Adam Vetulani

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Adam Vetulani
Ilustracja
Imię przy narodzeniu Adam Joachim Vetulani
Data i miejsce urodzenia 20 marca 1901
Sanok
Data i miejsce śmierci 25 września 1976
Busko-Zdrój
Zawód, zajęcie historyk prawa
Narodowość polska
Odznaczenia
Krzyż Walecznych (1920-1941, dwukrotnie) Medal Komisji Edukacji Narodowej Krzyż Wojenny 1939–1945 (Francja) Medal Pamiątkowy Wojny 1939-1945 (Francja) Krzyż Kombatantów (Francja)

Adam Joachim Vetulani (ur. 20 marca 1901 w Sanoku, zm. 25 września 1976 w Busku-Zdroju) – polski historyk prawa specjalizujący się w historii prawa kanonicznego, wykładowca akademicki, organizator życia naukowego, wydawca, działacz ruchu ludowego i wojskowy.

Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik Katedry Prawa Kościelnego UJ (1934–1939) oraz Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego UJ (1947–1970), w latach 1946–1948 dziekan Wydziału Prawa UJ. Członek i w latach 1957–1958 sekretarz generalny Polskiej Akademii Umiejętności.

W pracy naukowej zajmował się głównie historią prawa kościelnego powszechnego oraz historią średniowiecznego prawa polskiego. Był autorem przełomowych badań nad Dekretem Gracjana. Zajmował się też kwestią sekularyzacji Prus i prawa lennego na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Opracował i przygotował do druku szereg źródeł do średniowiecznej historii Polski. Był autorem podręczników oraz wydawnictw popularnohistorycznych. Łącznie opublikował ponad trzysta trzydzieści prac w różnych językach.

Jako ochotnik wziął udział w szeregach armii austriackiej w I wojnie światowej. Następnie jako żołnierz Wojska Polskiego walczył w wojnie polsko-bolszewickiej.

Ukończył studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tam też w 1925 roku obronił doktorat pod kierunkiem Stanisława Kutrzeby. W ramach stypendium przebywał rok na Uniwersytecie w Strasburgu. W 1934 roku uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego i objął Katedrę Prawa Kościelnego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był krytycznie nastawiony do rządów sanacji, co przyczyniło się do zahamowania jego dalszego awansu w strukturach uniwersyteckich w okresie międzywojennym.

W 1939 roku jako ochotnik w stopniu kaprala wziął udział w kampanii wrześniowej. Internowany w Rumunii, przedostał się do Francji i w maju 1940 roku w stopniu plutonowego wziął udział w kampanii francuskiej. Lata 1940–1945 spędził na internowaniu w Szwajcarii, gdzie organizował edukację licealną i uniwersytecką dla żołnierzy 2 Dywizji Strzelców Pieszych oraz był przedstawicielem rządu polskiego na uchodźstwie.

Po zakończeniu wojny powrócił do ojczyzny i w 1947 roku objął kierownictwo Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego UJ. Wypromował ośmiu doktorów, z których każdy został później profesorem nauk prawnych. W ocenie swoich współpracowników, Adam Vetulani „pozostawił po sobie całą szkołę badawczą”, kontynuującą tradycje krakowskiej szkoły historycznej.

Od lat 50. organizował akcje kulturalno-oświatowe we wsiach podkrakowskich. Aktywnie działał w ruchu ludowym, był członkiem PSL. Opiekował się młodzieżą pochodzenia chłopskiego studiującą na uniwersytecie. Utrzymywał bliskie kontakty z krakowską kurią biskupią i kardynałem Adamem Stefanem Sapiehą. Sprzeciwiał się stalinizacji UJ. Co najmniej od 1951 roku był inwigilowany przez Urząd Bezpieczeństwa. Współpracował i przyjaźnił się z biskupem Karolem Wojtyłą, który traktował Vetulaniego jak mistrza i przewodniczył jego uroczystościom pogrzebowym w 1976 roku.

Vetulani otrzymał doktoraty honorowe Uniwersytetu w Strasburgu (1959), Uniwersytetu Nancy (1961) oraz Uniwersytetu w Pecs (1972). Został uhonorowany Krzyżem Komandorskim papieskiego Orderu Piani Ordinis, Medalem Komisji Edukacji Narodowej oraz odznaczeniami wojskowymi – dwukrotnie Krzyżem Walecznych za udział w wojnie polsko-bolszewickiej oraz francuskimi: Croix de Guerre avec étoile, Croix du combattant oraz Médaille Commémorative Française de la Guerre 1939–1945.

Ze związku małżeńskiego z Ireną Latinik miał synów Jerzego i Jana. Wcześniej miał także nieślubną córkę Krystynę.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młode lata[edytuj | edytuj kod]

Rodzina Vetulanich w 1905 roku
Adam Vetulani w czasie studiów we Francji, lata 20. XX wieku
Zygmunt, Irena, Wanda i Adam Vetulani w Krakowie, lata 30. XX wieku
Adam Vetulani w okresie objęcia Katedry Prawa Kościelnego UJ, 1934

Urodził się 20 marca 1901 roku w Sanoku. Był synem Romana Vetulaniego, profesora gimnazjalnego, i Elżbiety Karoliny z Kunachowiczów (1867–1948). Miał pięcioro rodzeństwa: braci Kazimierza (1889–1941), Zygmunta (1894–1942) i Tadeusza (1897–1952), oraz siostry: Marię (magister nauk ekonomicznych, urzędniczkę Banku Rolnego w Krakowie, 1895–1945[1][2]), i Elżbietę (1903–1921, zmarłą na gruźlicę).

