Adam Sędziwój Czarnkowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Adam Sędziwój Czarnkowski
Ilustracja
Herb
Nałęcz III
Rodzina Czarnkowscy herbu Nałęcz III
Data urodzenia 1555
Data śmierci 18 września 1627
Ojciec Wojciech Sędziwój Czarnkowski
Matka Jadwiga z Sierpskich
Żona

1. Jadwiga z Iwińskich
2. Anna ze Zborowskich
3. Katarzyna z Leszczyńskich

Dzieci

z Anną ze Zborowskich:
Władysław Czarnkowski
Jadwiga Pawłowa Działyńska
Anna Stanisławowa Przyjemska

z Katarzyną z Leszczyńskich:
Kazimierz Franciszek Czarnkowski
Anna Janowa Leszczyńska
Teresa Krzysztofowa Opalińska

Adam Sędziwój Czarnkowski herbu Nałęcz III (ur. w 1555 roku – zm. 18 września 1627 roku[1]) – wojewoda łęczycki, starosta generalny Wielkopolski, starosta pyzdrski, starosta międzyrzecki w 1623 roku[2], starosta kłecki w 1623 roku[3], starosta powidzki w 1592 roku[4], komandor komandorii poznańskiej zakonu maltańskiego[5].

Urodzony w 1555[6] jako syn Wojciecha Sędziwoja, kasztelana santockiego, starosty generalnego Wielkopolski i Jadwigi z Gulczewa Sierpskiej.

W młodości, za panowania Stefana Batorego, uczestniczył w wojnach z Moskwą z własnym oddziałem liczącym 40 konnych. Politycznie zaliczał się do obozu Jana Zamoyskiego.

W 1587 roku podpisał elekcję Maksymiliana III Habsburga[7].

W 1593 po Andrzeju Opalińskim został starostą generalnym Wielkopolski i pełnił tę funkcję do śmierci. Po ojcu od 1593 do 1586 sprawował urząd komandora joannitów w Poznaniu. Był posłem na sejm w 1600 roku[8]. W 1605 został wojewodą łęczyckim. W 1611 pełnił funkcję marszałka Trybunału Głównego Koronnego.

Zwolennik rządów Zygmunta III Wazy. Przeciwny rokoszowi Zebrzydowskiego, organizował konfederację w Wielkopolsce w obronie króla. Brał udział w wojnach przeciwko Turcji i Szwecji wystawiając własnym sumptem nawet kilkusetosobowe oddziały zbrojnych. Walczył pod Chocimiem w 1621. Zwolennik wojny ze Szwecją. W lipcu 1627 zebrał własnych ludzi i ścigał wojska Mansfelda oraz księcia Bernarda Weimarskiego. W 1627 na sejmiku w Środzie zjednał szlachtę wielkopolską do wojny ze Szwedami.

Pełnił stałą funkcję rozjemcy między magnatami a królem, cieszył się zaufaniem, szlachty, często występował w roli mediatora na sejmach i sejmikach. Kilkukrotnie wybierany przez sejm i króla na komisarza w różnych sprawach m.in. w sprawie lenna pruskiego, ziemi wieluńskiej, w kwestii rozwiązania problemu niepłatnego wojska w Wielkopolsce po wojnach z Moskwą w latach 1612-1615, w 1626 powierzono mu przygotowania do obrony Wielkopolski, Pomorza i Śląska.

Jeden z najbogatszych magnatów w Wielkopolsce, posiadał 3 miasta, 49 wsi oraz części 17 wsi i 2 miast. Ponadto trzymał kilka starostw. W 1579 uzyskał starostwo pyzdrskie, następnie wolmińskie, powidzkie, międzyrzeckie (1617-1627), gnieźnieńskie, pietrzykowskie.

Dobrodziej oraz fundator kościołów i klasztorów. Wspierał finansowo Jezuitów w Krakowie u św. Barbary, Karmelitów Bosych w Poznaniu, Paulinów w Częstochowie[9]. W 1611 przyczynił się do erekcji kolegium jezuickiego w Poznaniu. Ukończył budowę obecnego barokowego kościoła parafialnego w Czarnkowie (1570-1580). W 1615 odzyskał z rąk luterańskich kościół w Pleszewie i go odbudował.

Zmarł w 18 IX 1627[10] w Kaliszu w wieku 72 lat, ceremonie pogrzebowe odbyły się 3 IV w Poznaniu, natomiast 5 IV został pochowany w kościele farnym w Czarnkowie. Został złożony w podziemiach kaplicy Biczowania Pana Jezusa w cynowym sarkofagu wykonanym przez poznańskiego konwisarza Jakuba Kanadeja. Wyryto na nim 6 medalionów przedstawiających czyny wojenne Czarnkowskiego oraz zamieszczono portret zmarłego namalowany na miedzianej blasze prawdopodobnie przez Macieja, nadwornego malarza Czarnkowskich. W latach 1925-1926 dokonano konserwacji sarkofagu i dorobiono brakujące wieko. Na pogrzebie mowę wygłosił kaznodzieja jezuicki Mateusz Bembus oraz dominikanin Jacek Choryński.

