Sengupta SarojiniS., RidhaR. Joober RidhaR. i inni, Candidate genes and neuropsychological phenotypes in children with ADHD: review of association studies, [w:] „Journal of Psychiatry & Neuroscience: JPN”, 34 (2), marzec 2009, s. 88–101, ISSN 1180-4882, PMID19270759, PMCIDPMC2647566 [dostęp 2015-08-13].
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Sandra JJS. J. Kooij Sandra JJS. J., SusanneS. Bejerot SusanneS., AndrewA. Blackwell AndrewA., HerveH. Caci HerveH., MiquelM. Casas-Brugué MiquelM., Pieter JP. J Carpentier Pieter JP. J, DanD. Edvinsson DanD., JohnJ. Fayyad JohnJ., KarinK. Foeken KarinK., MichaelM. Fitzgerald MichaelM., VeroniqueV. Gaillac VeroniqueV., YlvaY. Ginsberg YlvaY., ChantalCh. Henry ChantalCh., JohannaJ. Krause JohannaJ., Michael BM. B Lensing Michael BM. B, IrisI. Manor IrisI., HelmutH. Niederhofer HelmutH., CarlosC. Nunes-Filipe CarlosC., Martin DM. D Ohlmeier Martin DM. D, PierreP. Oswald PierreP., StefanoS. Pallanti StefanoS., ArtemiosA. Pehlivanidis ArtemiosA., Josep AJ. A Ramos-Quiroga Josep AJ. A, MariaM. Rastam MariaM., DorisD. Ryffel-Rawak DorisD., StevenS. Stes StevenS., PhilipP. Asherson PhilipP. i inni, European consensus statement on diagnosis and treatment of adult ADHD: The European Network Adult ADHD, [w:] „BMC Psychiatry”, 10, 3 września 2010, s. 67, DOI10.1186/1471-244X-10-67, ISSN 1471-244X, PMID20815868, PMCIDPMC2942810 [dostęp 2015-08-12].
  • ArturA. Kołakowski ArturA., TomaszT. Wolańczyk TomaszT., AnitaA. Bryńska AnitaA., AgnieszkaA. Pisula AgnieszkaA., MagdalenaM. Skotnicka MagdalenaM. i inni, ADHD - zespół nadpobudliwości psychoruchowej: przewodnik dla rodziców i wychowawców, Psychologia dla Praktyków, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2007, ISBN 978-83-7489-050-2.
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Klaus W.K. W. Lange Klaus W.K. W., SusanneS. Reichl SusanneS., Katharina M.K. M. Lange Katharina M.K. M., LaraL. Tucha LaraL., OliverO. Tucha OliverO. i inni, The history of attention deficit hyperactivity disorder, [w:] „Attention Deficit and Hyperactivity Disorders”, 2 (4), 1 grudnia 2010, s. 241–255, DOI10.1007/s12402-010-0045-8, ISSN 1866-6116, PMID21258430, PMCIDPMC3000907 [dostęp 2015-08-13].
  • RickR. Mayes RickR., CatherineC. Bagwell CatherineC., JenniferJ. Erkulwater JenniferJ., ADHD and the rise in stimulant use among children, [w:] „Harvard Review of Psychiatry”, 3 (16), styczeń 2008, s. 151–166, DOI10.1080/10673220802167782, ISSN 1465-7309, PMID18569037 [dostęp 2015-08-13].
  • J. GordonJ. G. Millichap J. GordonJ. G., Attention Deficit Hyperactivity Disorder Handbook a Physician's Guide to ADHD, wyd. 2, New York, NY: Springer Science, 2010, ISBN 9781441913975 (ang.).
  • Benjamin M.B. M. Neale Benjamin M.B. M., Sarah E.S. E. Medland Sarah E.S. E., StephanS. Ripke StephanS., PhilipP. Asherson PhilipP., BarbaraB. Franke BarbaraB., Klaus-PeterK. Lesch Klaus-PeterK., Stephen V.S. V. Faraone Stephen V.S. V., Thuy TrangT. T. Nguyen Thuy TrangT. T., HelmutH. Schäfer HelmutH., PeterP. Holmans PeterP., MarkM. Daly MarkM., Hans-ChristophH. Steinhausen Hans-ChristophH., ChristineCh. Freitag ChristineCh., AndreasA. Reif AndreasA., Tobias J.T. J. Renner Tobias J.T. J., MarcelM. Romanos MarcelM., JasminJ. Romanos JasminJ., SusanneS. Walitza SusanneS., AndreasA. Warnke AndreasA., JobstJ. Meyer JobstJ., HaukurH. Palmason HaukurH., JanJ. Buitelaar JanJ., Alejandro AriasA. A. Vasquez Alejandro AriasA. A., NandaN. Lambregts-Rommelse NandaN., MichaelM. Gill MichaelM., Richard J.L.R. J. Anney Richard J.L.R. J., KateK. Langely KateK., MichaelM. O'Donovan MichaelM., NigelN. Williams NigelN., MichaelM. Owen MichaelM., AnitaA. Thapar AnitaA., LindseyL. Kent LindseyL., JosephJ. Sergeant JosephJ., HerbertH. Roeyers HerbertH., EricE. Mick EricE., JosephJ. Biederman JosephJ., AlysaA. Doyle AlysaA., SusanS. Smalley SusanS., SandraS. Loo SandraS., HakonH. Hakonarson HakonH., JosephineJ. Elia JosephineJ., AlexandreA. Todorov AlexandreA., AnaA. Miranda AnaA., FernandoF. Mulas FernandoF., Richard P.R. P. Ebstein Richard P.R. P., AribertA. Rothenberger AribertA., TobiasT. Banaschewski TobiasT., Robert D.R. D. Oades Robert D.R. D., EdmundE. Sonuga-Barke EdmundE., JamesJ. McGough JamesJ., LauraL. Nisenbaum LauraL., FrankF. Middleton FrankF., XiaolanX. Hu XiaolanX., StanS. Nelson StanS. i inni, Meta-analysis of genome-wide association studies of attention deficit/hyperactivity disorder, [w:] „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry”, 49 (9), wrzesień 2010, s. 884–897, DOI10.1016/j.jaac.2010.06.008, ISSN 0890-8567, PMID20732625, PMCIDPMC2928252 [dostęp 2015-08-13].