Rodzina Vetulanich zamieszkiwała w Sanoku w domu przy ulicy Floriańskiej (obecna Ignacego Daszyńskiego)[3] i w Willi Zaleskich przy placu św. Jana[4]. W 1906 roku Roman Vetulani zmarł na zawał serca, osieracając sześcioro dzieci, w tym pięcioletniego Adama. Jedyną żywicielką rodziny pozostała matka Elżbieta, która otrzymała rentę po zmarłym mężu.

Adam Vetulani ukończył szkołę powszechną w Sanoku. W latach 1911–1914 ukończył trzy pierwsze klasy C. K. Gimnazjum w Sanoku, jako chlubnie uzdolniony[5][6][7]. Następnie uczęszczał do gimnazjum w Cieszynie i polskiego gimnazjum w Wiedniu, po czym od 1915 do 1919 uczył się w klasach od piątej do ósmej C. K. III Gimnazjum w Krakowie, w którym już w niepodległej II Rzeczypospolitej po przemianowaniu na Państwowe Gimnazjum im. Króla Jana III Sobieskiego w czerwcu 1919 roku zdał egzamin dojrzałości z odznaczeniem[8][9][10][11].

W międzyczasie jako ochotnik wziął udział w I wojnie światowej, walcząc w latach 1917–1918 w szeregach Cesarskiej i Królewskiej Armii na froncie włoskim[a]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wziął czynny udział w wojnie z bolszewikami, pozostając na służbie od czerwca do grudnia 1920 roku. W tym czasie ukończył w stopniu plutonowego dwumiesięczny kurs w Centralnej Szkole Podoficerów Piechoty w Biedrusku i otrzymał przydział do 4. Pułku Piechoty Strzelców Podhalańskich[2]. Za udział w wojnie został dwukrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych.

Studia i początki pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim[edytuj | edytuj kod]

W latach 1919–1923 studiował prawo na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, równocześnie podejmując pracą jako koncypient. Absolutorium uzyskał 24 września 1923 roku[12]. Wśród jego wykładowców byli m.in. Stanisław Estreicher, Franciszek Fierich, Jan Nepomucen Fijałek, Władysław Leopold Jaworski, Adam Krzyżanowski, Władysław Semkowicz, Stanisław Wróblewski i Fryderyk Zoll.

Odbył aplikację sądową w Sądzie Apelacyjnym w Krakowie (1924–1934), której nigdy nie ukończył[13]. Zamierzał zostać adwokatem, ale udział w seminarium Stanisława Kutrzeby wpłynął na zmianę jego planów i decyzję o poświęceniu się pracy naukowej[14].

W styczniu 1925 roku, pod kierunkiem właśnie Stanisława Kutrzeby, uzyskał na UJ tytuł doktora praw. Następnie wyjechał za granicę na roczne stypendium Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (1925–1926). Wyjazd rozpoczął w listopadzie 1925 roku od pobytu na Uniwersytecie Karola w Pradze, gdzie uczestniczył w seminariach Karela Kadleca i Jana Kaprasa. Następnie do grudnia 1926 roku studiował we Francji, głównie pod kierunkiem Ernesta Champeaux i Fritza Kienera na Uniwersytecie w Strasburgu, gdzie zajmował się badaniem historii średniowiecznej kapituły katedralnej w Strasbourgu[15], ale także w Paryżu[14]. Wówczas jego zainteresowania skupiły się wokół średniowiecznej kultury prawnej[15].

Po powrocie do Polski kontynuował pracę naukową pod opieką Stanisława Kutrzeby. W grudniu 1926 roku uzyskał stanowisko pomocniczego pracownika naukowego Uniwersytetu Jagiellońskiego, przy Katedrze Prawa Cywilnego, wobec braku etatów w katedrach historyczno-prawnych. W 1928 roku na podstawie całości dorobku habilitował się z zakresu historii prawa polskiego, wygłaszając wykład habilitacyjny Pierwsze przywileje Kościoła polskiego. 1 października 1928 roku został mianowany zastępcą profesora prawa kościelnego na UJ.

W 1934 roku uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego i objął kierownictwo Katedry Prawa Kościelnego UJ. Był krytycznie nastawiony do rządów sanacyjnych, sympatyzował z ruchem ludowym i Frontem Morges[16], należał do Związku Inteligencji Ludowej. Jako wykładowca opiekował się młodzieżą pochodzenia chłopskiego studiującą na uczelni[16]. Otwarcie sprzeciwiał się powstawaniu na uniwersytecie gett ławkowych. Miał w zwyczaju siadać między studentami i oświadczać, że nie rozpocznie wykładu, dopóki studenci polscy i żydowscy nie przemieszają się[17]. Z „przyczyn natury politycznej” jego kariera uniwersytecka uległa zahamowaniu[14]. Mimo wystąpienia w styczniu 1937 roku przez Radę Wydziału Prawa UJ z wnioskiem o nadanie Vetulaniemu profesury zwyczajnej, nie otrzymał on nominacji przez następne dwa i pół roku, aż do wybuchu II wojny światowej.

W 1936 roku został wybrany na członka korespondenta Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a w 1937 na członka przybranego Towarzystwa Naukowego we Lwowie. W 1938 roku został wybrany na członka korespondenta Polskiej Akademii Umiejętności. Od 1932 brał udział w pracach Komisji Historycznej PAU.

W 1924 roku z nieślubnego związku urodziła się jego córka Krystyna. W 1930 roku Adam Vetulani poślubił Irenę Latinik, córkę generała Franciszka Latinika, z którą miał dwóch synów: Jerzego (ur. 1936) oraz Jana (ur. 1938). Rodzina zajmowała mieszkanie na parterze w domu profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego przy placu Inwalidów w Krakowie[18], zatrudniając pokojówkę, kucharkę i wychowawczynię dla dzieci.

