To jest dobry artykuł

Adaks pustynny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Adaks)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Adaks pustynny
Addax nasomaculatus[1]
(Blainville, 1816)
Adaks pustynny
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd parzystokopytne
Rodzina wołowate
Podrodzina antylopowce
Rodzaj adaks (Addax)
Laurillard, 1841
Gatunek adaks pustynny
Synonimy
  • Adace Frisch, 1775
  • Cerophorus de Blainville, 1816
  • Cerophorus (Gazella) nasomaculata de Blainville, 1816
  • Antilope suturosa Otto, 1825
  • Antilope addax Cretzschmar, 1826
  • Antilope mytilopes Hamilton-Smith, 1827
  • Oryx addax Hamilton-Smith, 1827
  • Antilope gibbosa Savi, 1828
  • Oryx nasomaculatus Gray, 1843
  • Addax nasomaculatus Gray, 1846
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 CR pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Zasięg występowania adaksów pustynnych
(IUCN 2015)

     Populacja rodzima

     Populacja reintrodukowana

Adaks pustynny[3], dawniej także: adaks[4], addaks[5] (Addax nasomaculatus) – gatunek ssaka parzystokopytnego z rodziny wołowatych, zaliczany do antylop[4]. Jedyny przedstawiciel rodzaju Addax. Pierwotnie występował na całej Saharze: od Mauretanii, Maroka i Algierii aż do Sudanu[6]. Obecnie adaks pustynny należy do najrzadziej spotykanych gatunków antylop. Spadek liczebności tych zwierząt jest rezultatem polowań dla cenionego mięsa i skóry[4]. Z powodu braku wystarczającej ochrony zwierzętom tym grozi całkowite wytępienie[2]. Adaks pustynny jest uznawany za gatunek regionalnie wymarły[2] w Algierii, Egipcie, Libii i Maroku, a prawdopodobnie także w Sudanie[2][6]. Według „Mammal Species of the World”, zarówno w Algierii jak i w Sudanie można jednak sporadycznie napotkać pojawiające się tam wędrujące adaksy pustynne[6]. Rozbieżności w danych mogą wynikać z faktu że adaksy pustynne wiodą koczowniczy tryb życia[7], więc nie zamieszkują danego terenu na stałe. Zwierzęta tego gatunku są regularnie odnotowywane w Nigerii, Mauretanii, w Czadzie[2][6] i w północnej części Mali[6]. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody zaliczyła adaksy pustynne do gatunków krytycznie zagrożonych wymarciem i umieściła je w kategorii CR (critically endangered). W Tunezji i Maroku jest prowadzony program reintrodukcji tych zwierząt[2].

Systematyka[edytuj]

Adaks pustynny jest gatunkiem ssaka parzystokopytnego z rodziny wołowatych, zaliczanym do antylop[4].

W 1816 roku jako pierwszy badacz adaksa pustynnego opisał w swojej publikacji „Sur plusieurs espèces d’animaux mammiferes de l’ordre des ruminants” francuski zoolog Henri de Blainville[8]. Naukowiec nadał antylopie nazwę Cerophorus (Gazella) nasomaculata[7]. Rodzaj Addax ustanowił Charles Léopold Laurillard w 1841. Naukowej nazwy Addax nasomaculatus użył po raz pierwszy brytyjski zoolog John Edward Gray w 1846[9].

Nazewnictwo[edytuj]

Epitet gatunkowy nasomaculatus stanowi połączenie przedrostka „naso-” (łac. nāsus = nos) i „macula” (łac. plama) i nawiązuje do plam na pysku zwierzęcia. Żyjące w naturze adaksy Beduini określają arabskim terminem „baqar al-waḥš”, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „dzika krowa”. Termin ten bywa jednak także używany na określenie innych gatunków żyjących w okolicy[7].

Nazwa zwyczajowa[edytuj]

W polskiej literaturze zoologicznej dla oznaczenia gatunku używane były nazwy zwyczajowe „adaks”[4], „addaks”[5]. Ostatecznie w wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii PAN w Warszawie publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” gatunkowi przypisano oznaczenie adaks pustynny, rezerwując nazwę adaks dla rodzaju Addax[3].

Kariotyp[edytuj]

Garnitur chromosomowy adaksa tworzy 29 par (2n=58) chromosomów[7]. Wszystkie chromosomy są akrocentryczne, z wyjątkiem pierwszej pary autosomów, która jest submetacentryczna[7].