  • EricE. Nestler EricE., StevenS. Hyman StevenS., RobertR. Malenka RobertR., Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience, Second Edition, wyd. 2, McGraw Hill professional, New York: McGraw-Hill Medical, 27 października 2008, ISBN 978-0-07-148127-4, OCLC 273018757 (ang.).
  • SusanS. Nolen-Hoeksema SusanS., Abnormal Psychology, wyd. 6, McGraw-Hill Education, 2 grudnia 2013, ISBN 978-0-07-803538-8 (ang.).
  • Vincent N.V. N. Parrillo Vincent N.V. N. (red.), Encyclopedia of Social Problems, Tom 1, SAGE Publications, 22 maja 2008, ISBN 978-1-4129-4165-5 [dostęp 2015-08-13] (ang.).
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać JackJ. Parker JackJ., GillG. Wales GillG., N.N. Chalhoub N.N., ValV. Harpin ValV. i inni, The long-term outcomes of interventions for the management of attention-deficit hyperactivity disorder in children and adolescents: a systematic review of randomized controlled trials, [w:] „Psychology Research and Behavior Management”, 6, 17 września 2013, s. 87-99, DOI10.2147/PRBM.S49114, ISSN 1179-1578, PMID24082796, PMCIDPMC3785407 [dostęp 2015-08-13].
  • Aurelio Prifitera; Donald H. Saklofske; Lawrence G. Weiss: WISC-4 Clinical Use and Interpretation. Academic Press, 2005. ISBN 9780125649315. (ang.)
  • AlisonA. Schonwald AlisonA., ErinE. Lechner ErinE., Attention deficit/hyperactivity disorder: complexities and controversies, [w:] „Current Opinion in Pediatrics”, 2 (18), kwiecień 2006, s. 189–195, DOI10.1097/01.mop.0000193302.70882.70, ISSN 1040-8703, PMID16601502 [dostęp 2015-08-13].
  • Larry B.L. B. Silver Larry B.L. B., Attention-deficit/hyperactivity Disorder: A Clinical Guide to Diagnosis and Treatment for Health and Mental Health Professionals, American Psychiatric Publishers, 2004, ISBN 9781585621316 [dostęp 2015-08-13] (ang.).
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Moira G. Sim; Gary Hulse; Eric Khong. When the child with ADHD grows up. „Australian Family Physician”, 2004-08. ISSN 0300-8495. PMID: 15373378. 
  • Ilina Singh. Beyond polemics: science and ethics of ADHD. „Nature Reviews Neuroscience”, s. 957–964, 2008-12. DOI: 10.1038/nrn2514. ISSN 1471-003X (ang.). 
  • Tatyana D.T. D. Sotnikova Tatyana D.T. D., Marc G.M. G. Caron Marc G.M. G., Raul R.R. R. Gainetdinov Raul R.R. R., Trace Amine-Associated Receptors as Emerging Therapeutic Targets, [w:] „Molecular Pharmacology”, 76 (2), sierpień 2009, s. 229–235, DOI10.1124/mol.109.055970, ISSN 0026-895X, PMID19389919, PMCIDPMC2713119 [dostęp 2015-08-13].
  • ArianeA. Sroubek ArianeA., MaryM. Kelly MaryM., LiL. Xiaobo LiL., Inattentiveness in attention-deficit/hyperactivity disorder, [w:] „Neuroscience Bulletin”, 29 (1), 8 stycznia 2013, s. 103–110, DOI10.1007/s12264-012-1295-6, ISSN 1673-7067, PMID23299717, PMCIDPMC4440572 [dostęp 2015-08-13] (ang.).
  • AnitaA. Thapar AnitaA., MiriamM. Cooper MiriamM., OlgaO. Eyre OlgaO., KateK. Langley KateK. i inni, Practitioner Review: What have we learnt about the causes of ADHD?, [w:] „Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines”, 1(54), styczeń 2013, s. 3–16, DOI10.1111/j.1469-7610.2012.02611.x, ISSN 0021-9630, PMID22963644, PMCIDPMC3572580 [dostęp 2015-08-13].
