Aborcja w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stan prawny aborcji na świecie:

     Legalna na życzenie

     Legalna w przypadku zagrożenia życia, zdrowia fizycznego lub psychicznego matki, gwałtu, wad płodu lub trudności socjoekonomicznych

     Legalna w przypadku zagrożenia życia, zdrowia fizycznego lub psychicznego matki, gwałtu lub wad płodu

     Legalna w przypadku zagrożenia życia, zdrowia fizycznego lub psychicznego matki lub gwałtu

     Legalna w przypadku zagrożenia życia, zdrowia fizycznego lub psychicznego matki

     Nielegalna

     Zależnie od regionu

[1]

Aborcja w Polsce – do 1932 roku była bezwzględnie zabroniona, a od roku 1932, z przerwą w okresie okupacji niemieckiej, od ogólnego zakazu aborcji obowiązują określone wyjątki. Na podstawie ustawy z 1993 aborcja jest dopuszczalna jedynie w trzech przypadkach:

  1. ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej (bez ograniczeń ze względu na wiek płodu[2]),
  2. badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu (do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej[3]),
  3. zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego (do 12 tygodni od początku ciąży[3]).

Występowanie okoliczności określonej w pkt. 3 stwierdza prokurator, pozostałe dwa lekarz inny niż przeprowadzający zabieg, chyba że ciąża zagraża bezpośrednio życiu kobiety[4]. W przypadku kobiety małoletniej, bądź ubezwłasnowolnionej całkowicie konieczna jest zgoda jej rodziców bądź opiekunów prawnych, a w przypadku, gdy nie są w stanie jej wyrazić bądź ciężarna ma mniej niż 13 lat także sądu rodzinnego[5].

Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny twierdzi, że w Polsce rocznie wykonuje się ponad 100 tys. aborcji. Organizacje pro-life szacują tę liczbę na 7–13 tys. Jednocześnie przedstawiciele Federacji podkreślają, że liczba dokonań tych czynów jest trudna do ustalenia[6]. Zdaniem Federacji 15% zabiegów dokonuje się poza granicami kraju[7]. Od 1997 roku w Polsce wykonywanych legalnie było kilkaset aborcji rocznie[8], a ok. 2015 roku ponad 1000[9]. Według oficjalnych danych liczba przestępstw aborcyjnych wynosi od kilkudziesięciu do kilkaset rocznie[10].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pod zaborami[edytuj | edytuj kod]

W okresie zaborów obowiązywały kodeksy karne państw zaborczych uznające aborcję za przestępstwo bez wyjątków (aczkolwiek przerwanie ciąży dokonane dla ratowania życia matki mogło być uznane za legalne jako działanie w stanie wyższej konieczności). W zaborze austriackim odpowiedzialności karnej podlegał także ojciec mającego narodzić się dziecka, jeśli udowodniono mu udział w dokonaniu aborcji. Przepisy te były w mocy w odrodzonym państwie polskim aż do 1932 roku.

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości została powołana Komisja Kodyfikacyjna, która miała za zadanie przygotować projekt Kodeksu karnego. W związku z nią rozgorzała dyskusja, także w kwestii zakresu prawnej ochrony życia. Ścierały się stanowiska prezentowane przez środowiska katolickie i konserwatywne z jednej strony i liberalne z drugiej[11]. W kampanię proaborcyjną byli zaangażowani m.in. Tadeusz Boy-Żeleński i Irena Krzywicka. Ostatecznie Komisja Kodyfikacyjna postanowiła wprowadzić karalność aborcji (zarówno wobec matki, jak i abortera), ale w art. 233 Kodeksu karnego z 1932 znalazły się dwa wyjątki od tej karalności, tj.:

  1. z powodu ścisłych wskazań medycznych;
  2. gdy ciąża zaistniała w wyniku zgwałcenia, kazirodztwa bądź współżycia z nieletnią poniżej lat 15[12].

Kodeks wprowadzał też wymóg, aby zabieg był dokonany przez lekarza, nie podano natomiast trybu stwierdzania występowania przepisanych ustawą wyjątków ani stadium zaawansowania ciąży, do jakiego wolno dokonać aborcji. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 września 1932 o wykonywaniu praktyki lekarskiej wprowadziło wymóg, aby konieczność medyczna usunięcia ciąży była potwierdzona przez dwóch lekarzy innych niż przeprowadzający zabieg a uzasadnione podejrzenie, że do zapłodnienia doszło wskutek przestępstwa stwierdzone odpowiednim zaświadczeniem prokuratora[13][14].

W momencie wejścia w życie było to jedno z najbardziej liberalnych ustawodawstw aborcyjnych w Europie. Bardziej liberalne przepisy aborcyjne miał jedynie ZSRR w latach 1920–1936.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

W okresie okupacji hitlerowskiej obowiązywało w latach 1943–1945 prawo pozwalające na dokonywanie aborcji w nieograniczonym zakresie przez Polki – był to jedyny raz w historii Polski, kiedy aborcja była legalna „na żądanie”[15][16]. Za „zachęcanie lub zmuszanie niearyjskich kobiet do poddania się aborcji, świadczenie im usług aborcyjnych oraz wyłączenie jurysdykcji sądów polskich w sprawach o dokonanie aborcji” skazani zostali członkowie SS i urzędnicy Głównego Urzędu ds. Ras i Osadnictwa SS, w procesach norymberskich[17].

Polska Rzeczpospolita Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Ustawa z 28 października 1950 o zawodzie lekarza wprowadziła wymóg, aby konieczność przerwania ciąży przez wzgląd na zdrowie kobiety ciężarnej była potwierdzona orzeczeniem komisji lekarskiej (której skład i tryb postępowania określi rozporządzenie ministra zdrowia), a uzasadnione podejrzenie, że do zapłodnienia doszło w wyniku zgwałcenia, kazirodztwa bądź współżycia z małoletnią poniżej lat 15 stwierdzone stosownym oświadczeniem prokuratora[18]. 27 lipca 1954 została podjęta instrukcja Ministra Zdrowia w sprawie stwierdzania konieczności dokonania zabiegu przerwania ciąży ze względu na zdrowie kobiety ciężarnej[19].