Charakterystyczne rogi adaksa

Budowa ciała[edytuj]

Adaks pustynny należy do antylop o ciężkiej budowie ciała[7]. Tułów wraz z głową zwierzęcia osiąga długość około 1,5–1,7 m[4] lub 1,2–1,3 m[7]. Wysokość adaksa pustynnego mierzona w kłębie osiąga 95–115 cm[4] (u samic 95–110 cm, u samców 105–115 cm), a masa ciała dochodzi do 125 kg, odpowiednio – samic 60–90 kg, a samców 100–125 kg[7]. Tułów pokrywa krótka sierść, która zimą ma barwę szarawą, zaś latem piaskową lub zbliżoną do białej. Sierść na kończynach, biodrach, części brzusznej, uszach oraz koło oczu jest biała[4]. Jasny ogon osiąga 25–35 cm długości[7].

Na głowie przedstawicieli obu płci rosną cylindryczne[9], wygięte ku tyłowi „skręcone” rogi, które osiągają zazwyczaj 76–90 cm długości[4] i stanowią jedną z podstawowych cech odróżniających od spokrewnionych gatunków antylop z rodzaju Oryx. Rogi oryksów są wyraźnie dłuższe (do 127 cm) i nie mają (charakterystycznych dla adaksów pustynnych) spiralnych wygięć, lecz równolegle opadają łukiem ku dołowi. Rekordowa długość rogów adaksa pustynnego osiągała 109,2 cm. Sierść u podstawy rogów jest wybarwiona na kolor ciemnobrązowy[7]. Spłaszczone racice[9] adaksów pustynnych ułatwiają im chodzenie po piasku[4].

Uzębienie[edytuj]

Wzór zębowy I C P M
40 = 3 1 3 3
3 1 3 3

Zęby trzonowe mają budowę hypsodontyczną (wysokokoronową), co oznacza zęby o krótkich korzeniach i masywnej koronie. Uzębienie składa się z 6 par siekaczy, 2 par kłów, 6 par przedtrzonowców i 6 par trzonowców[7].

Tryb życia[edytuj]

Adaksy pustynne wiodą koczowniczy tryb życia w małych stadach liczących od 5 do 20 sztuk. Nie są agresywne, ale sprowokowane mogą szarżować na przeciwnika[7]. Migrują na duże odległości w poszukiwaniu pastwisk[2]. Poruszają się dość wolno, przez co stanowią łatwy cel dla polującej na nie lokalnej ludności[7]. Zdaniem Kazimierza Kowalskiego stadem przewodzi stary samiec[4], jednak Krausman i Casey podają, że na wolności stadem kierują starsze samice, które w niewoli także zachowują znaczącą pozycję w stadzie[7].

Adaks pustynny z cielakiem

Rozród[edytuj]

Młode adaksy pustynne przychodzą na świat raz w roku – najczęściej zimą lub wczesną wiosną[4]. Pora cielenia się samic adaksa pustynnego jest jednak zróżnicowana w poszczególnych strefach zasięgu występowania gatunku. W północnej części Sahary potomstwo najczęściej przychodzi na świat pod koniec zimy lub na początku wiosny. Z kolei na południu Sahary we wrześniu i październiku oraz w okresie od stycznia do połowy kwietnia[7]. Ruja trwa około 24–48 godzin, a do kopulacji przystępują niemal wyłącznie samce alfa[10]. Po ciąży trwającej 257–264 dni[11] samica rodzi zwykle jedno młode[4], którego masa ciała osiąga wówczas około 5 kg[7][11]. Podczas porodu samica może stać lub leżeć[10]. Cielaki samic z jednego stada wychowują się w grupie. Są karmione przez matki do 23–29 tygodnia życia[10].

Parametry biomedyczne (mediany) dla nowo narodzonych
A. nasomaculatus (w drugiej dobie życia) (Ferrell et all, 2001)[12]
Parametr
mediana
min.
max.
n
Masa ciała (kg)
7,0
5,0
8,6
96
Temperatura ciała (°C)
38,8
34,8
40,3
95
Tętno
180
60
280
94

Adaks pustynny, który przyszedł na świat w London Zoo w styczniu 1987, w ciągu pierwszej doby życia zjadł 700 ml mleka (w sześciu porcjach). Młoda samiczka zaczęła żuć siano z lucerny po osiągnięcia wieku 14 dni. Od 20 dnia życia otrzymywała bardziej kaloryczne pożywienie: ziemniaki, marchew i ciemny chleb. W ciągu pierwszych 70 dni życia masa jej ciała wzrosła z 6,1 kg do 25 kg[13].