Udział w II wojnie światowej, internowanie w Szwajcarii[edytuj | edytuj kod]

W 1939 roku Adam Vetulani wziął udział w kampanii wrześniowej jako ochotnik w stopniu kaprala[b]. 17 września 1939 przeszedł przez granicę polsko-rumuńską i wraz z wojskiem dowodzonym przez ppłk. Waleriana Wiśniewskiego dotarł do Rumunii, gdzie został internowany w Babadag[19]. Tam służył jako oficer oświatowy w sztabie płk. Andrzeja Liebicha i zajmował się wydawaniem codziennej gazetki dla żołnierzy (łącznie dwadzieścia pięć numerów do 25 listopada 1939), po czym przeniósł się do Bukaresztu, gdzie został członkiem pięcioosobowego Komitetu Obywatelskiego kierowanego przez Mirosława Arciszewskiego i prowadził referat oświatowy propagując wśród internowanych żołnierzy wyjazd do Francji[20].

Z własnej woli jako żołnierz szeregowy wyruszył w kwietniu 1940 roku w drogę do Francji, gdzie dotarł na początku maja 1940[21]. Unikając służby kancelaryjno-biurowej w wojsku, a zamierzając być na froncie, wstąpił do Wojska Polskiego we Francji w ramach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i w stopniu plutonowego został zastępcą dowódcy plutonu w 3 plutonie 9 kompanii 6 Kresowego Pułku Strzelców Pieszych, którą dowodził por. Feliks Radomski[22][23]. Podczas kampanii francuskiej 1940 uczestniczył w ciężkich walkach wzdłuż linii Maginota, szczególnie pod Maiche i Damprichard, w departamencie Jura. Został odznaczony francuskimi: Croix de Guerre avec étoile, Croix du combattant oraz Médaille Commémorative Française de la Guerre 1939–1945.

W obliczu klęski obrony Francji przedostał się z żołnierzami 2 Dywizji Strzelców Pieszych na południe i 19/20 czerwca 1940 przekroczył granicę francusko-szwajcarską[24]. Wraz z żołnierzami dywizji został internowany w Szwajcarii[25]. Przebywał w miejscowości Madiswil jako podoficer III batalionu 6 Kresowego Pułku Strzelców Pieszych, którym dowodził mjr dypl. Leon Marchwicki[26]. Vetulaniemu powierzono organizację obozów szkolnych licealnych i uniwersyteckich dla żołnierzy 2 DSP. Prowadził pogadanki i wykłady uniwersyteckie, redagował podręczniki dla żołnierskich szkół powszechnych i zawodowych[14]. Wspólnie z dr. hab. Antonim Deryngiem działał przy organizacji studiów prawniczych[27]. Kadra dydaktyczna została zorganizowana z inicjatywy gen. Bronisława Prugara-Ketlinga, także pochodzącego z Sanoka[28][29]. Do 1945 Adam Vetulani był przedstawicielem Funduszu Kultury Narodowej na Szwajcarię z ramienia polskiego rządu na uchodźstwie. Używał pseudonimów „Adam Brzoza” i „Adam Sanocki”[30]. Przesyłaną do okupowanej Polski korespondencję podpisywał pseudonimem „Fraulein Lidia Kupfer”[c][31].

Został zdemobilizowany 5 września 1945 roku[2].

Powrót do ojczyzny[edytuj | edytuj kod]

Otrzymał propozycję objęcia katedry prawa kościelnego Uniwersytetu we Fryburgu, ale zdecydował się na powrót do ojczyzny po zakończeniu wojny. Spieszył wówczas do ciężko rannej w ostatnich dniach wojny żony, do dwóch małoletnich synów i blisko osiemdziesięcioletniej matki Elżbiety[14].

14 września 1945, po kilku latach tułaczki, przybył do Polski, a dzień później został mianowany kierownikiem Katedry Prawa Kościelnego na Uniwersytecie Jagiellońskim[32]. W 1946 został profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Jagiellońskiego w zakresie prawa kościelnego. W latach 1946–1948 był dziekanem Wydziału Prawa UJ.

2 stycznia 1947 roku objął kierownictwo Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego UJ[d]. Przez kolejne kilkadziesiąt lat prowadził wykłady z historii państwa i prawa polskiego, czyli tzw. „korony”. Miał opinię srogiego, wymagającego egzaminatora. Jak wspominał jego uczeń Wacław Uruszczak: „Często wykładał stojąc. Miał wadę wymowy, ale ona po chwili słuchania go przestawała istnieć, ponieważ górę brał sposób oraz styl mówienia, godny mistrza i erudyty. Profesor Adam Vetulani wśród studentów wzbudzał respekt. Średniego wzrostu, siwy, bardzo szczupły, w odbiorze oschły i zasadniczy. Tylko nieliczni mieli odwagę iść do niego na egzamin”[33].

Vetulani wznowił współpracę z Polską Akademią Umiejętności. W 1950 roku został członkiem czynnym PAU. Kontynuował pracę na stanowisku sekretarza Komisji Prawniczej PAU, które objął jeszcze w 1938 roku, przed wybuchem II wojny światowej; i z którego ustąpił w 1952 roku. W latach 1946–1952 przewodniczył Sekcji Historii Prawa Komisji Prawniczej PAU. W latach 1957–1958, kiedy środowisko uczonych krakowskich podjęło na fali odwilży październikowej próbę reaktywacji PAU[e], Vetulani objął stanowisko sekretarza generalnego Akademii. Nie doprowadzono wówczas jednak do przyjęcia nowego statusu organizacji, i działania w kierunku reaktywacji zakończyły się niepowodzeniem[14].