Ustawa z dnia 27 kwietnia 1956 r. o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. z 1956 r. Nr 12, poz. 61) wprowadziła możliwość dokonywania aborcji przez uprawnionego do tego lekarza w trzech przypadkach (art. 1 ust. 1):

  1. gdy za przerwaniem ciąży przemawiały wskazania lekarskie dotyczące zdrowia płodu lub kobiety ciężarnej;
  2. gdy zachodziło uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku przestępstwa;
  3. ze względu na trudne warunki życiowe kobiety ciężarnej.

Ustawa zakazywała aborcji w przypadkach określonych w pkt 2 i 3, jeżeli zachodziły przeciwwskazania lekarskie dotyczące zabiegu przerwania ciąży (art. 1 ust. 2). Istnienie uzasadnionego podejrzenia, że ciąża powstała w wyniku przestępstwa, stwierdzało zaświadczenie wydane przez prokuratora (art. 2 ust. 1). Zabronione było:

  • zmuszanie kobiety do poddania się zabiegowi przerwania ciąży (art. 3);
  • dokonywanie zabiegu przerwania ciąży za zgodą kobiety, lecz wbrew przepisom art. 1 ustawy (art. 4);
  • udzielanie pomocy kobiecie ciężarnej w dokonaniu zabiegu przerwania ciąży wbrew przepisom art. 1 ustawy (art. 5).

W arendze do tej ustawy podkreślono, że jej celem jest ochrona zdrowia kobiety przed ujemnymi skutkami zabiegów przerywania ciąży, dokonywanych w nieodpowiednich warunkach lub przez osoby niebędące lekarzami. W praktyce stosowania tej ustawy była wykorzystywana podstawa odwołująca się do względów społecznych, ponieważ w drodze rozporządzenia Ministra Zdrowia ustalono, że na podstawie oświadczenia kobiety ciężarnej stwierdza się istnienie ciężkich warunków życiowych kobiety[20].

W kontekście tej ustawy, na gruncie prawa karnego interpretowano w doktrynie, jako dobro chronione:

  • przez jednych autorów: zdrowie i życie kobiety ciężarnej, nie zaś płód[21], albo ciążę kobiety zgodną z jej wolą[22],
  • przez innych autorów: ciążę, tj. normalny rozwój płodu ludzkiego w łonie matki[23] pośrednio zaś życie i zdrowie kobiety ciężarnej[24].

W grudniu 1977 roku Polski Komitet Obrony Życia, Rodziny i Narodu zebrał ponad 12 tysięcy podpisów pod wnioskiem do Sejmu PRL o zniesienie ustawy o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z 1956 roku. Sejm przekazał sprawę Ministerstwu Zdrowia i Opieki Społecznej, które w odpowiedzi na inicjatywę stwierdziło, że nie będzie zmian prawnych, ponieważ wspomniana ustawa, zdaniem ministerstwa, przyczynia się do zmniejszenia ilości tzw. aborcji i chroni przed tymi, które są dokonywane przez osoby nieposiadające odpowiednich kwalifikacji. Zdaniem współtwórcy Komitetu – Mariana Barańskiego – celem tej akcji nie było przekonanie władz do zmian prawnych, bo było to raczej niemożliwe, ale zainteresowanie sprawą jak najszerszych kręgów społecznych[25].

27 kwietnia 1987 roku ówczesny Klub Inteligencji Katolickiej w Szczecinie złożył do Sejmu wniosek o zastąpienie dotychczasowych przepisów ustawą o ochronie rodzicielstwa. 1 marca 1988 roku przedstawił wniosek uzupełniający. W wyniku tego w maju 1988 roku w Sejmie powołano podkomisję w tej sprawie. Na jej czele stanął Janusz Szymborski, a oprócz niego w skład weszło sześcioro innych posłów. Sejmowa Komisja Polityki Społecznej, Zdrowia i Kultury Fizycznej poświęciła swoje posiedzenie, w dniu 18 października 1988 roku sprawozdaniu z działalności podkomisji, jak również dyskusji nad ewentualną nowelizacją ustawy[26]. 28 lutego 1989 roku w Sejmie złożono projekt ustawy o ochronie prawnej dziecka poczętego, podpisany przez 74 posłów, a przygotowany przez zespół ekspertów Komisji Episkopatu Polski do spraw Rodziny[27]. 10 maja 1989 roku, na połączonym posiedzeniu, nad projektem dyskutowały sejmowe komisje Polityki Społecznej, Zdrowia i Kultury Fizycznej oraz Prac Ustawodawczych. Przed Sejmem zorganizowano pikiety zwolenników i przeciwników projektu, do których wyszedł w przerwie obrad komisji, ich przewodniczący Marian Król[28].

III RP[edytuj | edytuj kod]

Ustawa z 1993 o planowaniu rodziny[edytuj | edytuj kod]

Wejście w życie ustawy z 7 stycznia 1993 o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. z 1993 r. Nr 17, poz. 78) ograniczyło dostęp do zabiegów przerywania ciąży – odtąd można dokonywać legalnej aborcji przy zaistnieniu jednej z określonych przesłanek:

  1. ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej (bez ograniczeń ze względu na wiek płodu[2]); wystąpienie tej okoliczności stwierdza lekarz inny niż dokonujący przerwania ciąży, chyba, że ciąża zagraża bezpośrednio życiu kobiety
  2. badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu (do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej); wystąpienie tej okoliczności stwierdza lekarz inny niż dokonujący przerwania ciąży
  3. zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego (do 12 tygodni od poczęcia); wystąpienie tej okoliczności stwierdza prokurator.

W przypadku małoletniej lub kobiety ubezwłasnowolnionej całkowicie, do dokonania aborcji wymagana jest zgoda przedstawiciela ustawowego na piśmie. W przypadku małoletniej powyżej 13. roku życia wymagana jest także jej pisemna zgoda; jeżeli ma poniżej 13 lat, wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego, a małoletnia ma prawo do wyrażenia własnej opinii.

Kodeks karny z 1997[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: bezprawne przerwanie ciąży.