Samice osiągają dojrzałość płciową po 24,2–24,7 miesiącach, a samce po 30–30,5 miesiącach[11]. Krausman i Casey odnotowali, że adaksy pustynne dożywają w niewoli wieku 25 lat i 8 miesięcy[7].

Ekologia[edytuj]

Adaksy pustynne są zwierzętami roślinożernymi. Odżywiają się roślinami pustynnymi, a bez dostępu do wody mogą wytrzymać przez wiele miesięcy[4]. Pozyskują ją ze zjadanych roślin. Dietę adaksów pustynnych stanowią lokalne trawy, zioła, oraz liście małych krzewów[7]. Między innymi: bylice z rodziny astrowatych, trawy z rodzaju Aristida, arbuzy oraz części akacji[14].

Na adaksy pustynne polują: likaony, lwy, gepardy i lamparty. Natomiast karakale, krokuty cętkowane i serwale atakują ich cielęta[7].

Pasożyty[edytuj]

Adaksy pustynne są najbardziej podatne na pasożyty w wilgotnych warunkach klimatycznych[15]. Antylopy te były zawsze zakażane nicieniami z rodzin Trichostrongylidae i Strongyidae (rząd Strongylida)[16]. Na egzotycznej farmie w Teksasie, adaksy były gospodarzami nicieni Haemonchus contortus i Longistrongylus curvispiculum, które znaleziono w ich trawieńcach[7], z których pierwszy był dominujący[17].

Biotop[edytuj]

A. nasomaculatus egzystują w środowisku pustynnym Sahary[4][7], o ekstremalnie wysokich poziomach temperatur i bardzo małej sumie rocznych opadów (poniżej 100 mm). Adaksy występują na niemal wszystkich (poza górskimi) typach siedlisk na terenie Sahary[2]. Zamieszkują tereny otwarte, płaskie lub pagórkowate[14]. Funkcjonują z powodzeniem na wydmach, żwirowych i piaszczystych równinach, suchych formach dolinnych ued i wyschniętych jeziorach[2]. Kierunki wędrówek są zależne od okresowych, skąpych opadów, po których pojawia się roślinność stanowiąca pokarm adaksów pustynnych. Poruszanie się w trudnym terenie ułatwiają szeroko rozstawione i spłaszczone racice[4].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj]

Adaksy pustynne żyją w małych, znacznie rozproszonych populacjach w Nigerii, Mauretanii w Czadzie[6][2] i w północnej części Mali[6].

W Egipcie, Libii[6][2], Maroku[6], na Saharze Zachodnia[2] i wTunezji są uznawane za wymarłe lub regionalnie wymarłe[6][2]. Lokalne populacje adaksów pustynnych wyginęły także w Algierii i w Sudanie, ale pojawiają się tam sporadycznie wędrowne stada[6].

Kopalne ślady występowania adaksów[edytuj]

W czasach starożytnych, adaks pustynny występował od Afryki Północnej przez Półwysep Arabski i Lewant. Rysunki w grobowcach, datowanych na 2500 p.n.e. ukazują przynajmniej częściowe udomowienie adaksów pustynnych przez starożytnych Egipcjan. Rysunki te ukazują adaksy i inne antylopy przywiązane linami do pali. Liczbę złapanych w ten sposób zwierząt uznano za wskaźnik wysokiej pozycji społecznej i ekonomicznej w społeczeństwie w tamtych czasach[18]. Nadmierne kłusownictwo doprowadziło jednak do wyginięcia tego gatunku w Egipcie w latach 60. XX w.[19].

Kopalne ślady adaksów zostały odkryte w czterech lokalizacjach w Egipcie[7]:

oraz na stanowisku Mittleres Wadi Howar w Sudanie – 4000–7000 lat p.n.e.

Skamieniałości adaksów pustynnych odkryto także na stanowiskach archeologicznych w Dżabal Ighud w południowej części Maroka oraz Parc d’Hydra w Algierii[7].