  • TheoT. Vos TheoT., Ryan MR. M Barber Ryan MR. M, BradB. Bell BradB., AmeliaA. Bertozzi-Villa AmeliaA., StanS. Biryukov StanS., IanI. Bolliger IanI., FionaF. Charlson FionaF., AdrianA. Davis AdrianA., LouisaL. Degenhardt LouisaL., DanielD. Dicker DanielD., LeileiL. Duan LeileiL., HollyH. Erskine HollyH., Valery LV. L Feigin Valery LV. L, Alize JA. J Ferrari Alize JA. J, ChristinaCh. Fitzmaurice ChristinaCh., ThomasT. Fleming ThomasT., NicholasN. Graetz NicholasN., CaterinaC. Guinovart CaterinaC., JuanitaJ. Haagsma JuanitaJ., Gillian MG. M Hansen Gillian MG. M, Sarah WulfS. W. Hanson Sarah WulfS. W., Kyle RK. R Heuton Kyle RK. R, HidekiH. Higashi HidekiH., NicholasN. Kassebaum NicholasN., HmweH. Kyu HmweH., EvanE. Laurie EvanE., XiofengX. Liang XiofengX., KatherineK. Lofgren KatherineK., RafaelR. Lozano RafaelR., Michael FM. F MacIntyre Michael FM. F, MaziarM. Moradi-Lakeh MaziarM., MohsenM. Naghavi MohsenM., GrantG. Nguyen GrantG., ShaunS. Odell ShaunS., KatrinaK. Ortblad KatrinaK., David AllenD. A. Roberts David AllenD. A., Gregory AG. A Roth Gregory AG. A, LoganL. Sandar LoganL., Peter TP. T Serina Peter TP. T, Jeffrey DJ. D Stanaway Jeffrey DJ. D, CaitlynC. Steiner CaitlynC., BernadetteB. Thomas BernadetteB., Stein EmilS. E. Vollset Stein EmilS. E., HarveyH. Whiteford HarveyH., Timothy MT. M Wolock Timothy MT. M, PengpengP. Ye PengpengP., MaigengM. Zhou MaigengM., Marco AM. A Ãvila Marco AM. A, Gunn MaritG. M. Aasvang Gunn MaritG. M., CristianaC. Abbafati CristianaC., Ayse AbbasogluA. A. Ozgoren Ayse AbbasogluA. A., FoadF. Abd-Allah FoadF., Muna I AbdelM. I A. Aziz Muna I AbdelM. I A., Semaw FS. F Abera Semaw FS. F, VictorV. Aboyans VictorV., Jerry PJ. P Abraham Jerry PJ. P, BijuB. Abraham BijuB., IbrahimI. Abubakar IbrahimI., Laith JL. J Abu-Raddad Laith JL. J, Niveen MEN. M. Abu-Rmeileh Niveen MEN. M., Tania CT. C Aburto Tania CT. C, TomT. Achoki TomT., Ilana NI. N Ackerman Ilana NI. N, AdemolaA. Adelekan AdemolaA., ZanfinaZ. Ademi ZanfinaZ., Arsène KA. K Adou Arsène KA. K, Josef CJ. C Adsuar Josef CJ. C, JohanJ. Arnlov JohanJ., Emilie EE. E Agardh Emilie EE. E, Mazin J AlM. J A. Khabouri Mazin J AlM. J A., Sayed SaidulS. S. Alam Sayed SaidulS. S., DeenaD. Alasfoor DeenaD., Mohammed IM. I Albittar Mohammed IM. I, Miguel AM. A Alegretti Miguel AM. A, Alicia VA. V Aleman Alicia VA. V, Zewdie AZ. A Alemu Zewdie AZ. A, RafaelR. Alfonso-Cristancho RafaelR., SamiaS. Alhabib SamiaS., RaghibR. Ali RaghibR., FrancoisF. Alla FrancoisF., PeterP. Allebeck PeterP., Peter JP. J Allen Peter JP. J, Mohammad AbdulAzizM. A. AlMazroa Mohammad AbdulAzizM. A., UbaiU. Alsharif UbaiU., ElenaE. Alvarez ElenaE., NelsonN. Alvis-Guzman NelsonN., OmidO. Ameli OmidO., HereshH. Amini HereshH., WalidW. Ammar WalidW., Benjamin OB. O Anderson Benjamin OB. O, H. RossH. R. Anderson H. RossH. R., Carl Abelardo TC. A. T Antonio Carl Abelardo TC. A. T, PalwashaP. Anwari PalwashaP., HenryH. Apfel HenryH., Valentain S ArsicV. S A. Arsenijevic Valentain S ArsicV. S A., AlA. Artaman AlA., Rana JR. J Asghar Rana JR. J, RezaR. Assadi RezaR., Lydia SL. S Atkins Lydia SL. S, CharlesCh. Atkinson CharlesCh., AlaaA. Badawi AlaaA., Maria CM. C Bahit Maria CM. C, TalalT. Bakfalouni TalalT., KalpanaK. Balakrishnan KalpanaK., ShivanthiS. Balalla ShivanthiS., AmitavaA. Banerjee AmitavaA., Suzanne LS. L Barker-Collo Suzanne LS. L, SimonS. Barquera SimonS., LarsL. Barregard LarsL., Lope HL. H Barrero Lope HL. H, SanjayS. Basu SanjayS., ArindamA. Basu ArindamA., AmandaA. Baxter AmandaA., JustinJ. Beardsley JustinJ., NeerajN. Bedi NeerajN., EttoreE. Beghi EttoreE., TolesaT. Bekele TolesaT., Michelle LM. L Bell Michelle LM. L, CorinaC. Benjet CorinaC., Derrick AD. A Bennett Derrick AD. A, Isabela MI. M Bensenor Isabela MI. M, HabibH. Benzian HabibH., EduardoE. Bernabe EduardoE., Tariku JT. J Beyene Tariku JT. J, NeerajN. Bhala NeerajN., AshishA. Bhalla AshishA., ZulfiqarZ. Bhutta ZulfiqarZ., KellyK. Bienhoff KellyK., BorisB. Bikbov BorisB., Aref BinA. B. Abdulhak Aref BinA. B., Jed DJ. D Blore Jed DJ. D, Fiona MF. M Blyth Fiona MF. M, Megan AM. A Bohensky Megan AM. A, Berrak BoraB. B. Basara Berrak BoraB. B., GuilhermeG. Borges GuilhermeG., Natan MN. M Bornstein Natan MN. M, DipanD. Bose DipanD., SoufianeS. Boufous SoufianeS., Rupert RR. R Bourne Rupert RR. R, Lindsay