Art. 152.
§ 1. Kto za zgodą kobiety przerywa jej ciążę z naruszeniem przepisów ustawy, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto udziela kobiecie ciężarnej pomocy w przerwaniu ciąży z naruszeniem przepisów ustawy lub ją do tego nakłania.
§ 3. Kto dopuszcza się czynu określonego w § 1 lub 2, gdy płód osiągnął zdolność do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Art. 153.
§ 1. Kto stosując przemoc wobec kobiety ciężarnej lub w inny sposób bez jej zgody przerywa ciążę albo przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza kobietę ciężarną do przerwania ciąży, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
§ 2. Kto dopuszcza się czynu określonego w § 1, gdy płód osiągnął zdolność do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

Art. 154.
§ 1. Jeżeli następstwem czynu określonego w art. 152 § 1 lub 2 jest śmierć kobiety ciężarnej, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.
§ 2. Jeżeli następstwem czynu określonego w art. 152 § 3 lub w art. 153 jest śmierć kobiety ciężarnej, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.

— Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 2017 r. poz. 2204 ze zm.)

Kobieta ciężarna nie ponosi odpowiedzialności karnej za przerwanie ciąży[29].

Nowelizacja ustawy dopuszczająca przerywanie ciąży z przyczyn społecznych i jej uchylenie[edytuj | edytuj kod]

Od 1996 ustawa dopuszczała przerywanie ciąży również, gdy kobieta ciężarna znajduje się w ciężkich warunkach życiowych lub trudnej sytuacji osobistej; wymagane było złożenie oświadczenia przez kobietę ciężarną i odbycie konsultacji z innym lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej lub inną osobą uprawnioną niż mającą przeprowadzić zabieg; zabieg można było przeprowadzić, jeżeli kobieta podtrzymywała swój zamiar po upływie 3 dni od konsultacji.

27 maja 1997 Trybunał Konstytucyjny w pełnym dwunastoosobowym składzie – przy trzech zdaniach odrębnych – orzekł o niezgodności przepisu wprowadzającego tę przesłankę z przepisami konstytucyjnymi utrzymanymi w mocy przez tzw. Małą Konstytucję z 1992 przez to, że „legalizuje przerwanie ciąży bez dostatecznego usprawiedliwienia koniecznością ochrony innej wartości, prawa lub wolności konstytucyjnej oraz posługuje się nieokreślonymi kryteriami tej legalizacji, naruszając w ten sposób gwarancje konstytucyjne dla życia ludzkiego. Ponadto w uzasadnieniu do tego orzeczenia wyraził pogląd, że Uchwalona 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej potwierdza w art. 38 prawną ochronę życia człowieka. Podstawa konstytucyjna, na której oparł swoje orzeczenie TK, znalazła więc potwierdzenie i wyraźne wyartykułowanie w [nowej] Konstytucji RP”[30]. Przepisy dotyczące tej przesłanki utraciły moc obowiązującą 23 grudnia 1997 na podstawie obwieszczenia Prezesa TK z 18 grudnia 1997 (Dz.U. z 1997 r. Nr 157, poz. 1040).

Próba wpisania ochrony życia ludzkiego od poczęcia do konstytucji[edytuj | edytuj kod]

W 2007 roku próbowano zapisać w konstytucji prawną ochronę życia ludzkiego od poczęcia, ale projekt ten nie został zaaprobowany przez Sejm[31][32]. Partie deklarujące się jako prawicowe (Platforma Obywatelska, Prawo i Sprawiedliwość) i centrum (Polskie Stronnictwo Ludowe) są przeciwne zmianom istniejących przepisów w kierunku większej dopuszczalności aborcji; zmiany takie popierają zaś partie określające się jako lewicowe (Twój Ruch, Sojusz Lewicy Demokratycznej, Polska Partia Pracy, Unia Pracy, Socjaldemokracja Polska), częściowo popiera określająca się jako liberalna – Partia Demokratyczna – demokraci.pl, a także Zieloni 2004. Zaostrzenie przepisów w kierunku mniejszej dopuszczalności aborcji postulują m.in. Liga Polskich Rodzin i Prawica Rzeczypospolitej[33][34].

Próby zmiany przepisów ustawowy w 2016[edytuj | edytuj kod]

5 lipca 2016 obywatelski komitet inicjatywy ustawodawczej "Stop Aborcji" złożył marszałkowi Sejmu pół miliona podpisów obywateli popierających projekt ustawy wprowadzającej całkowity zakaz aborcji, którego autorzy określali zaproponowane przepisy jako rozszerzenie prawnej ochrony życia. Projekt przewidywał także karę pozbawienia wolności za bezprawne dokonanie aborcji zarówno dla lekarza dokonującego aborcji, jak i matki[35]. Miesiąc później, 4 sierpnia, Komitet Inicjatywy Ustawodawczej "Ratujmy Kobiety" złożył 215 tys. podpisów pod projektem ustawy zakładającej nieograniczoną możliwość przeprowadzenia aborcji do końca 12. tygodnia ciąży, jak również odnoszącym się do kwestii antykoncepcji i edukacji seksualnej[36]. 14 września przedstawiciele Polskiej Federacji Ruchów Obrony Życia złożyli w trybie ustawy o petycjach projekt zakładający całkowity zakaz aborcji, ale nie zmieniający - w przeciwieństwie do projektu "Stop Aborcji" – obecnego w dotychczasowej ustawie rozwiązania wyłączającego spod sankcji karnej kobietę poddającą się aborcji[37].

23 września 2016 Sejm po pierwszym czytaniu przekazał do rozpatrzenia przez komisje projekt inicjatywy "Stop Aborcji", a odrzucił projekt inicjatywy "Ratujmy Kobiety". 3 października 2016 w wielu miastach Polski doszło do dużych manifestacji sprzeciwiających się projektowi inicjatywy "Stop Aborcji"[38]. 5 października sejmowa komisja zarekomendowała Sejmowi odrzucenie projektu[39]. Tego samego dnia w Parlamencie Europejskim odbyła się również debata na temat sytuacji kobiet w Polsce, podczas której unijna komisarz ds. sprawiedliwości i równouprawnienia płci Vera Jourova podkreśliła, że "UE nie ma żadnych kompetencji, jeśli chodzi o politykę dotyczącą aborcji i nie może interweniować w tego typu sprawach"[40]. Ostatecznie Sejm odrzucił projekt inicjatywy "Stop Aborcji" na posiedzeniu w dniu 6 października 2016[41].