Hodowla adaksów (Aszdod, Izrael)

Zagrożenie i ochrona[edytuj]

Znaczący spadek populacji adaksa pustynnego rozpoczął się w połowie XIX wieku[20]. Później zwierzęta te zamieszkiwały tereny od Algierii po Sudan, jednak głównie ze względu na intensywne kłusownictwo ich zasięg stał się bardziej ograniczony, a same adaksy pustynne były coraz rzadziej spotykane[2]. Adaksy pustynne są łatwym obiektem podczas polowań, bowiem poruszają się powoli, kłusownicy dysponują bronią palną, a w porze suchej zwierzęta żerują w okolicy zamieszkałej przez nomadów[21]. Myśliwi wysoko cenią ich mięso i skóry. Na zmniejszanie się liczebności populacji wpływ mają także długotrwałe susze na pustyniach oraz degradacja środowiska naturalnego zwierząt poprzez urbanizację i rozwój rolnictwa[22]. Jeszcze na przełomie lat 60. i 70. XX wieku populacje adaksów pustynnych w Mali, Nigrze, Czadzie i Mauretanii były stosunkowo obfite, lecz przeprowadzone w 2004 lotnicze i naziemne inwentaryzacje liczebności gatunku wykazały, że obszar między Rezerwatem Massif de Termit, a pustynią Tin Toumma w Nigrze zamieszkiwało wówczas jedynie 100-200 osobników. Badania przeprowadzone jesienią tego samego roku przez stowarzyszenie „SOS Faune du Niger” potwierdziły te wyniki i wykazały, że na terenie liczącego około 10.000 km² głównego siedliska zlokalizowanego na terenie rezerwatu Massif de Termit, naliczono jedynie 128 adaksów pustynnych[2]. Szacuje się, że na wolności żyje obecnie (stan na 2008) mniej niż 300 osobników, większość zwierząt występuje pomiędzy rezerwatem Massif de Termit w Nigrze, kotliną Bodele w zachodnim Czadzie[2], a kotliną Aukar w Mauretanii[22].

W celu ochrony gatunku powołano do życia kilka ogrodzonych obszarów ochrony. Między innymi na terenie masywów Ahaggar i Tasili Wan Ahdżar w Algierii, Ténéré w Nigrze, w Ouadi Rimé-Ouadi Achim w Czadzie i w Wadi Howar w Sudanie. W 1994 rozpoczęto hodowlę adaksów pustynnych na zamkniętych terenach w Parku Narodowym Bu Hadma w Tunezji i w Sus-Massa-Dara w Maroku. Z 70 zwierząt umieszczonych w Sus-Massa-Dara, do 2007 powstała populacja licząca w sumie około 550 osobników. Podejmowane są próby reintrodukcji tych adaksów pustynnych na terenie Parku Narodowym Dżubajl w Tunezji, oraz na obszarze Wielkiego Ergu Wschodniego w Algierii, zaś kolejna ma być przeprowadzana w południowej części Maroka. Dzięki poszczególnym programom hodowlanym (w Europie, Libii, Egipcie, Japonii, Australii oraz w Ameryce Północnej) udało się wyhodować ponad 600 adaksów pustynnych. Co najmniej 1000 osobników żyje także w prywatnych hodowlach w USA i na Bliskim Wschodzie[2].

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody zaliczyła adaksa pustynnego do gatunków krytycznie zagrożonych wymarciem i umieściła go w kategorii CR (critically endangered)[2]. W 1983[23] Addax nasomaculatus został wymieniony w załączniku nr I Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES Appendix I)[24]. W Maroku, Tunezji i Algierii gatunek podlega ochronie na podstawie lokalnych aktów prawnych. Prawodawstwo Libii i Egiptu zabrania polowań na wszystkie gatunki antylop[2].