Adam Vetulani był aktywnym działaczem i od 1945 roku członkiem Polskiego Stronnictwa Ludowego, w którym pełnił funkcję wiceprezesa koła Kraków-Gród[14]. Po przesłuchaniach przez Urząd Bezpieczeństwa, związanych z represjami wobec stronnictwa w 1947 roku, wystąpił z jego szeregów i poświęcił się wyłącznie pracy naukowej[14]. Sprzeciwiał się stalinizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także dominacji ideologii marksizmu-leninizmu w dyskursie akademickim [34].

Kontakty z krakowską kurią biskupią i Karolem Wojtyłą[edytuj | edytuj kod]

Vetulani utrzymywał ścisłe kontakty z krakowską kurią biskupią. Blisko współpracował z kardynałem Adamem Stefanem Sapiehą, a także podejmował różne formy współpracy z Tygodnikiem Powszechnym[35].

W latach 50. nawiązał kontakt z księdzem Karolem Wojtyłą, który uczęszczał na jego seminarium z historii prawa kościelnego na Uniwersytecie Jagiellońskim[34]. Na przestrzeni lat Vetulani stał się dla Wojtyły autorytetem. Pod koniec lat 50. Wojtyła korzystał z merytorycznego wsparcia Vetulaniego pisząc pracę o Dekretecie Gracjana[36]. Wspólnie byli zaangażowani w sprawę Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, który decyzją Rady Ministrów w 1954 roku przestał być częścią UJ. W 1974 roku Vetulani był członkiem komisji, która opracowała skierowany do Prezesa Rady Ministrów PRL Memoriał w sprawie Papieskiego Wydziału Teologicznego w Krakowie[2][37], i zaproponował zawarte w nim żądanie: „Domagamy się stwierdzenia posiadania przez Papieski Wydział Teologiczny w Krakowie praw i przywilejów wyższej uczelni akademickiej”[2][f].

Wraz z księdzem Stanisławem Dziwiszem Wojtyła niejednokrotnie gościł w domu Vetulanich, gdzie odbywali długie dyskusje[38]. Wojtyła, który był wielkim kanclerzem Wydziału Teologicznego, niejednokrotnie zwracał się do Vetulaniego z prośbą o radę[2]. Ich znajomość wykraczała poza relacje profesjonalne, wynikające ze wspólnych zainteresowań naukowych – na przestrzeni lat Karol Wojtyła zaprzyjaźnił się ze swoim profesorem oraz jego najbliższą rodziną, regularnie gościł na imieninach Adama Vetulaniego i jego żony Ireny.

18 czerwca 1965 roku podczas spływu kajakowego na Dunajcu utonął młodszy syn Adama Vetulaniego – Jan – asystent przy Katedrze Prawa Karnego UJ, który przygotowywał się wówczas do doktoratu z etyki norm[39]. Tragiczną wiadomość Adamowi Vetulaniemu na prośbę rodziny przekazał właśnie biskup Wojtyła[40], który dobrze znał zmarłego – Jan Vetulani należał do studenckiej grupy duszpasterskiej skupionej wokół Wojtyły, z którą brał udział we wspólnych wycieczkach krajoznawczych.

Po latach, w 1997 roku, podczas szóstej pielgrzymki do Polski, na spotkaniu z rektorami polskich uczelni już jako papież – Jan Paweł II pod sam koniec przemówienia przywołał swojego dawnego mentora: „Jeszcze chyba jedną postać i jedno wspomnienie muszę wypowiedzieć. W czasach zmagania się o Papieski Wydział Teologiczny, wydział sześćsetletni, bardzo wiele mi pomógł profesor Adam Vetulani. I wielu innych, ale wymieniam jego, bo był mi szczególnie bliski w tych czasach”[41].

Utrudniona działalność w PRL[edytuj | edytuj kod]

Co najmniej od sierpnia 1951 roku był inwigilowany przez Urząd Bezpieczeństwa pod kryptonimem „Szwajcar” jako „figurant sprawy wstępnego agenturalnego rozpracowywania”, w opisywanej według ówczesnej terminologii „sprawie o zabarwieniu mikołajczykowsko-szpiegowskim”[35]. Poddawano go intensywnej inwigilacji poprzez podsłuch pokojowy i telefoniczny, kontrolę korespondencji, obserwację oraz umieszczanie informatorów wśród jego najbliższych znajomych[14]. Dla ówczesnych władz Vetulani był osobą podejrzaną ze względu na szereg czynników, m.in. udział w walkach na Zachodzie w czasie II wojny światowej, kontakty z rządem Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, działalność w Polskim Stronnictwie Ludowym, związki z krakowską kurią biskupią i Karolem Wojtyłą, działania w obronie praw Wydziału Teologicznego UJ, otwartą krytykę stalinizacji uniwersytetu oraz sprawowanie funkcji sekretarza generalnego Polskiej Akademii Umiejętności w okresie starań o jej reaktywowanie[14]. Pozostawał obiektem inwigilacji Służby Bezpieczeństwa aż do 1974 roku[14].

Jedną z szykan zastosowanych przez władze PRL wobec Adama Vetulaniego było odebranie mu możliwości wyjazdów zagranicznych na konferencje i zjazdy. Uczestniczył jeszcze w Międzynarodowym Kongresie ku uczczeniu 800-lecia powstania Dekretu Gracjana w Bolonii, Camaldolii i Rzymie (1952), jednak władze uniemożliwiły mu wyjazd po odbiór insygniów doktora honoris causa uniwersytetów w Strasburgu (1959)[g] i w Nancy (1961). Vetulani nie zamierzał jednak rezygnować z prawa do swobodnych kontaktów z nauką światową. Jego intensywne starania o uzyskanie paszportu zakończyły się wreszcie powodzeniem w maju 1962 roku, kiedy, po raz pierwszy od 1956 roku, wyjechał za granicę – do czeskiej Pragi. Nawiązał tam kontakt z czeskim historykiem prawa Miroslavem Boháčkiem[14]. We wrześniu 1964 roku odwiedził Szwajcarię. Potem podróżował już częściej, zwłaszcza do Włoch.