W styczniu 2017 roku Komisja do Spraw Petycji, w reakcji na projekt Federacji, wystosowała do rządu dezyderat m.in. z pytaniami o plany dotyczące regulacji ws. ochrony życia. Po otrzymaniu odpowiedzi z Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (w której m.in. poinformowano o braku prowadzonych przez rząd prac nad zmianą ustawy), komisja zdecydowała w lipcu 2017 roku o skierowaniu projektu do Komisji Polityki Społecznej i Rodziny[42].

Próby zmiany przepisów ustawowych w 2017–2018[edytuj | edytuj kod]

23 października 2017 komitet inicjatywy ustawodawczej "Ratujmy Kobiety 2017" złożył w Sejmie obywatelski projekt ustawy zmieniającej prawo antyaborcyjne, informując o zebraniu ponad 400 tysięcy podpisów obywateli go popierających[43]. O kłamstwo w sprawie skali poparcia oskarżyły komitet środowiska pro-life i katolickie media, powołując się na dane Kancelarii Sejmu o liczbie złożonych kart podpisów[44][45]. Projekt ustawy zakładał możliwość przerwania ciąży do 12. tygodnia, edukację seksualną w szkołach podstawowych, jawną listę lekarzy powołujących się na klauzulę sumienia oraz dostępność antykoncepcji awaryjnej bez recepty[46].

27 października grupa posłów należących do klubów Prawa i Sprawiedliwości i Kukiz’15, koła Wolni i Solidarni oraz posłów niezrzeszonych złożyła do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o orzeczenie, że przepisy ustawy z 1993 zezwalające na aborcję w przypadku dużego prawdopodobieństwa ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu są niezgodne z Konstytucją RP[47][48][49].

30 listopada komitet inicjatywy ustawodawczej "Zatrzymaj Aborcję" złożył w Sejmie obywatelski projekt ustawy znoszącej prawo do aborcji w przypadku dużego prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu[50]. Projekt został poparty przez ponad 830 tysięcy obywateli[51].

10 stycznia 2018 odbyło się pierwsze czytanie projektów ustaw inicjatyw ustawodawczych "Ratujmy Kobiety 2017" i "Zatrzymaj Aborcję". Po pierwszym czytaniu Sejm odrzucił projekt inicjatywy "Ratujmy Kobiety 2017", zaś projekt inicjatywy "Zatrzymaj Aborcję" został skierowany do dalszych prac w Komisji Polityki Społecznej i Rodziny, z zaleceniem zasięgnięcia opinii Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka[52]. 19 marca Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka pozytywnie zaopiniowała projekt[53]. 2 lipca Komisja Polityki Społecznej i Rodziny powołała podkomisję nadzwyczajną do rozpatrzenia projektu ustawy[54].

Podziemie aborcyjne[edytuj | edytuj kod]

 Główny artykuł: Podziemie aborcyjne.

Podobnie jak w innych krajach zakazujących aborcji, także w Polsce występuje zjawisko „podziemia aborcyjnego”, tj. przeprowadzania nielegalnych zabiegów przerywania ciąży. Zachodzi też zjawisko tzw. „turystyki aborcyjnej” – wyjazdów za granicę do krajów, w których prawo nie zakazuje aborcji na życzenie, w celu przeprowadzenia tam zabiegu. Nie jest to w żaden sposób sprzeczne z polskim prawem.

Według Federy w Polsce rocznie wykonuje się ponad 100 tys. zabiegów przerwanie ciąży, z czego tylko kilkaset jest legalnych. O takiej skali podziemia aborcyjnego świadczą gorsza niż w Europie Zachodniej edukacja seksualna, roczna liczba aborcji wynosząca 100-250 tys. w krajach z populacją podobną do Polski[55]. Argumentem jest tu także liczba aborcji wykonywana w latach, w których w Polsce aborcja na życzenie była legalna: w 1990 - 59 tys., a w 1962 - 270 tys.[56], w latach 80 XX wieku - 300-450 tys. rocznie[55]. Faktem przemawiającym za wzrostem liczby aborcji w stosunku do lat 90 XX wieku jest wzrost oficjalnej liczby poronień (mimo rozwoju opieki medycznej) i spadek rocznej liczby urodzeń w latach 1993-2004 o 140 tysięcy[55].

Organizacje pro-life oceniają natomiast, że liczba nielegalnych aborcji jest w Polsce o wiele niższa (7-14 tysięcy rocznie), krytykując metodologię tworzenia szacunków dotyczących podziemia aborcyjnego przez Federę. Wskazują tu fakt, iż w roku 1997, gdy aborcja była w Polsce legalna ze względów społecznych, dokonano zaledwie 3047 legalnych przerwań ciąży[57] oraz niesłuszność odnoszenia sytuacji innych krajów, gdzie aborcja na życzenie jest legalna, a także sytuacji w Polsce sprzed kilkudziesięciu lat do obecnej sytuacji w Polsce[58] .

Federa krytykuje szacunki mówiące o kilkunastu tysiącach rocznie nielegalnych aborcji, gdyż oznaczałyby one, że w 2,5 raza ludniejszej Polsce jest o połowę mniej zabiegów przerwań ciąży, niż w Holandii mającej najmniejszy odsetek aborcji[55].

Według oficjalnych danych, tj. corocznych sprawozdań, które zgodnie z ustawą ma corocznie przedstawiać rząd, ilość przestępstw aborcyjnych wynosi od kilkudziesięciu do kilkaset rocznie. Najwięcej przypadków dotyczy złamania art. 152 § 2 kodeksu karnego, dotyczącego udzielania pomocy kobiecie w przerwaniu życia jej dziecka lub nakłaniania jej do tego[10].

Opinia publiczna[edytuj | edytuj kod]

Badania opinii[edytuj | edytuj kod]

W roku 2005 w sondażu Europejskie Wartości na pytanie Czy kobieta, jeśli nie chce mieć dzieci, powinna mieć możliwość wykonania aborcji? 48% Polaków odpowiedziało przecząco, a 47% – twierdząco. Odsetek przeciwników aborcji był największy spośród 10 badanych krajów[59]. W roku 2009 w sondażu CBOS 44% ankietowanych uważało, że usuwanie ciąży powinno pozostać zakazane. 25% badanych uważa, że aborcja powinna być dozwolona bez ograniczeń[60].