Przypisy

  1. Addax nasomaculatus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Addax nasomaculatus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN w Warszawie, 2015, s. 297. ISBN 978-83-88147-15-9.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p Kazimierz Kowalski (redaktor naukowy), Adam Krzanowski, Henryk Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Mały słownik zoologiczny: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991. ISBN 83-214-0637-8.
  5. a b Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne - Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  6. a b c d e f g h i j k Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Addax nasomaculatus. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 3 marca 2015]
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Paul R. Krausman, Anne L. Casey. Addax nasomaculatus. „Mammalian Species”. 807, s. 1-4, 2007. American Society of Mammalogists. DOI: 10.1644/807.1. ISSN 1545-1410 (ang.). 
  8. Henri Marie Ducrotay de Blainville. Sur plusieurs espèces d’animaux mammiferes de l’ordre des ruminants. „Bulletin de la Société Philomatique de Paris”. 1, s. 73-82, 1816. Société Philomatique de Paris (fr.). 
  9. a b c John Edward Gray. On the arrangement of the hollow-horned ruminants (Bovidae). „Annals and Magazine of Natural History”. 18, s. 223–233, 1846 (ang.). 
  10. a b c David A. Manski. Reproductive behavior of addax antelope. „Applied Animal Behaviour Science”. 29 (1-4), s. 39-66, 1991. Elsevier. DOI: 10.1016/0168-1591(91)90237-R. ISSN 0168-1591 (ang.). 
  11. a b c L. Dittrich. Gestation periods and age of sexual maturity of some African antelopes. „International Zoo Yearbook”. 12 (1), s. 184-187, 1972. Wiley Blackwell. DOI: 10.1111/j.1748-1090.1972.tb02322.x. ISSN 0074-9664 (ang.). 
  12. Shannon T. Ferrell; Robin W. Radcliffe; Rodney Marsh; Cathy B. Thurman; Christine M. Cartwright; Thomas W.J. De Maar; Evan S Blumer; Ed Spevak; Steven A. Osofsky. Comparisons Among Selected Neonatal Biomedical Parameters of Four Species of Semi-Free Ranging Hippotragini: Addax (Addax nasomaculatus), Scimitarhorned Oryx (Oryx dammah), Arabian Oryx (Oryx leucoryx), and Sable Antelope (Hippotragus niger). „Zoo Biology”. 20 (1), s. 47-54, 2001. Wiley Blackwell (John Wiley & Sons). DOI: 10.1002/zoo.1005. ISSN 1098-2361 (ang.). 
  13. Janet Markham, James K. Kirkwood. Formula intake and growth of an Addax Addax nasomaculatus hand-reared at the London. „International Zoo Yearbook”. 27 (1), s. 316-319, 1988. Wiley Blackwell. DOI: 10.1111/j.1748-1090.1988.tb03230.x. ISSN 0074-9664 (ang.). 
  14. a b D.P. Mallon, S.C. Kingswood: Antelopes. Gland, Szwajcaria i Cambridge, Wielka Brytania: IUCN Publications Services Unit, 2001, s. 44, seria: Status Survey and Conservation Action Plan 2001. ISBN 2-8317-0594-0.
  15. E. C. Mungall: Exotic Animal Field Guide : Nonnative Hoofed Mammals in the United States. Wyd. 1st. College Station: Texas A&M University Press, 2007. ISBN 1-58544-555-X. (ang.)
  16. AAZPA Regional Conference Proceedings. American Association of Zoological Parks and Aquariums, 1993, s. 553. (ang.)
  17. T.M. Craig. Longistrongylus curvispiculum (Nematoda: Trichostrongyloidea) in free-ranging exotic antelope in Texas. „Journal of wildlife diseases”. 29 (3), s. 516–7, 1993. DOI: 10.7589/0090-3558-29.3.516. PMID: 8355363 (ang.). 
  18. M. Burton, Burton, R.: International Wildlife Encyclopedia. Wyd. 3rd. New York: Marshall Cavendish, 2002, s. 24–5. ISBN 978-0-7614-7266-7. (ang.)
  19. N. Manilus. Historical ecology and biogeography of the addax in Egypt. „Israel Journal of Zoology”. 46 (4), s. 261–71, 2000. DOI: 10.1560/H4XC-Y7PP-T1D9-014B (ang.). 
  20. Addax (ang.). Sahara Conservation Fund. [dostęp 14 stycznia 2013].
  21. J. Newby. Can Addax and Oryx be saved in the Sahel?. „Oryx”. 15 (03), 2009. DOI: 10.1017/S0030605300024662 (ang.). 
  22. a b Richard Trillo: The Rough Guide to West Africa. Rough Guides, 2008, s. 1360. ISBN 9781405380706.
  23. Addax (ang.). CITES. [dostęp 2015-03-07].
  24. Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem. , 2015-02-05. Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych (ang.).