W latach 50. organizował akcje kulturalno-oświatowe we wsiach podkrakowskich. Zawodowo związany był również z Instytutem Nauk Prawnych PAN, gdzie pracował w Zakładzie Historii Państwa i Prawa Polskiego (1956–1961), oraz z Instytutem Historii PAN, gdzie pracował w Zakładzie Historii Państwa i Prawa (1961–1962). Od 1966 roku był profesorem zwyczajnym na Papieskim Wydziale Teologicznym w Krakowie, gdzie prowadził wykłady z historii prawa kościelnego[2].

Był członkiem szeregu polskich i zagranicznych towarzystw i akademii naukowych, poza już wymienionymi także m.in. Komitetu Nauk Prawnych PAN, Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1955), Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Towarzystwa Naukowego KUL, Societé d'Histoire du Droit w Paryżu, Institute of Research and Study in Medieval Canon Law w Berkeley, Academia della Scienza dell'Istituto di Bologna, Societa Italiana di Storia del Diritto w Rzymie oraz belgijskiego Societé Internationale „Fernand de Vischer” pour l'histoire de droit de l'antiquité[42].

Ostatnie lata[edytuj | edytuj kod]

W 1970 roku, po dwudziestu trzech latach, odszedł ze stanowiska kierownika Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego UJ[43][h]. Przeszedł na emeryturę w 1971 roku.

W listopadzie 1974 roku został awansowany na podporucznika. Miał wówczas siedemdziesiąt trzy lata i nie podlegał obowiązkowi służby wojskowej.

2 lutego 1975 roku zmarła jego żona, Irena Vetulani. W liście do Miroslava Boháčka z 9 listopada 1975 Adam Vetulani pisał: „Po nagłej śmierci mej Małżonki jestem samotny i w pracy szukam zapomnienia”[44]. W następstwie śmierci Ireny Vetulani, do Krakowa powrócił wraz z rodziną syn Jerzy, pracujący wówczas jako Research Associate Professor w Vanderbilt University.

W 1976 roku ukazały się wspomnienia Adama Vetulaniego Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945 z okresu organizowania obozów szkolnych licealnych i uniwersyteckich dla żołnierzy 2 Dywizji Strzelców Pieszych. Zaabsorbowany pracą nad wspomnieniami, nie skorzystał z zaproszenia Stephana Kuttnera do kilkumiesięcznego wyjazdu na Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley w celu opisu zmikrofilmowanych tam rękopisów watykańskich[44]. W prywatnej rozmowie z jednym ze swoich uczniów stwierdził, że „najważniejsze z tego, co zrobił w życiu” były „wykłady dla żołnierzy w obozach dla internowanych”[33]. Planował jeszcze spisanie wspomnień ze swojego pobytu w Rumunii[44], jak i napisanie historii rodziny Vetulanich, jednak tych planów nie zdążył już zrealizować.

Rękopisy i maszynopisy jego prac zazwyczaj nosiły w prawym górnym rogu pierwszej strony skrót WIBBP, tzn. „W Imię Boże Bóg Pomoże”[42].

Adam Vetulani zmarł 25 września 1976 roku podczas pobytu w sanatorium w Busku-Zdroju[45]. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie 1 października 1976[45], w kwaterze Ta. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył arcybiskup Karol Wojtyła[i].

Praca naukowa[edytuj | edytuj kod]

W pracy naukowej Adam Vetulani zajmował się historią prawa kościelnego powszechnego, historią średniowiecznego prawa polskiego oraz edytorstwem. Badał m.in. kwestię sekularyzacji Prus i prawa lennego w Polsce. Prowadził badania nad tzw. Dekretem Gracjana, w tym znajomością dokumentu w Polsce. Analizował politykę konkordatową Watykanu w XX wieku, szczególnie w stosunku do Niemiec i Austrii.

Przejrzał i uzupełnił czterotomowe dzieło Stanisława Kutrzeby Historia ustroju Polski w zarysie.

Dużo uwagi poświęcał pracy nad opracowywaniem i publikacją źródeł historycznych. Przewodniczył komisji redakcyjnej serii wydawniczej Pomniki Prawa Polskiego (1957–1966).

Publikacje (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Rozprawy i monografie[edytuj | edytuj kod]