Według badań przeprowadzonych w 2010 roku w 18 państwach (Meksyk, USA, Francja, Wielka Brytania, Ukraina, Polska, Rosja, Azerbejdżan, Turcja, Egipt, Palestyna, Iran, Nigeria, Chiny, Korea, Indie, Tajlandia, Indonezja) 52% ich obywateli było zdania, że państwo powinno pozostawić decyzję o aborcji kobiecie w ciąży, a 18% uważało, że przerywanie ciąży powinno być karalne (w Polsce było to odpowiednio 66% i 6%)[61].

W 2010 roku 50% obywateli Polski popierało zakaz aborcji, 45% było przeciwnego zdania. Zauważono korelację pomiędzy wiekiem i uczestniczeniem w praktykach religijnych a poparciem dla prawa do aborcji[62]. 73% osób w Polsce nie akceptowało aborcji na życzenie, a 87% popierało dopuszczalność aborcji w przypadku zagrożenia życia ciężarnej. Gdy ciąża była wynikiem gwałtu lub kazirodztwa, za dopuszczalnością aborcji opowiedziało się 78% Polaków. 60% Polaków opowiedziało się za dopuszczalnością aborcji w przypadku, gdy dziecko miałoby urodzić się upośledzone[63].

We wrześniu 2011 roku 47% osób popierało prawo do aborcji (w tym 11% bez względu na okoliczności), a 46% było przeciwnego zdania (w tym 15% nie dopuszczało przerywania ciąży w ogóle). Zbadano również poparcie dla prawa do aborcji w przypadku zagrożenia życia matki (87%) i zdrowia (79%), ciąży powstałej na skutek czynu zabronionego (78%), upośledzenia płodu (59%), trudnościami finansowymi (24%), osobistymi (21%), samego tylko wyrażenia przez kobietę chęci przerwania ciąży (16%). 43% oczekiwało złagodzenia ustawy antyaborcyjnej, a 7% zadeklarowało na odwrót[64].

W styczniu 2012 roku Centrum Myśli Jana Pawła II i CBOS wspólnie przeprowadziły sondaż, zgodnie z którym 80% Polaków odpowiada „zdecydowanie tak” albo „raczej tak” na pytanie o ochronę życia poczętego[65]. Jednocześnie 52% ankietowanych chciało złagodzenia, a 44% zaostrzenia obecnego prawa[66]. W listopadzie 2012 roku za aborcją w przypadku zagrożenia życia było 81% badanych, zagrożenia zdrowia ciężarnej – 71%, poczęcia w wyniku czynu zabronionego – 78%, choroby płodu – 61%[67].

W sierpniu 2013 roku CBOS opublikował wyniki sondażu, zgodnie z którymi 75 proc. Polakow uważa, że aborcja jest zawsze zła i nigdy nie może być usprawiedliwiona, a 7% uważa, że nie ma w tym nic złego i aborcja zawsze może być usprawiedliwiona[68]. Również w tym miesiącu Grupa IQS opublikowała wyniki badań stwierdzających, że 60 proc. Polaków uważa, że aborcja powinna być zakazana także w przypadku upośledzenia płodu. To o 10 proc. więcej niż rok wcześniej, kiedy przeprowadzono to samo badanie. Nieznacznie, z 25% do 26% wzrosła liczba przeciwników zakazu. Spadła liczba osób niemających zdania w tej kwestii: z 25 do 14 procent. Ochronę życia płodu upośledzonego najbardziej popierają osoby w wieku 20-29 lat (69 procent osób zgadzających się lub raczej się zgadzających ze stwierdzeniem)[69].

List Stu Kobiet[edytuj | edytuj kod]

List otwarty wystosowany 4 lutego 2002[70] do Parlamentu Europejskiego, zorganizowany przez Porozumienie Kobiet 8 Marca i OŚKę. W liście sygnatariuszki (m.in.: prof. Maria Janion, Wisława Szymborska, Magdalena Abakanowicz, Agnieszka Holland, prof. Ewa Łętowska, Krystyna Janda[71], Irena Grudzińska-Gross, Henryka Bochniarz, Kora Jackowska, Olga Tokarczuk, Anda Rottenberg, Olga Lipińska)[72][73] domagały się wolnej od zastraszania, demokratycznej debaty na temat sytuacji kobiet w Polsce, uniemożliwianej ich zdaniem przez porozumienie rządu Leszka Millera z Kościołem katolickim, które miało polegać na zaniechaniu przez rząd dyskusji na temat prawnego zwiększenia możliwości dokonywania aborcji w zamian za poparcie Episkopatu dla akcesji do Unii Europejskiej podczas referendum integracyjnego[72].

7 marca doniesieniom o porozumieniu między rządem a Episkopatem zaprzeczył arcybiskup Józef Życiński. Określił List Stu Kobiet jako „najbardziej niepoważny list protestacyjny, jaki czytałem w ostatnim czasie”; dodał, że gdyby biskupi pozwolili sobie narzucić tę logikę wywodu, którą prezentuje list protestacyjny, najprostszą reakcją Kościoła byłaby rezygnacja z jakichkolwiek form poparcia dla działań zmierzających do integracji europejskiej i ukazanie autorkom, że nie mają racji[74]. 8 marca tekst listu odczytano podczas dorocznej Manify.

Marsz dla Życia i Rodziny[edytuj | edytuj kod]

Od 2006 roku co roku, w wielu miastach Polski odbywają się Marsze dla Życia i Rodziny. Manifestacje są inicjatywą organizacji pozarządowych.

Czarny protest kobiet[edytuj | edytuj kod]

Afisze protestu na ulicy w Warszawie
3 października 2016, czarny protest w Szczecinie.