Trzykrotnie żonaty:

  • przed 1586 z Jadwigą z Tomic Iwieńską (zm. po 1595),
  • przed 1603 z Anną Zborowską (zm. przed 1615),
  • przed 1616 z Katarzyną Leszczyńską (zm. 1639).

Z drugiego małżeństwa miał syna Władysława starostę kłeckiego, pyzdrskiego i bydgoskiego, po którego śmierci, imiennik, Władysław Czarnkowski opublikował w 1623 r. elegijne wiersze; oraz córki: Jadwigę – żona Pawła Działyńskiego, starosty bratiańskiego, Anną – żona Stanisława Przyjemskiego, marszałka nadwornego koronnego[11].

Z trzeciego małżeństwa miał syna Kazimierza Franciszka, kasztelana poznańskiego, córki: Annę – wyszła za Jana Leszczyńskiego, Teresę – wyszła za Krzysztofa Opalińskiego, wojewodę poznańskiego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Krzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795 Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 153.
  2. w tym roku uzyskał dożywocie na starostwo międzyrzeckie, Krzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795 Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 109.
  3. miał dożywocie na starostwie kłeckim po śmierci Anny z Zebrzydowskich Czarnkowskiej, kasztelanowej śremskiej, Krzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795 Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 153.
  4. w tym roku uzyskał dożywocie na starostwo powidzkie wraz z Jadwigą Iwińską, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795 Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 163.
  5. Paweł Czerwiński, Zakon Maltański i jego stosunki z Polską na przestrzeni wieków, Londyn 1962, s. 86.
  6. Włodzimierz Dworzaczek, Genealogia..., podaje datę ok. 1565.
  7. Akt elekcji arcyksięcia Maksymiliana Habsburga na króla polskiego z 22 VIII 1587 roku, AGAD
  8. Andrzej Radman, Marek Ferenc, Rejestr senatorów i posłów na sejmie walnym warszawskim 9 lutego – 21 marca 1600 r., w: Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. MCCLXVII – 2004 Prace Historyczne, z. 131, s. 94.
  9. Maria B. Topolska, Czarnkowski Adam..., s. 216, podaje, iż był on fundatorem jezuitów w Krakowie, Karmelitów Bosych w Poznaniu i Bernardynów w Częstochowie. W tym ostatnim mieście bernardyni pojawili się dopiero w 1993, zapewne chodziło o klasztor paulinów. Wanda Dobrowolska, Czarnkowski z Czarnkowa..., s. 214, mówi jedynie o przekazywaniu jałmużny dla tych klasztorów, w przypadku Częstochowy nie podaje nazwy klasztoru.
  10. Włodzimierz Dworzaczek, Genealogia..., oraz Maria B. Topolska, Czarnkowski Adam..., s. 216, jako rok zgonu przyjmują 1628. Wanda Dobrowolska, Czarnkowski z Czarnkowa..., s. 214, czas zgonu określa na koniec roku 1627. Dokładną datę podaje Eustachy Marylski, Wspomnienia zgonu zasłużonych w narodzie Polaków, Warszawa 1829, s. 199, za nim przyjmuje praca Urzędnicy wielkopolscy XVI-XVIII wieku. Spisy, opracował Adam Bieniaszewski, Wrocław 1987, s. 165, nr 1186.
  11. Maria B. Topolska, Czarnkowski Adam..., s. 126, podaje dwóch synów i trzy córki, przy czym nie wymienia ich imion. Obok Kazimierza wspomina o Andrzeju zmarłym dzieckiem. Pozostałe opracowania wymieniają tylko jednego syna i dwie córki.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wanda Dobrowolska, Czarnkowski z Czarnkowa, Adam Sędziwój h. Nałęcz, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 4, Kraków 1938, s. 214-215.
  • Włodzimierz Dworzaczek, Genealogia. Tablice, Warszawa 1959, tablica 106 – Czarnkowscy – h. Nałęcz.
  • Joanna Eckhard, Sarkofag cynowy Adama Sędziwoja Czarnkowskiego, dzieło konwisarza poznańskiego, [w:] Studia renesansowe, t. 1, pod redakcją Michała Walickiego, Wrocław 1956, s. 332-358.
  • Maria B. Topolska, Czarnkowski Adam Sędziwój h. Nałęcz (zm. 1628), [w:] Wielkopolski słownik biograficzny, pod red. Antoniego Gąsiorowski, Jerzego Topolskiego, Warszawa-Poznań 1981, s. 126.