  • Nagana sądowa w dawnem prawie polskiem (1923)
  • Z dziejów strasburskiej kapituły katedralnej (1927)
  • Lenno pruskie. Od traktatu krakowskiego do śmierci księcia Albrechta 1525–1568. Studium historyczno-prawne (1930)[j]
  • Włoska ustawa o ślubach kościelnych (1930)
  • Początki oficjalatu biskupiego w Polsce (1934)
  • Benefices en Pologne (1936)
  • O sposobie powoływania się na przepisy prawa rzymskiego i kanonicznego w późniejszym średniowieczu (1936)
  • Przeciw elitaryzmowi (1936)
  • Ludzie „wojennego rzemiosła” czy fachowcy? (1938)
  • Perspektywy katolicyzmu w Wielkich Niemczech (1938)
  • Prawosławie – problemem politycznym (1938)
  • „Zagadka” kard. Innitzera (1938)
  • Polskie wpływy polityczne w Prusach Książęcych (1939)
  • Historia ustroju Polski w zarysie (1941)
  • Dekret Gracjana w świetle najnowszych badań (1948)
  • Dzieje historii prawa w Polsce (1948)
  • Wrocławskie rękopisy statutów Mikołaja Trąby (1948)
  • Polska i Prusy Książęce w związku ustrojowym. Próba popularnej syntezy (1949)
  • Z badań nad znajomością powszechnego prawa kanonicznego w Polsce w XIII wieku (1949)
  • O nowe ujęcie historii źródeł dawnego prawa polskiego (1952)
  • Prawny stosunek Prus Książęcych do Polski 1466–1657 (1954)
  • W sprawie prawa chłopskiego w Polsce feudalnej (1956)
  • Kanonista Stephanus Polonus (1960)
  • Nowe wydanie niemieckiego zwodu prawa polskiego (1960)
  • Początki najstarszych wszechnic środkowoeuropejskich (1970)
  • Z badań nad kulturą prawniczą w Polsce piastowskiej (1976)

Wydawnictwa źródłowe[edytuj | edytuj kod]

  • Statuty synodalne Henryka Kietlicza (1938)
  • Średniowieczny ruski przekład statutów ziemskich Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły (1950, ze Stanisławem Romanem)
  • Władztwo Polski w Prusiech Zakonnych i Książęcych 1454–1657. Wybór źródeł (1953)[k]
  • Średniowieczne rękopisy płockiej biblioteki katedralnej (1963)

Podręczniki[edytuj | edytuj kod]

  • Dzieje Polski w zwięzłym zarysie (1942)[l]
  • Państwo i obywatel (1943)[m]

Wspomnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945 (1976)

Uczniowie[edytuj | edytuj kod]

Adam Vetulani wypromował ośmiu doktorów, z których każdy został później profesorem nauk prawnych: Juliusza Bardacha (1948)[46][47], Stanisława Romana (1948)[48], Stanisława Grodziskiego (1959)[49], Wojciecha Marię Bartla (1959), Ludwika Łysiaka (1961)[50], Stanisława Płazę (1964)[51], Wacława Uruszczaka (1975)[52]. Wśród jego uczniów byli także m.in. Bogusław Leśnodorski i Włodzimierz Wolfarth.

W ocenie Wojciecha Marii Bartla i Stanisława Grodziskiego, Vetulani był „zawsze bardzo dokładnym i wymagającym” recenzentem prac swoich uczniów, i „bez wątpienia powiedzieć można, iż pozostawił po sobie całą szkołę badawczą”[43]. Jak wspominali obaj autorzy, Vetulani „surowo krytykował błędy i pomyłki ucznia, z czasem obdarzając go coraz większym zaufaniem; umiał się też przyznawać do własnych pomyłek, i tak nauka stopniowo przeobrażała się w równorzędną współpracę”. Według Stanisława Grodziskiego „szkoła Adama Vetulaniego” kontynuowała tradycje krakowskiej szkoły historycznej[34].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Nagrody i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Grób Adama Vetulaniego i Ireny z domu Latinik na Cmentarzu Rakowickim

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Jego imieniem została nazwana jedna z ulic w Krakowie, w dzielnicy Prądnik Biały[53].