NL. N Boyers Lindsay NL. N, MichaelM. Brainin MichaelM., MichaelM. Brauer MichaelM., Carol EGC. E. Brayne Carol EGC. E., AlexandraA. Brazinova AlexandraA., Nicholas JKN. J. Breitborde Nicholas JKN. J., HermannH. Brenner HermannH., Adam DMA. D. Briggs Adam DMA. D., Peter MP. M Brooks Peter MP. M, JonathanJ. Brown JonathanJ., Traolach ST. S Brugha Traolach ST. S, RachelleR. Buchbinder RachelleR., Geoffrey CG. C Buckle Geoffrey CG. C, GeneG. Bukhman GeneG., Andrew GA. G Bulloch Andrew GA. G, MichaelM. Burch MichaelM., RichardR. Burnett RichardR., RosarioR. Cardenas RosarioR., Norberto LN. L Cabral Norberto LN. L, Ismael R CamposI. R C. Nonato Ismael R CamposI. R C., Julio CJ. C Campuzano Julio CJ. C, Jonathan RJ. R Carapetis Jonathan RJ. R, David OD. O Carpenter David OD. O, ValeriaV. Caso ValeriaV., Carlos AC. A Castaneda-Orjuela Carlos AC. A, FerranF. Catala-Lopez FerranF., Vineet KV. K Chadha Vineet KV. K, Jung-ChenJ. Chang Jung-ChenJ., HongleiH. Chen HongleiH., WanqingW. Chen WanqingW., Peggy PP. P Chiang Peggy PP. P, OdgerelO. Chimed-Ochir OdgerelO., RajivR. Chowdhury RajivR., HanneH. Christensen HanneH., Costas AC. A Christophi Costas AC. A, Sumeet SS. S Chugh Sumeet SS. S, MassimoM. Cirillo MassimoM., MeganM. Coggeshall MeganM., AaronA. Cohen AaronA., ValentinaV. Colistro ValentinaV., Samantha MS. M Colquhoun Samantha MS. M, Alejandra GA. G Contreras Alejandra GA. G, Leslie TL. T Cooper Leslie TL. T, CyrusC. Cooper CyrusC., KimberlyK. Cooperrider KimberlyK., JosefJ. Coresh JosefJ., MonicaM. Cortinovis MonicaM., Michael HM. H Criqui Michael HM. H, John AJ. A Crump John AJ. A, LuciaL. Cuevas-Nasu LuciaL., RakhiR. Dandona RakhiR., LalitL. Dandona LalitL., EmilyE. Dansereau EmilyE., Hector GH. G Dantes Hector GH. G, Paul IP. I Dargan Paul IP. I, GailG. Davey GailG., Dragos VD. V Davitoiu Dragos VD. V, AnandA. Dayama AnandA., Vanessa De laV. D. Cruz-Gongora Vanessa De laV. D., Shelley F de laS. F Vega Shelley F de laS. F, Diego DeD. D. Leo Diego DeD. D., Borja delB. Pozo-Cruz Borja delB., Robert PR. P Dellavalle Robert PR. P, KebedeK. Deribe KebedeK., SarahS. Derrett SarahS., Don C DesD. C D. Jarlais Don C DesD. C D., MulukenM. Dessalegn MulukenM., Gabrielle A deVeber, Samath DS. D Dharmaratne Samath DS. D, CesarC. Diaz-Torne CesarC., Eric LE. L Ding Eric LE. L, KlaraK. Dokova KlaraK., E RE R Dorsey E RE R, Tim RT. R Driscoll Tim RT. R, HerbertH. Duber HerbertH., Adnan MA. M Durrani Adnan MA. M, Karen MK. M Edmond Karen MK. M, Richard GR. G Ellenbogen Richard GR. G, MatthiasM. Endres MatthiasM., Sergey PS. P Ermakov Sergey PS. P, BabakB. Eshrati BabakB., AlirezaA. Esteghamati AlirezaA., KaraK. Estep KaraK., SamanS. Fahimi SamanS., FarshadF. Farzadfar FarshadF., Derek FJD. F. Fay Derek FJD. F., David TD. T Felson David TD. T, Seyed-MohammadS. Fereshtehnejad Seyed-MohammadS., Jefferson GJ. G Fernandes Jefferson GJ. G, Cluesa PC. P Ferri Cluesa PC. P, AbrahamA. Flaxman AbrahamA., NataliyaN. Foigt NataliyaN., Kyle JK. J Foreman Kyle JK. J, F Gerry RF G. R Fowkes F Gerry RF G. R, Richard CR. C Franklin Richard CR. C, ThomasT. Furst ThomasT., Neal DN. D Futran Neal DN. D, Belinda JB. J Gabbe Belinda JB. J, Fortune GF. G Gankpe Fortune GF. G, Francisco AF. A Garcia-Guerra Francisco AF. A, Johanna MJ. M Geleijnse Johanna MJ. M, Bradford DB. D Gessner Bradford DB. D, Katherine BK. B Gibney Katherine BK. B, Richard FR. F Gillum Richard FR. F, Ibrahim AI. A Ginawi Ibrahim AI. A, MauriceM. Giroud MauriceM., GiorgiaG. Giussani GiorgiaG., ShifalikaS. Goenka ShifalikaS., KetevanK. Goginashvili KetevanK., PhilimonP. Gona PhilimonP., Teresita Gonzalez deT. G. Cosio Teresita Gonzalez deT. G., Richard AR. A Gosselin Richard AR. A, Carolyn CC. C Gotay Carolyn CC. C, AtsushiA. Goto AtsushiA., Hebe NH. N Gouda Hebe NH. N, Richard lR. l Guerrant Richard lR. l, Harish CH. C Gugnani Harish CH. C, DavidD. Gunnell DavidD., RajeevR. Gupta RajeevR., RahulR. Gupta RahulR., Reyna AR. A Gutierrez Reyna AR. A, NimaN. Hafezi-Nejad NimaN., HollyH. Hagan HollyH., YaraY. Halasa YaraY., Randah RR. R Hamadeh Randah RR. R, HannahH. Hamavid HannahH., MouhanadM. Hammami MouhanadM., Graeme JG. J Hankey Graeme JG. J, YuantaoY. Hao YuantaoY., Hilda LH. L Harb Hilda LH. L, Josep MariaJ. M. Haro Josep MariaJ. M., RasmusR. Havmoeller RasmusR., Roderick JR. J Hay