22 września 2016 r., z okazji rozpatrywania przez Sejm projektu ustawy zaostrzającego przepisy dotyczące aborcji, z inicjatywy partii Razem zorganizowano protest pod Sejmem pod hasłem „czarny protest”[75][76]. Autorką hasła była Małgorzata Adamczyk, członkini partii i działaczka na rzecz praw kobiet[77]. Akcja była również prowadzona w Internecie – zachęcano do publikowania w mediach społecznościowych selfie w czarnych ubraniach z hasztagiem #czarnyprotest[77]. W kolejnych dniach września Razem zorganizowało podobne protesty w innych miastach Polski, takich jak Poznań, Wrocław, Łódź czy Kraków. We wrześniowych protestach w dużych miastach Polski brały udział tysiące osób[78][79][80]. 1 października odbył się także protest w dużych miastach Polski oraz w stolicy pod gmachem Sejmu przeprowadzony przez Inicjatywę Polską Barbary Nowackiej, inicjatorkę zbiórki podpisów pod obywatelskim projektem złagodzenia obecnego prawa antyaborcyjnego „Ratujmy Kobiety”[81].

3 października 2016 r. na terenie Polski został zorganizowany przez środowiska feministyczne[82] ogólnopolski strajk kobiet (czarny poniedziałek), zainicjowany przez wpis Krystyny Jandy w serwisie Facebook[83]. Głównym hasłem protestu było prawo kobiet do decydowania o urodzeniu dziecka wobec projektu zaostrzenia przepisów dotyczących aborcji[84]. Według szacunków policji w 143 demonstracjach (m.in. w Warszawie, Wrocławiu, Krakowie i Poznaniu) wzięło udział 98 tysięcy manifestantów. 90% protestów odbyło się w miejscowościach poniżej 50 000 mieszkańców. W kulminacyjnym momencie w największej demonstracji – na placu Zamkowym w Warszawie – uczestniczyło według służb porządkowych 17 tysięcy osób, a według Ratusza 30 tysięcy. Protestowi towarzyszyły dodatkowe akcje – dni otwarte, treningi, warsztaty i happeningi[85]. Przeciwko zaostrzeniu prawa aborcyjnego demonstrowano też za granicą, m.in. w Brukseli, Londynie, Paryżu, Berlinie i Kijowie[84]. 24 października w ponad 100 miastach Polski odbyły się protesty pod nazwą „II Ogólnopolski Strajk Kobiet”[86].

Akcje protestacyjne w Polsce zyskały ogromny rozgłos w światowych mediach. W świecie anglojęzycznym doniosły o nich m.in. gazety The Guardian[87][88], Financial Times[89], The Independent[90][91] i The Washington Post[92], tygodnik Time[93], sieci BBC[94] i CNN[95], telewizja Al Jazeera English[96], magazyn Vice[97] i publiczny nadawca amerykański NPR[98]. O proteście i akcjach solidarnościowych w krajach niemieckojęzycznych informowały także Deutschlandfunk[99], Deutsche Welle[100], Frankfurter Rundschau[101] czy Die Zeit[102]. W grudniu 2016 „Foreign Policy” umieściło Agnieszkę Dziemianowicz-Bąk z Partii Razem i Barbarę Nowacką z Inicjatywy Polskiej na liście FP Top 100 Global Thinkers za udział w organizacji czarnego protestu[103].

Protest zyskał oddźwięk w serwisach społecznościowych, a hasztag #czarnyprotest uzyskał największy zasięg spośród polskojęzycznych tematów w 2016 roku[104]. Według serwisu Trendinalia w dzień strajku znalazł się on na dziesiątym miejscu wśród najpopularniejszych hasztagów na świecie (w serwisie Twitter)[105]. Informacje o proteście dotarły za pomocą serwisów Twitter, Facebook czy Instagram do 44,5 mln osób, a powiązane z akcją protestacyjną hasztagi zyskały przeszło 4,6 miliona interakcji (polubień, komentarzy i udostępnień)[104]. Z tego względu demonstracje zostały uznane za największą akcję społeczno-polityczną w polskim Internecie od czasów protestów przeciwko umowie ACTA[104].

Inne państwa[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 2010 w Brukseli kilkuset aktywistów środowisk pro-choice wyraziło swoje poparcie dla całkowitej legalizacji aborcji w całej Unii Europejskiej. Dostarczono wtedy apel w tej sprawie ambasadorowi RP w Belgii[106].

 