Spuścizna Adama Vetulaniego została przekazana do Archiwum Nauki Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz do Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Część pamiątek została pokazana na wystawie Z życia i działalności Adama Vetulaniego 1901–1976, odbywającej się w Archiwum Nauki PAN i PAU w dniach 16 listopada 2001 – 30 kwietnia 2002[54]. Historykowi zostało poświęcone wydawnictwo Adam Vetulani 1901–1976. Materiały z Posiedzenia Naukowego PAU w dniu 16 listopada 2001 r., wydane w ramach serii wydawniczej W służbie nauki.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Według relacji jego syna Jerzego zaciągnął się przede wszystkim z powodu głodu. W związku z wybuchem wojny w 1914 roku renta przyznana Elżbiecie Vetulani została drastycznie obniżona i rodzina znalazła się w ciężkiej sytuacji materialnej: „[Ojciec] Był niedożywiony i miał tylko szesnaście lat, ale udało mu się dostać przydział dzięki zawyżeniu wieku. Gdy wrócił z frontu, trudno go było poznać, bo urósł o dwadzieścia centymetrów”. Zob. Marcin Rotkiewicz: Mózg i błazen. Rozmowa z Jerzym Vetulanim. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2015, s. 10. ISBN 978-83-8049-092-5.
  2. Z kolei pozostali w Krakowie Irena Vetulani z synami po wkroczeniu do miasta armii niemieckiej musieli opuścić dotychczas zajmowane mieszkanie. Przenieśli się do lokalu przy ul. Garncarskiej 4, gdzie schronienia udzieliła im Józefa Onitsch, wdowa po generale Zygmuncie Zielińskim. Rodzinę wspierał przebywający w Krakowie starszy brat Adama Vetulaniego – Tadeusz. Dzięki dobrej znajomości niemieckiego Irena Vetulani mogła podjąć pracę jako tłumaczka w monopolu spirytusowym. Równocześnie opiekowała się synami. Adam Vetulani miał znaleźć się na czarnej liście Niemców osób do szybkiej likwidacji, bo był autorem książek Lenno pruskie i Polskie wpływy polityczne w Prusach Książęcych. Według relacji Jerzego Vetulaniego, trzy dni po zajęciu Krakowa, w domu Vetulanich zjawiło się Gestapo poszukujące Adama Vetulaniego. Irena Vetulani stwierdziła, że mąż zaginął na wojnie. Zob. Marcin Rotkiewicz: Mózg i błazen. Rozmowa z Jerzym Vetulanim. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2015, s. 10–17. ISBN 978-83-8049-092-5.
  3. Tak nazywała się właścicielka domu, w którym mieszkał w czasie internowania.
  4. Przejął kierownictwo Katedrą po swoim mistrzu Stanisławie Kutrzebie, który zmarł w styczniu 1946 roku, m.in. na skutek wyniszczenia pobytem w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen.
  5. Istnienie niezależnej instytucji naukowej było nie na rękę władzom PRL, które chciały wcielić PAU do struktur Oddziału Krakowskiego Polskiej Akademii Nauk. W 1951 roku, pod presją władz, PAU zawiesiła działalność.
  6. Jak stwierdził biskup Tadeusz Pieronek: „Wprawdzie memoriał nie zmienił sytuacji Wydziału, niemniej jednak stanowił poważny krok do rozwiązań, które nastąpiły po przełomie politycznym w 1989 r.”.
  7. Insygnia doktora honoris causa Uniwersytetu w Strasburgu dla Adama Vetulaniego odebrał konsul polski w Nancy Mieczysław Ogonowski podczas uroczystości 21 września 1959 roku, w obecności m.in. Prezydenta Republiki Francji Charlesa de Gaulle'a. Uroczystego przekazania Adamowi Vetulaniemu insygniów dokonał rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego Stefan Grzybowski w Auli Collegium Novum UJ 26 maja 1960 roku.
  8. Następca Adama Vetulaniego na tym stanowisku, prof. Stanisław Grodziski, wspominał: „(...) Adam Vetulani, liczący wówczas 68 lat (...), uczony w pełni sił i ceniony w skali europejskiej, został pozbawiony kierownictwa Katedry. Był to skutek decyzji ówczesnego rektora, iż tuż przed przejściem w stan spoczynku nie wolno piastować stanowisk kierowniczych. W rzeczywistości szło o to, że Vetulani był źle widziany przez władze partyjne. (...) Kierownikiem Katedry zostałem więc ja, a mój dotychczasowy szef i mistrz został mi podporządkowany jako profesor przy Katedrze. Była to wobec niego jedna z represji politycznych na fali wydarzeń 1968 r. Ze swoim mistrzem ułożyłem sobie współpracę bez żadnych zadrażnień. Różniliśmy się bowiem temperamentem, ale nie poglądami. Nadal korzystałem z jego wiedzy i doświadczenia”. Zob. Z profesorem Stanisławem Grodziskim rozmawia Kazimierz Orzechowski. „Czasopismo Prawno-Historyczne”. 62 (1), 2005. 
  9. Pogrzeb swojego ojca wspominał Jerzy Vetulani: „Uroczystości pogrzebowe taty, zgodnie z jego życzeniem, odprawiono w kościele Świętej Anny według starego porządku ceremonii żałobnych dla profesorów UJ. Działo się to pierwszego października, czyli w dzień inauguracji roku akademickiego. Gdy orszak z trumną opuszczał kościół, ulicą Świętej Anny sunął akurat pochód władz uniwersyteckich. Wyglądało to, jakby uniwersytet – wcale tego nie chcąc – oddał tacie ostatnią posługę. Pamiętam, że na pogrzebie zjawił się oczywiście tłum ludzi, no i wygłoszono mnóstwo mów. Gdy się skończyły, okazało się, że nie ma grabarzy – znudzeni poszli się napić. Więc Wojtyła zaczął odmawiać godzinki, aż w końcu komuś udało się tych grabarzy – już zdrowo podchmielonych – znaleźć. Dodatkowym i dramatycznym elementem pogrzebu ojca był widoczny z cmentarza krążący nad Krakowem helikopter z podwieszonym pomnikiem Grunwaldzkim, który tego dnia ponownie ustawiano na placu Matejki”. Zob. Marcin Rotkiewicz: Mózg i błazen. Rozmowa z Jerzym Vetulanim. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2015, s. 95. ISBN 978-83-8049-092-5.
  10. Wznowione 2015 roku nakładem Wydawnictwa Napoleon V.
  11. Wznowione w 2006 roku nakładem Ossolineum w serii Skarby Biblioteki Narodowej.
  12. Pod pseudonimem Adam Sanocki. W serii Podręczniki dla żołnierskich szkół powszechnych. Wydał Wszechświatowy Komitet Związków Młodzieży Chrześcijańskiej w Genewie.
  13. Pod pseudonimem Adam Brzoza. W serii Podręczniki dla żołnierskich szkół powszechnych. Wydał Wszechświatowy Komitet Związków Młodzieży Chrześcijańskiej w Genewie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 332, 338.