Roderick JR. J, SimonS. Hay SimonS., Mohammad TM. T Hedayati Mohammad TM. T, Ileana B HerediaI. B H. Pi Ileana B HerediaI. B H., PouriaP. Heydarpour PouriaP., MarthaM. Hijar MarthaM., Hans WH. W Hoek Hans WH. W, Howard JH. J Hoffman Howard JH. J, John CJ. C Hornberger John CJ. C, H. DeanH. D. Hosgood H. DeanH. D., MazedaM. Hossain MazedaM., Peter JP. J Hotez Peter JP. J, Damian GD. G Hoy Damian GD. G, MohamedM. Hsairi MohamedM., HowardH. Hu HowardH., GuoqingG. Hu GuoqingG., John JJ. J Huang John JJ. J, ChengCh. Huang ChengCh., LaetitiaL. Huiart LaetitiaL., AbdullatifA. Husseini AbdullatifA., MarissaM. Iannarone MarissaM., Kim MK. M Iburg Kim MK. M, KaireK. Innos KaireK., ManamiM. Inoue ManamiM., Kathryn HK. H Jacobsen Kathryn HK. H, Simerjot KS. K Jassal Simerjot KS. K, PanniyammakalP. Jeemon PanniyammakalP., Paul NP. N Jensen Paul NP. N, VivekanandV. Jha VivekanandV., GuohongG. Jiang GuohongG., YingY. Jiang YingY., Jost BJ. B Jonas Jost BJ. B, JonathanJ. Joseph JonathanJ., KnudK. Juel KnudK., HaidongH. Kan HaidongH., AndreA. Karch AndreA., ChanteCh. Karimkhani ChanteCh., GanesanG. Karthikeyan GanesanG., RonitR. Katz RonitR., AnilA. Kaul AnilA., NoritoN. Kawakami NoritoN., Dhruv SD. S Kazi Dhruv SD. S, Andrew HA. H Kemp Andrew HA. H, Andre PA. P Kengne Andre PA. P, Yousef SY. S Khader Yousef SY. S, Shams Eldin AHS. E. A. Khalifa Shams Eldin AHS. E. A., Ejaz AE. A Khan Ejaz AE. A, GulfarazG. Khan GulfarazG., Young-HoY. Khang Young-HoY., IrmaI. Khonelidze IrmaI., ChristianCh. Kieling ChristianCh., DanielD. Kim DanielD., SungroulS. Kim SungroulS., Ruth WR. W Kimokoti Ruth WR. W, YohannesY. Kinfu YohannesY., Jonas MJ. M Kinge Jonas MJ. M, Brett MB. M Kissela Brett MB. M, MiiaM. Kivipelto MiiaM., LukeL. Knibbs LukeL., Ann KristinA. K. Knudsen Ann KristinA. K., YoshihiroY. Kokubo YoshihiroY., SoewartaS. Kosen SoewartaS., AlexanderA. Kramer AlexanderA., MichaelM. Kravchenko MichaelM., Rita VR. V Krishnamurthi Rita VR. V, SanjayS. Krishnaswami SanjayS., Barthelemy KuateB. K. Defo Barthelemy KuateB. K., Burcu KucukB. K. Bicer Burcu KucukB. K., Ernst JE. J Kuipers Ernst JE. J, Veena SV. S Kulkarni Veena SV. S, KaushalendraK. Kumar KaushalendraK., G AnilG A. Kumar G AnilG A., Gene FG. F Kwan Gene FG. F, TaaviT. Lai TaaviT., RatilalR. Lalloo RatilalR., HiltonH. Lam HiltonH., QingQ. Lan QingQ., Van CV. C Lansingh Van CV. C, HeidiH. Larson HeidiH., AndersA. Larsson AndersA., Alicia EBA. E. Lawrynowicz Alicia EBA. E., Janet LJ. L Leasher Janet LJ. L, Jong-TaeJ. Lee Jong-TaeJ., JamesJ. Leigh JamesJ., RickyR. Leung RickyR., MiriamM. Levi MiriamM., BinB. Li BinB., YichongY. Li YichongY., YongmeiY. Li YongmeiY., Juan, StephenS. Lim StephenS., Hsien-HoH. Lin Hsien-HoH., MargaretM. Lind MargaretM., M PatriceM P. Lindsay M PatriceM P., Steven ES. E Lipshultz Steven ES. E, ShiweiS. Liu ShiweiS., Belinda KB. K Lloyd Belinda KB. K, Summer LockettS. L. Ohno Summer LockettS. L., GiancarloG. Logroscino GiancarloG., Katharine JK. J Looker Katharine JK. J, Alan DA. D Lopez Alan DA. D, NancyN. Lopez-Olmedo NancyN., JoannieJ. Lortet-Tieulent JoannieJ., Paulo AP. A Lotufo Paulo AP. A, NicolaN. Low NicolaN., Robyn MR. M Lucas Robyn MR. M, RaimundasR. Lunevicius RaimundasR., Ronan AR. A Lyons Ronan AR. A, JixiangJ. Ma JixiangJ., StefanS. Ma StefanS., Mark TM. T Mackay Mark TM. T, MarekM. Majdan MarekM., RezaR. Malekzadeh RezaR., Christopher CCh. C Mapoma Christopher CCh. C, WagnerW. Marcenes WagnerW., Lyn ML. M March Lyn ML. M, ChrisCh. Margono ChrisCh., Guy BG. B Marks Guy BG. B, Melvin BM. B Marzan Melvin BM. B, Joseph RJ. R Masci Joseph RJ. R, Amanda JA. J Mason-Jones Amanda JA. J, Richard GR. G Matzopoulos Richard GR. G, Bongani MB. M Mayosi Bongani MB. M, Tasara TT. T Mazorodze Tasara TT. T, Neil WN. W McGill Neil WN. W, John JJ. J McGrath John JJ. J, MartinM. McKee MartinM., AbbyA. McLain AbbyA., Brian JB. J McMahon Brian JB. J, Peter AP. A Meaney Peter AP. A, Man MohanM. M. Mehndiratta Man MohanM. M., FabiolaF. Mejia-Rodriguez FabiolaF., WubegzierW. Mekonnen WubegzierW., Yohannes AY. A Melaku Yohannes AY. A, MicheleM. Meltzer MicheleM., Ziad AZ. A Memish Ziad AZ. A, GeorgeG. Mensah GeorgeG., AtteA. Meretoja AtteA., Francis AF. A Mhimbira Francis AF. A, RenataR. Micha RenataR., Ted RT. R Miller Ted RT. R, Edward JE. J Mills Edward JE. J, Philip