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. World Abortion Policies 2007, United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division.
  2. a b Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (pol.). [dostęp 7 czerwca 2012].
  3. a b Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny (...), Art. 4a, ust. 2 (pol.). [dostęp 7 czerwca 2012].
  4. Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny (...), Art. 4a, ust. 5 (pol.). [dostęp 7 czerwca 2012].
  5. BBC NEWS: Europe’s abortion rules.
  6. Matura - Newsweek Polska.
  7. Polki wykonują do 200 tys. aborcji rocznie, 15 proc. za granicą.
  8. Wprost nr 24 – 500 aborcji w ciągu roku.
  9. Newsweek - W Polsce rośnie liczba legalnych aborcji. (Anty)efekt Chazana?
  10. a b Interpelacja nr 8508 - tekst odpowiedzi, sejm.gov.pl [dostęp 2018-02-26] (pol.).
  11. Histmag.org Boye o aborcję w II Rzeczpospolitej
  12. Kodeks karny. (Dz. U. z dnia 15 lipca 1932 r.).
  13. Digital Library of Wielkopolska | Kodeks karny z komentarzem, www.wbc.poznan.pl [dostęp 2017-11-21] (ang.).
  14. J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1932, s. 331 – 332.
  15. J. Heydecker, J. Leeb, Trzecia rzesza w świetle Norymbergi. Bilans tysiąca lat, tł. M. Zeller, Warszawa 1979, s. 391.
  16. Instytut Pamięci Narodowej | Eksterminacja „niewartościowych rasowo” dzieci polskich robo, ipn.gov.pl [dostęp 2016-03-15].
  17. W Norymberdze sądzono hitlerowców także za aborcję, „info.wiara.pl”, 8 maja 2017 [dostęp 2018-02-26].
  18. Dz.U. z 1950 r. Nr 50, poz. 458
  19. M.P. z 1954 r. Nr 75, poz. 906.
  20. Lech Gardocki: Prawo karne. Wyd. 11. Warszawa: 2005, s. 227.
  21. W. Świda Prawo karne; wyd. 3., Warszawa 1986, s. 478.
  22. J. Śliwowski Prawo karne, wyd. 2., Warszawa 1979, s. 359.
  23. A. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, wyd. 9., Warszawa 1989, s. 384.
  24. W. Wolter, [w:] I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 452.
  25. M. Barański, Od Polskiego Komitetu Obrony Życia i Rodziny do Komitetu Samoobrony Polskiej, „Konferencja Naukowa: Nurt Narodowy Opozycji Demokratycznej w PRL 1955-1990. Część II: Wspomnienia i relacje”, Warszawa 2008, s. 13.
  26. Biuletyn Komisji Polityki Społecznej, Zdrowia i Kultury Fizycznej, Nr 762/IX kadencji, 1988.
  27. Marek Czachorowski, Światowy spisek przeciwko życiu, Szczecinek: Fundacja Nasza Przyszłość, 2015.
  28. Biuletyn Komisji Polityki Społecznej, Zdrowia i Kultury Fizycznej, Nr 953/IX kadencji, 1989.
  29. Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny (...), Art. 7 (zmieniający d. k. k.) (pol.). [dostęp 7 czerwca 2012].
  30. Orzeczenie TK z 27 maja 1997 r., sygn. akt K 26/96 (OTK 1997, nr 2, poz. 19)
  31. Poselski projekt ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 31 maja 2009].
  32. Wyniki głosowania nad przyjęciem projektu ustawy. [dostęp 31 maja 2009].
  33. Program ideowy Ligi Polskich Rodzin. [dostęp 31 maja 2009].
  34. Założenia polityki Prawicy Rzeczypospolitej. [dostęp 31 maja 2009].
  35. BĘDZIE AWANTURA O ABORCJĘ. Organizacje pro-life składają obywatelski projekt ustawy całkowicie zakazującej przerywania ciąży (http://wyborcza.pl/), ostatni dostęp: 23.08.2017
  36. 215 tys. podpisów zebranych pod projektem ustawy komitetu "Ratujmy Kobiety" (http://protestkobiet.pl), ostatni dostęp: 23.08.2017
  37. Sejm: PFROŻ złożyła projekt ustawy chroniącej życie dzieci, ale bez karalności kobiet (http://niedziela.pl), ostatni dostęp: 23.08.2017
  38. Czarny poniedziałek w obronie praw kobiet. Protest przed siedzibą PiS. dziennik.pl, 3 października 2016. [dostęp 2016-10-05].
  39. Chaos, awantura, głosowanie. Sejmowa komisja za odrzuceniem projektu ws. zakazu aborcji (www.tvn24.pl), ostatni dostęp: 6.10.2016
  40. Europarlamentarzyści dyskutowali o prawach kobiet w Polsce. "Wspierajcie polskie kobiety" (http://wiadomosci.onet.pl/), ostatni dostęp: 23.08.2017
  41. Całkowity zakaz aborcji do kosza. Sejm ostatecznie odrzucił projekt (www.tvn24.pl), ostatni dostęp: 6.10.2016
  42. Sejm: Petycja Polskiej Federacji Ruchów Obrony Życia dot. zakazu aborcji tyrafi do komisji rodziny [dostęp 2018-02-26].
  43. Obywatelski projekt ustawy o prawach kobiet i świadomym rodzicielstwie. Druk nr 2060. sejm.gov.pl. [dostęp 2017-12-01].
  44. Kaja Godek dla wPolsce.pl: Feministki kłamały w sprawie zebranych podpisów. [WIDEO] [dostęp 2018-02-26].
  45. Pół miliona Polaków za aborcją? Prawda jest zupełnie inna, „gosc.pl”, 4 grudnia 2017 [dostęp 2018-02-26].
  46. Projekt liberalizujący ustawę antyaborcyjną już w Sejmie. Komitet uzbierał prawie 500 tys. podpisów. oko.press, 23 października 2017. [dostęp 2017-11-01].
  47. Trybunał Konstytucyjny sprawdzi, czy ustawa antyaborcyjna jest zgodna z Konstytucją. W 1997 roku w ten sposób zaostrzono przepisy. oko.press, 3 listopada 2017. [dostęp 2017-11-08].
  48. TK oceni, czy aborcja ze względu na wady płodu jest zgodna z konstytucją. rmf24.pl, 7 listopada 2017. [dostęp 2017-11-08].
  49. Sprawa K 13/17. Trybunał Konstytucyjny. [dostęp 2017-11-08].
  50. Obywatelski projekt ustawy o zmianie ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Druk nr 2146. sejm.gov.pl. [dostęp 2018-01-10].
  51. Komitet #ZatrzymajAborcję zebrał 830 tys. podpisów. rp.pl. [dostęp 2017-12-01].
  52. Sejm o aborcji: "tak" dla Zatrzymaj Aborcję, "nie" dla Ratujmy Kobiety. rp.pl, 2018-01-11. [dostęp 2018-01-11].
  53. Sejmowa komisja pozytywnie zaopiniowała projekt "Zatrzymaj aborcję". tvn24.pl, 2018-03-19. [dostęp 2018-04-06].
  54. Projekt "Zatrzymaj aborcję" w specjalnej podkomisji. "Sposób na utopienie tematu". tvn24.pl, 2018-07-02. [dostęp 2018-07-02].
  55. a b c d http://www.federa.org.pl/dokumenty_pdf/aborcja/Raportpopr.pdf
  56. Matura Newsweek Polska