  2. a b c d e f g Ewa Dziurzyńska: Adam Vetulani (1901–1976). W: Korespondencja Adama Vetulaniego z Miroslavem Boháčkiem. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2017, s. 13–25. ​ISBN 83-7676-103-X​. ISBN 978-83-7676-103-9.
  3. Paweł Kosina: Helena Kosinówna. Rodzina i sanoccy Przyjaciele. Sanok: 2006, s. 57.
  4. Iwona Czerkies. Saga rodu Vetulanich. Chłopcy z placu św. Jana. „Tygodnik Sanocki”. Nr 50 (1099), s. 9, 21 grudnia 2012. 
  5. XXXI. Sprawozdanie Dyrektora c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1911/12. Sanok: 1912, s. 50.
  6. XXXII. Sprawozdanie Dyrekcyi c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1912/13. Sanok: 1913, s. 78.
  7. XXXIII. Sprawozdanie Dyrekcyi c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1913/14. Sanok: 1914, s. 66.
  8. Sprawozdanie trzydzieste trzecie Dyrekcyi c. k. gimnazyum III. w Krakowie za rok szkolny 1915/16. Kraków: 1916, s. 63.
  9. Sprawozdanie trzydzieste czwarte Dyrekcyi C. K. Gimnazyum III. w Krakowie za rok szkolny 1916/17. Kraków: 1917, s. 72.
  10. 35-te sprawozdanie Dyrekcyi c. k. gimnazyum III. w Krakowie za rok szkolny 1917/18. Kraków: 1918, s. 29.
  11. Sprawozdanie Dyrekcyi Państwowego Gimnazyum imienia Króla Jana Sobieskiego w Krakowie za rok szkolny 1918/1919. Kraków: 1918, s. 17, 24.
  12. Przemysław M. Żukowski: Profesorowie Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. T. 2. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 552. ISBN 978-83-233-3663-1.
  13. Jakob Maziarz, Aplikacja sądowa Adama Vetulaniego: 1924–1934, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa”, Tom 9 (2016) (Zeszyt 1), 2016, s. 111–122, DOI10.4467/20844131KS.16.006.5078, ISSN 2084-4131 [dostęp 2019-08-08] (pol.).
  14. a b c d e f g h i j k l m n o Ewa Dziurzyńska, Martina Šumová, „Korespondencja Adama Vetulaniego z Miroslavem Boháčkiem”… – wydawnictwo źródłowe, opracowane w ramach współpracy Polskiej Akademii Umiejętności z Akademią Nauk Republiki Czeskiej, „Prace Komisji Historii Nauki PAU”, 13, 2014, s. 9–30.
  15. a b A. Vetulani. PAU 2005 ↓, s. 9.
  16. a b A. Vetulani. PAU 2005 ↓, s. 10.
  17. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 75.
  18. Dwa dni w mieście naszej młodości. Sprawozdanie ze zjazdu koleżeńskiego wychowanków Gimnazjum Męskiego w Sanoku w 70-lecie pierwszej matury w roku 1958. Warszawa: 1960, s. 150.
  19. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 7.
  20. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 8.
  21. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 14.
  22. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 15.
  23. Andrzej Brygidyn: Żołnierskimi rzuceni losami. Sanok: 1997, s. 222. ISBN 83-87282-47-2.
  24. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 21.
  25. Relacje pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego o ich losach osobistych i dziejach uczelni w czasie drugiej wojny światowej. Kraków: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005, s. 63–66.
  26. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 31–32.
  27. Jan Draus: Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie 1918–1946. Portret kresowej uczelni. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2007, s. 104–105. ISBN 978-83-7188-964-6.
  28. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 49–50.
  29. Leszek Puchała. Zawsze wierny. „Tygodnik Sanocki”. Nr 26 (764), s. 6, 30 czerwca 2006. 
  30. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 339, 344.
  31. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 17.
  32. A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 332.
  33. a b Elżbieta Dziwisz. Mistrz i uczeń. „Alma Mater”. 128, 2010. ISSN 1427-1176. 
  34. a b c A. Vetulani. PAU 2005 ↓, s. 8.
  35. a b Ryszard Terlecki: Profesorowie UJ w aktach UB i SB. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2002, s. 153–174. ISBN 83-08-03211-7.
  36. Karol Wojtyła. Le traité de Penitentia de Gratien dans l’abrégé de Gdańsk Mar. F. 275. „Studia Gratiana”. VII, 1959. Bolonia. 
  37. A. Vetulani. PAU 2005 ↓, s. 37–43.
  38. Małgorzata Iskra: Na kanapce Vetulaniego siadywał Karol Wojtyła. „Gazeta Krakowska”, 29 kwietnia 2011. [dostęp 26 maja 2012].
  39. Kobos 2007 ↓.
  40. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 55.
  41. VI Pielgrzymka do Polski Jana Pawła II. Kraków (pol.). 2013-08-23. [dostęp 2014-12-07].
  42. a b A. Vetulani. PAU 2005 ↓, s. 12.
  43. a b A. Vetulani. PAU 2005 ↓, s. 11.
  44. a b c A. Vetulani. PAU 2017 ↓, s. 206.
  45. a b c d e Adam Vetulani. Nekrologi. „Dziennik Polski”, s. 2, 4, Nr 222 z 29 września 1976. 
  46. Uroczysta promocja na U. J.. „Dziennik Polski”, s. 4, Nr 141 z 26 maja 1948. 
  47. Henryk Olszewski, Wspomnienie o Juliuszu Bardachu (1914–2010)
  48. Stanisław Roman, www.ipsb.nina.gov.pl [dostęp 2019-08-08] (pol.).
  49. Wacław Uruszczak, Laudacja Profesora Stanisława Grodziskiego na uroczystości odnowienia jego doktoratu po pięćdziesięciu latach, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa”, Tom 5 (2012) (Tom 5, Zeszyt 1), 20 października 2012, ISSN 2084-4131 [dostęp 2019-08-08] (pol.).
  50. Wacław Uruszczak, Badacz i wydawca źródeł prawa dawnej Polski. Czterdzieści pięć lat pracy naukowej Profesora Ludwika Łysiaka, 2000.
  51. Wacław Uruszczak, Pożegnanie uczonego i wychowawcy młodzieży.
  52. prof. Wacław Uruszczak - Katedra Historii Prawa Polskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, www.khpp.wpia.uj.edu.pl [dostęp 2019-08-08].
  53. Encyklopedia Krakowa. Warszawa–Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 1027.
  54. Z życia i działalności Adama Vetulaniego 1901-1976. Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie. [dostęp 15 sierpnia 2019].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Podstawowa

Uzupełniająca