BP. B Mitchell Philip BP. B, Charles NCh. N Mock Charles NCh. N, Terrie ET. E Moffitt Terrie ET. E, Norlinah MohamedN. M. Ibrahim Norlinah MohamedN. M., Karzan AK. A Mohammad Karzan AK. A, Ali HA. H Mokdad Ali HA. H, Glen LG. L Mola Glen LG. L, LorenzoL. Monasta LorenzoL., MarcellaM. Montico MarcellaM., Thomas JT. J Montine Thomas JT. J, Ami RA. R Moore Ami RA. R, Andrew EA. E Moran Andrew EA. E, LidiaL. Morawska LidiaL., RintaroR. Mori RintaroR., JoannaJ. Moschandreas JoannaJ., Wilkister NW. N Moturi Wilkister NW. N, MadelineM. Moyer MadelineM., DariushD. Mozaffarian DariushD., Ulrich OU. O Mueller Ulrich OU. O, MitsuruM. Mukaigawara MitsuruM., Michele EM. E Murdoch Michele EM. E, JosephJ. Murray JosephJ., Kinnari SK. S Murthy Kinnari SK. S, PariaP. Naghavi PariaP., ZiadZ. Nahas ZiadZ., AliyaA. Naheed AliyaA., Kovin SK. S Naidoo Kovin SK. S, LuigiL. Naldi LuigiL., DevinaD. Nand DevinaD., VinayV. Nangia VinayV., K.M. VenkatK. V. Narayan K.M. VenkatK. V., DenisD. Nash DenisD., ChakibCh. Nejjari ChakibCh., Sudan PS. P Neupane Sudan PS. P, Lori ML. M Newman Lori ML. M, Charles RCh. R Newton Charles RCh. R, MarieM. Ng MarieM., Frida NF. N Ngalesoni Frida NF. N, Nguyen TN. T Nhung Nguyen TN. T, Muhammad IM. I Nisar Muhammad IM. I, SandraS. Nolte SandraS., Ole FO. F Norheim Ole FO. F, Rosana ER. E Norman Rosana ER. E, BoB. Norrving BoB., LukeL. Nyakarahuka LukeL., In HwanI. H. Oh In HwanI. H., TakayoshiT. Ohkubo TakayoshiT., Saad BS. B Omer Saad BS. B, John NelsonJ. N. Opio John NelsonJ. N., AlbertoA. Ortiz AlbertoA., Jeyaraj DJ. D Pandian Jeyaraj DJ. D, Carlo Irwin AC. I. A Panelo Carlo Irwin AC. I. A, ChristinaCh. Papachristou ChristinaCh., Eun-KeeE. Park Eun-KeeE., Charles DCh. D Parry Charles DCh. D, Angel J PaterninaA. J P. Caicedo Angel J PaterninaA. J P., Scott BS. B Patten Scott BS. B, Vinod KV. K Paul Vinod KV. K, Boris IB. I Pavlin Boris IB. I, NeilN. Pearce NeilN., Lilia SL. S Pedraza Lilia SL. S, Carlos AC. A Pellegrini Carlos AC. A, David MD. M Pereira David MD. M, Fernando PF. P Perez-Ruiz Fernando PF. P, NorbertoN. Perico NorbertoN., AslamA. Pervaiz AslamA., KonradK. Pesudovs KonradK., Carrie BC. B Peterson Carrie BC. B, MaxM. Petzold MaxM., Michael RM. R Phillips Michael RM. R, DavidD. Phillips DavidD., BryanB. Phillips BryanB., Frederic BF. B Piel Frederic BF. B, DietrichD. Plass DietrichD., DanD. Poenaru DanD., Guilherme VG. V Polanczyk Guilherme VG. V, SuzanneS. Polinder SuzanneS., C AC A Pope C AC A, SvetlanaS. Popova SvetlanaS., Richie GR. G Poulton Richie GR. G, FarshadF. Pourmalek FarshadF., DorairajD. Prabhakaran DorairajD., Noela MN. M Prasad Noela MN. M, DimaD. Qato DimaD., D AD A Quistberg D AD A, AnwarA. Rafay AnwarA., KazemK. Rahimi KazemK., VafaV. Rahimi-Movaghar VafaV., Sajjad urS. Rahman Sajjad urS., MurugesanM. Raju MurugesanM., IvoI. Rakovac IvoI., Saleem MS. M Rana Saleem MS. M, HomieH. Razavi HomieH., AmanyA. Refaat AmanyA., JurgenJ. Rehm JurgenJ., GiuseppeG. Remuzzi GiuseppeG., SergeS. Resnikoff SergeS., Antonio LA. L Ribeiro Antonio LA. L, Patricia MP. M Riccio Patricia MP. M, LeeL. Richardson LeeL., Jan HendrikJ. H. Richardus Jan HendrikJ. H., Anne MA. M Riederer Anne MA. M, MargotM. Robinson MargotM., AnnaA. Roca AnnaA., AlinaA. Rodriguez AlinaA., DavidD. Rojas-Rueda DavidD., LucaL. Ronfani LucaL., DietrichD. Rothenbacher DietrichD., NobhojitN. Roy NobhojitN., George MG. M Ruhago George MG. M, NsanzimanaN. Sabin NsanzimanaN., Ralph LR. L Sacco Ralph LR. L, KjetilK. Ksoreide KjetilK., SukantaS. Saha SukantaS., RameshR. Sahathevan RameshR., Mohammad AliM. A. Sahraian Mohammad AliM. A., UchechukwuU. Sampson UchechukwuU., Juan RJ. R Sanabria Juan RJ. R, LidiaL. Sanchez-Riera LidiaL., Itamar SI. S Santos Itamar SI. S, MaheswarM. Satpathy MaheswarM., James EJ. E Saunders James EJ. E, MonikaM. Sawhney MonikaM., Mete IM. I Saylan Mete IM. I, PeterP. Scarborough PeterP., BenB. Schoettker BenB., Ione JCI. J. Schneider Ione JCI. J., David CD. C Schwebel David CD. C, James GJ. G Scott James GJ. G, SorayaS. Seedat SorayaS., Sadaf GS. G Sepanlou Sadaf GS. G, BerrinB. Serdar BerrinB., Edson EE. E Servan-Mori Edson EE. E, KatyaK. Shackelford KatyaK., AmiraA. Shaheen AmiraA., SaeidS. Shahraz SaeidS., Teresa ShamahT. S. Levy Teresa ShamahT. S., SiyiS. Shangguan SiyiS., JunJ. She JunJ., SaraS. Sheikhbahaei