  57. Sprawozdanie z realizacji ustawy aborcyjnej za rok 1997, s. 33.
  58. Podziemie aborcyjne: mity i fakty - materiał do pobrania - Polskie Stowarzyszenie Obrońców Życia Człowieka, „Polskie Stowarzyszenie Obrońców Życia Człowieka”, 16 października 2013 [dostęp 2017-11-09] (pol.).
  59. RAPPORT EUROPEAN VALUES.
  60. Polacy skręcają na prawo – Najnowsze informacje – Informacje – portal TVN24.pl – 15.10.2009.
  61. Badania nt. karalności aborcji [En].
  62. http://www.newsweek.pl/artykuly/sekcje/spoleczenstwo/aborcja-dzieli-polakow--nowy-sondaz,61802,1.
  63. Polacy akceptują aborcję, ale nie na życzenie. e-prawnik.pl, 2010-07-13.
  64. Aborcja dzieli Polaków na połowę. Oto sondaż - Dziennik.pl
  65. Rzeczpospolita, "Twarde „nie” dla aborcji"
  66. Szefowa CBOS: Polacy przeciw aborcji na życzenie
  67. CBOS: Większość Polaków popiera obecne prawo dotyczące aborcji - INTERIA.PL
  68. Przyzwolenie na aborcję maleje w Polsce - Społeczeństwo - rp.pl, www.rp.pl [dostęp 2017-11-16] (pol.).
  69. 60 proc. Polaków wybiera życie. W ciągu 9 miesięcy sprzeciw wobec aborcji dzieci niepełnosprawnych wzrósł o 10 procent, wpolityce.pl [dostęp 2017-11-16].
  70. W niektórych drukach, np. w „Rzeczpospolitej”, list nosi datę 5 lutego.
  71. Krystyna Janda: dziennik (pol.). krystynajanda.pl, 2002-03-04. [dostęp 2011-06-08].
  72. a b Co łączy ustawę aborcyjną z integracją z UE - list do Parlamentu Europejskiego (pol.). kuwi.europa-uni.de. [dostęp 2011-05-30].
  73. Historia Manif (pol.). kobiety-kobietom.com, 2004-02-15. [dostęp 2011-05-30].
  74. Abp Życiński dementuje doniesienia „Listu kobiet” - ekai.pl. [dostęp 2010-08-24].
  75. Parlamentarny.pl – Zaostrzenie prawa aborcyjnego? Czarny protest Partii Razem. [dostęp 2016-11-01].
  76. Interview: The #czarnyprotest and Monday’s women strike might be a turning point in Polish politics
  77. a b To ona wymyśliła #CzarnyProtest. Mówili, że lajkami na Facebooku i czarnym ubraniem nie wygramy. No więc wygraliśmy!
  78. #CzarnyProtest we Wrocławiu. [dostęp 2016-11-01].
  79. Gazeta Krakowska – Czarny protest na Rynku Głównym w Krakowie. „Piekło kobiet trwa”. [dostęp 2016-11-01].
  80. Czarny protest. Partia Razem przeciw zaostrzeniu prawa aborcyjnego
  81. „Czarny protest” przed Sejmem, „Puls Biznesu” online za PAP, 2016-10-01
  82. Kobiety strajkują w czarny poniedziałek. „Ogłaszamy jednodniową akcję ostrzegawczą”
  83. Kobiety chcą strajkować ws. aborcji - Gazeta.pl
  84. a b „Czarny protest” w Polsce. Zatrzymania w Warszawie i Poznaniu, Wirtualna Polska Wiadomości, 2016-10-03
  85. Grupa Wirtualna Polska, „Czarny protest”. Manifestacje w wielu miastach w Polsce. Ile osób wzięło udział w demonstracjach?, 4 października 2016 [dostęp 2016-10-04] (pol.).
  86. Wyborcza.pl. [dostęp 2016-10-24].
  87. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Christian Davies, Polish women strike over planned abortion ban, „The Guardian”, 3 października 2016, ISSN 0261-3077 [dostęp 2016-10-05] (ang.).
  88. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Christian Davies, Women to go on strike in Poland in protest at planned abortion law, „The Guardian”, 3 października 2016, ISSN 0261-3077 [dostęp 2016-10-05] (ang.).
  89. Evon Huber, Henry Foy, Polish women stage strike over plans for total ban on abortion, „Financial Times”, www.ft.com, 3 października 2016 [dostęp 2016-10-05].
  90. Samuel Osborne, Thousands of women across Poland refuse to work in all-out strike against abortion ban, „The Independent”, 3 października 2016 [dostęp 2016-10-05] (ang.).
  91. Harriet Agerholm, Thousands of women across Poland refuse to work in all-out strike against abortion ban, „The Independent”, 3 października 2016 [dostęp 2016-10-05] (ang.).
  92. Rick Noack, Polish women go on nationwide strike against proposed abortion ban, „Washington Post”, 3 października 2016 [dostęp 2016-10-05].
  93. Tekendra Parmar, Polish Women to Strike Against Proposed Abortion Ban, „TIME.com” [dostęp 2016-10-05].
  94. Black Monday: Polish women strike against abortion ban, „BBC News”, 3 października 2016 [dostęp 2016-10-05] (ang.).
  95. Elizabeth Roberts, Antonia Mortensen, Women march against proposed abortion ban in Poland, CNN, 3 października 2016 [dostęp 2016-10-05].
  96. n, Poland's women on strike against abortion bill, 1 października 2016 [dostęp 2016-10-06].
  97. Karol Grygoruk, Portraits of Women on Strike Against Poland's Ban on Abortion, „VICE”, 4 października 2016 [dostęp 2016-10-05] (ang.).
  98. Camila Domonoske, Polish Women Hold 'Black Monday' Strike To Protest Proposed Abortion Ban [w:] NPR [online], 4 października 2016 [dostęp 2016-10-05].
  99. Florian Kellermann, #czarnyprotest – Polen protestieren gegen Abtreibungsverbot, 3 października 2016 [dostęp 2016-10-05] (niem.).
  100. qu, uh, Massenprotest in Polen gegen totales Abtreibungsverbot [w:] Deutsche Welle [online], DW.COM, 3 października 2016 [dostęp 2016-10-05].
  101. Polen: Protest gegen Abtreibungsverbot, „Frankfurter Rundschau”, 3 października 2016 [dostęp 2016-10-05] (niem.).
  102. dpa i inni, Polen: Zehntausende demonstrieren gegen Abtreibungsgesetz, „Die Zeit”, Hamburg , 3 października 2016, ISSN 0044-2070 [dostęp 2016-10-05].
  103. Global Thinkers 2016 – Agnieszka Dziemianowicz-Bak and Barbara Nowacka [w:] Foreign Policy [online], 12 grudnia 2016 [dostęp 2016-12-12].
  104. a b c redakcja (autor zbiorowy), ANALIZA #CZARNYPROTEST vs. #BIAŁYPROTEST – polityka w sieci [w:] Polityka w sieci [online], politykawsieci.pl, 5 października 2016 [dostęp 2016-10-05] (pol.).
  105. #CzarnyProtest wśród najpopularniejszych hasztagów na świecie (www.tvn24.pl)
  106. http://www.newsweek.pl/artykuly/sekcje/swiat/belgowie-chca-zniesienia-zakazu-aborcji-w-polsce,56079,1.