SaraS., Donald SD. S Shepard Donald SD. S, PeilinP. Shi PeilinP., KenjiK. Shibuya KenjiK., YukitoY. Shinohara YukitoY., RahmanR. Shiri RahmanR., KawkabK. Shishani KawkabK., IvyI. Shiue IvyI., Mark GM. G Shrime Mark GM. G, Inga DI. D Sigfusdottir Inga DI. D, Donald HD. H Silberberg Donald HD. H, Edgar PE. P Simard Edgar PE. P, ShireenS. Sindi ShireenS., Jasvinder AJ. A Singh Jasvinder AJ. A, LavanyaL. Singh LavanyaL., VegardV. Skirbekk VegardV., KarenK. Sliwa KarenK., MichaelM. Soljak MichaelM., SamirS. Soneji SamirS., Sergey SS. S Soshnikov Sergey SS. S, PeterP. Speyer PeterP., Luciano AL. A Sposato Luciano AL. A, Chandrashekhar TCh. T Sreeramareddy Chandrashekhar TCh. T, HeidiH. Stoeckl HeidiH., Vasiliki KalliopiV. K. Stathopoulou Vasiliki KalliopiV. K., NadineN. Steckling NadineN., Murray BM. B Stein Murray BM. B, Dan JD. J Stein Dan JD. J, Timothy JT. J Steiner Timothy JT. J, AndreaA. Stewart AndreaA., EdenE. Stork EdenE., Lars JL. J Stovner Lars JL. J, KonstantinosK. Stroumpoulis KonstantinosK., LelaL. Sturua LelaL., Bruno FB. F Sunguya Bruno FB. F, MamtaM. Swaroop MamtaM., Bryan LB. L Sykes Bryan LB. L, Karen MK. M Tabb Karen MK. M, KenK. Takahashi KenK., FengF. Tan FengF., NikhilN. Tandon NikhilN., DavidD. Tanne DavidD., MarcelM. Tanner MarcelM., MohammadM. Tavakkoli MohammadM., Hugh RH. R Taylor Hugh RH. R, Braden J TeB. J T. Ao Braden J TeB. J T., Awoke MisganawA. M. Temesgen Awoke MisganawA. M., Margreet TenM. T. Have Margreet TenM. T., Eric YeboahE. Y. Tenkorang Eric YeboahE. Y., Abdullah SuliemanA. S. Terkawi Abdullah SuliemanA. S., Alice MA. M Theadom Alice MA. M, ElissaE. Thomas ElissaE., Andrew LA. L Thorne-Lyman Andrew LA. L, Amanda GA. G Thrift Amanda GA. G, Imad MI. M Tleyjeh Imad MI. M, MarcelloM. Tonelli MarcelloM., FotisF. Topouzis FotisF., Jeffrey AJ. A Towbin Jeffrey AJ. A, HideakiH. Toyoshima HideakiH., JeffersonJ. Traebert JeffersonJ., Bach XB. X Tran Bach XB. X, LeonardoL. Trasande LeonardoL., MatiasM. Trillini MatiasM., ThomasT. Truelsen ThomasT., UlisesU. Trujillo UlisesU., MiltiadisM. Tsilimbaris MiltiadisM., Emin ME. M Tuzcu Emin ME. M, Kingsley NK. N Ukwaja Kingsley NK. N, Eduardo AE. A Undurraga Eduardo AE. A, Selen BS. B Uzun Selen BS. B, Wim H vanW. H Brakel Wim H vanW. H, Steven van deS. Vijver Steven van deS., Rita VanR. V. Dingenen Rita VanR. V., Coen H vanC. H Gool Coen H vanC. H, Yuri YY. Y Varakin Yuri YY. Y, Tommi JT. J Vasankari Tommi JT. J, Monica SM. S Vavilala Monica SM. S, Lennert JL. J Veerman Lennert JL. J, GustavoG. Velasquez-Melendez GustavoG., NarayanaswamyN. Venketasubramanian NarayanaswamyN., LakshmiL. Vijayakumar LakshmiL., SalvadorS. Villalpando SalvadorS., Francesco SF. S Violante Francesco SF. S, Vasiliy VV. V Vlassov Vasiliy VV. V, StephenS. Waller StephenS., Mitchell TM. T Wallin Mitchell TM. T, XiaX. Wan XiaX., LinhongL. Wang LinhongL., JianLiJ. Wang JianLiJ., YanpingY. Wang YanpingY., Tati ST. S Warouw Tati ST. S, ScottS. Weichenthal ScottS., ElisabeteE. Weiderpass ElisabeteE., Robert GR. G Weintraub Robert GR. G, AndreaA. Werdecker AndreaA., K. Ryan RK. R. R Wessells K. Ryan RK. R. R, RonnyR. Westerman RonnyR., James DJ. D Wilkinson James DJ. D, Hywel CH. C Williams Hywel CH. C, Thomas NT. N Williams Thomas NT. N, Solomon MS. M Woldeyohannes Solomon MS. M, Charles DACh. D. Wolfe Charles DACh. D., John QJ. Q Wong John QJ. Q, HaidongH. Wong HaidongH., Anthony DA. D Woolf Anthony DA. D, Jonathan LJ. L Wright Jonathan LJ. L, BrittanyB. Wurtz BrittanyB., GelinG. Xu GelinG., GonghuanG. Yang GonghuanG., YuichiroY. Yano YuichiroY., Muluken AM. A Yenesew Muluken AM. A, Gokalp KG. K Yentur Gokalp KG. K, PaulP. Yip PaulP., NaohiroN. Yonemoto NaohiroN., Seok-JunS. Yoon Seok-JunS., MustafaM. Younis MustafaM., ChuanhuaCh. Yu ChuanhuaCh., Kim YunK. Y. Kim Kim YunK. Y., Maysaa El SayedM. E. S. Zaki Maysaa El SayedM. E. S., YongY. Zhang YongY., ZhengZ. Zhao ZhengZ., YongY. Zhao YongY., JunJ. Zhu JunJ., DavidD. Zonies DavidD., Joseph RJ. R Zunt Joseph RJ. R, Joshua AJ. A Salomon Joshua AJ. A, Christopher JLCh. J. Murray Christopher JLCh. J. i inni, Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013, [w:] „The Lancet”, London: Elsevier, 7 czerwca 2015, DOI10.1016/S0140-6736(15)60692-4, ISSN 1474-547X, PMID26063472 [dostęp 2015-08-13] [zarchiwizowane z adresu] (ang.).
  • S.S. Walitza S.S., R.R. Drechsler R.R., J.J. Ball J.J., Das Schulkind mit ADHS, [w:] „Therapeutische Umschau”, 69 (8), 1 sierpnia 2012, s. 467–473, DOI10.1024/0040-5930/a000316, ISSN 0040-5930 [dostęp 2015-08-13] [zarchiwizowane z adresu].
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać MargaretM. Weiss MargaretM., AnnickA. Vincent AnnickA., UmeshU. Jain UmeshU. (red.), Canadian ADHD Practice Guidelines (CAP-Guidelines), wyd. 3, Canadian Attention Deficit Hyperactivity Disorder Resource Alliance (CADDRA), maj 2013, ISBN 978-0-9738168-2-2.
  • Erik G.E. G. Willcutt Erik G.E. G., The Prevalence of DSM-IV Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: A Meta-Analytic Review, [w:] „Neurotherapeutics”, 9 (3), lipiec 2012, s. 490–499, DOI10.1007/s13311-012-0135-8, ISSN 1933-7213, PMID22976615, PMCIDPMC3441936 [dostęp 2015-08-13].
  • JonathanJ. Williams JonathanJ., EricE. Taylor EricE., The evolution of hyperactivity, impulsivity and cognitive diversity, [w:] „Journal of the Royal Society Interface”, 3 (8), 22 czerwca 2006, s. 399–413, DOI10.1098/rsif.2005.0102, ISSN 1742-5689, PMID16849269, PMCIDPMC1578754 [dostęp 2015-08-13].
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Alan J.A. J. Zametkin Alan J.A. J., Thomas E.T. E. Nordahl Thomas E.T. E., MichaelM. Gross MichaelM., A. CatherineA. C. King A. CatherineA. C., William E.W. E. Semple William E.W. E., JudithJ. Rumsey JudithJ., SusanS. Hamburger SusanS., Robert M.R. M. Cohen Robert M.R. M. i inni, Cerebral glucose metabolism in adults with hyperactivity of childhood onset, [w:] „The New England Journal of Medicine”, 323 (20), 15 listopada 1990, s. 1361–1366, DOI10.1056/NEJM199011153232001, ISSN 0028-4793, PMID2233902 [dostęp 2015-08-12].
  • N.N.N. Zavadenko N.N.N., N. Û.N. Û. Suvorinova N. Û.N. Û., Терапевтическое действие разных доз ноотропила при синдроме дефицита внимания с гиперактивностью у детей, [w:] „Журнал неврологии и психиатрии имени С. С. Корсакова [Žurnal nevrologii i psihiatrii imeni S. S. Korsakova]”, 3 (104), tytuł angielski: Therapeutic efficacy of nootropil different doses in attention deficit hyperactivity disorder, Moskva: Ministerstvo Zdravookhraneniia i Meditsinskoĭ Promyshlennosti Rossiĭskoĭ Federatsii, Vserossiĭskoe Obshchestvo Nevrologov, Vserossiĭskoe Obshchestvo Psikhiatrov, 2004, s. 32–37, ISSN 1997-7298, PMID15071842 [zarchiwizowane z adresu] (ros. • ang.).
  • Division of Human Development, National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities, Centers for Disease Control and Prevention (autor instytucjonalny), Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD): Symptoms and Diagnosis, www.cdc.gov, 26 czerwca 2015 [dostęp 2015-08-13].
  • Division of Human Development, National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities, Centers for Disease Control and Prevention (autor instytucjonalny), Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD): Recommendations from the American Academy of Pediatrics (AAP), www.cdc.gov, 18 marca 2015 [dostęp 2015-08-13].
  • National Collaborating Centre for Mental Health (autor instytucjonalny), Attention Deficit Hyperactivity Disorder: Diagnosis and Management of ADHD in Children, Young People and Adults, Tom 72 z Clinical guideline, London: British Psychological Society, 2009, ISBN 978-1-85433-471-8.
  • Polska Agencja Prasowa (autor instytucjonalny), Lek na ADHD u dzieci będzie refundowany, [w:] Wirtualna Polska: Wiadomości [online], wiadomosci.wp.pl, 2 marca 2009 [dostęp 2015-08-13].
  • Polskie Towarzystwo ADHD (autor instytucjonalny), Farmakoterapia, [w:] Oficjalna strona PT ADHD [online], ptadhd.pl, 2004 [dostęp 2015-08-13].
  • Rozdział V, [w:] WHO (autor instytucjonalny), Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10: opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne, StanisławS. Pużyński, JacekJ. Wciórka, CelinaC. Brykczyńska (tłum.), wyd. 2 uzup., [ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical description and diagnostic guidelines], Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii, 2000, ISBN 978-83-85688-25-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.