Adam Vetulani

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Adam Vetulani
Adam Vetulani
Data i miejsce urodzenia 20 marca 1901
Sanok
Imię i nazwisko przy narodzeniu Adam Joachim Vetulani
Data i miejsce śmierci 25 września 1976
Busko-Zdrój
Zawód historyk prawa
kanonista
Narodowość polska
Odznaczenia
Krzyż Walecznych (dwukrotnie) Krzyż Wojenny 1939–1945 (Francja)

Adam Joachim Vetulani (ur. 20 marca 1901 w Sanoku, zm. 25 września 1976 w Busku-Zdroju) – polski historyk prawa i kanonista, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i wieloletni kierownik Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego na tej uczelni, członek i sekretarz generalny Polskiej Akademii Umiejętności, autor przełomowych badań nad Dekretem Gracjana. Działacz ludowy. Doktor honoris causa Uniwersytetu w Strasburgu (1959), Uniwersytetu Nancy (1961) oraz Uniwersytetu w Pecs (1972). Uczestnik pierwszej wojny światowej, wojny polsko-bolszewickiej, kampanii wrześniowej oraz kampanii francuskiej 1940, odznaczony Krzyżem Walecznych (dwukrotnie) i francuskim Croix de Guerre avec étoile.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Rodzina Vetulanich w 1905 roku
Fotografia portretowa młodego Vetulaniego
Zakład fotograficzny Garzynka, 1934
Grób Adama Vetulaniego i jego żony Ireny z Latiników na Cmentarzu Rakowickim

Urodził się 20 marca 1901 w Sanoku. Był synem Romana, profesora gimnazjalnego, i Elżbiety Karoliny z Kunachowiczów; braćmi Adama byli Kazimierz, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, Tadeusz, profesor hodowli zwierząt Uniwersytetu Wileńskiego i Uniwersytetu Poznańskiego oraz Zygmunt, ekonomista, konsul i radca handlowy w Wiedniu, Królewcu, Stambule, Bukareszcie. Miał dwie siostry: Marię (urzędniczkę bankową, zm. 1974[1]), i Elżbietę (zm. w 1921 roku na gruźlicę). Rodzina Vetulanich zamieszkiwała w Sanoku w domu przy ulicy Floriańskiej (obecna Daszyńskiego)[2] i w Willi Zaleskich przy placu św. Jana[3].

Ukończył szkołę powszechną w Sanoku. Następnie uczęszczał do szkół średnich: Państwowe Gimnazjum Męskie im. Królowej Zofii w Sanoku (trzy klasy), gimnazjum w Cieszynie, w Wiedniu i w Krakowie, gdzie zdał egzamin dojrzałości. W latach 1917-1918 ochotniczo w Cesarskiej i Królewskiej Armii na froncie włoskim.

W latach 1919-1923 studiował prawo na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie wśród jego wykładowców byli m.in. Stanisław Estreicher, Franciszek Fierich, Jan Nepomucen Fijałek, Władysław Leopold Jaworski, Adam Alojzy Krzyżanowski, Władysław Semkowicz, Stanisław Wróblewski, Fryderyk Zoll (młodszy).

Wziął czynny udział w wojnie z bolszewikami, za co dwukrotnie odznaczony został Krzyżem Walecznych. Odbył aplikację sędziowską w Sądzie Okręgowym w Krakowie (1924-1925), w 1925 obronił na UJ doktorat praw (pod kierunkiem Stanisława Kutrzeby). Uzupełniał studia na uniwersytecie w Strasburgu (1925-1926). Od 1925 był wieloletnim pracownikiem Uniwersytetu Jagiellońskiego; początkowo starszy asystent w Katedrze Prawa Polskiego (1925-1928), w 1928 habilitował się z zakresu historii prawa polskiego (praca Pozew sądowy w dawnem prawie polskiem) i został docentem w tej katedrze. W 1934 uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego i objął Katedrę Prawa Kościelnego.

W 1927 poślubił Irenę Latinik, córkę generała Franciszka Latinika, z którą miał dwóch synów: Jerzego (ur. 1936) oraz Jana (1938–1965).

Po wybuchu II wojny światowej 1939 brał udział w kampanii wrześniowej jako ochotnik w stopniu kaprala. 17 września 1939 przeszedł przez granicę polsko-rumuńską i wraz z wojskiem dowodzonym przez ppłk. Waleriana Wiśniewskiego dotarł do Rumunii, gdzie został internowany w Babadag[4]. Tam służył jako oficer oświatowy w sztabie płk. Andrzeja Liebicha i zajmował się wydawaniem codziennej gazetki dla żołnierzy (łącznie 25 numerów do 25 listopada 1939), po czym przeniósł się do Bukaresztu, gdzie został członkiem 5-osobowego Komitetu Obywatelskiego kierowanego przez Mirosława Arciszewskiego i prowadził referat oświatowy propagując wśród internowanych żołnierzy wyjazd do Francji[5]. Następnie z własnej woli, jako żołnierz szeregowy, w kwietniu 1940 wyruszył w drogę do Francji, gdzie dotarł na początku maja 1940[6]. Unikając służby kancelaryjno-biurowej w wojsku, a zamierzając być żołnierzem szeregowym, wstąpił do Wojska Polskiego we Francji w ramach Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie i w stopniu plutonowego został zastępcą dowódcy plutonu w 3 plutonie 9 kompanii 6 Pułku Strzelców Pieszych, którą dowodził por. Feliks Radomski[7][8]. Podczas kampanii francuskiej 1940 uczestniczył w ciężkich walkach wzdłuż linii Maginota, szczególnie pod Maiche i Damprichard (departament Jura). Odznaczony francuskim Krzyżem Wojennym z wyróżnieniem ("Croix de guerre" avec etoille). W obliczu klęski obrony Francji przedostał się z żołnierzami 2 Dywizji Strzelców Pieszych na południe i 19/20 czerwca 1940 przekroczył granicę francusko-szwajcarską[9]. Wraz z żołnierzami dywizji został internowany w Szwajcarii. Przebywał w miejscowości Madiswil jako podoficer III batalionu 6 Kresowego Pułku Strzelców Pieszych, którym dowodził mjr dypl. Leon Marchwicki[10]. Vetulaniemu powierzono mu organizacje obozów szkolnych licealnych oraz uniwersyteckich dla żołnierzy 2 DSP. Kadrę dydaktyczną została zorganizowana z inicjatywy gen. Bronisława Prugara-Ketlinga, także pochodzącego z Sanoka[11][12]. Do 1945 był przedstawicielem Funduszu Kultury Narodowej na Szwajcarię z ramienia polskiego rządu na uchodźstwie. Używał pseudonimów „Adam Brzoza” i „Adam Sanocki”[13].

Otrzymał propozycję objęcia katedry prawa kościelnego Uniwersytetu we Fryburgu, ale zdecydował się na powrót do ojczyzny. 14 września 1945, po kilku latach tułaczki, przybył do Polski, a dzień później został kierownikiem Katedry Prawa Kościelnego na Uniwersytecie Jagiellońskim[14]. W 1946 został profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Jagiellońskiego w zakresie prawa kościelnego. W latach 1947-1970 kierował Katedrą Historii Państwa i Prawa Polskiego, a 1946-1948 był dziekanem Wydziału Prawa. Przeszedł na emeryturę w 1971. Był związany również z innymi instytucjami naukowymi; w Instytucie Nauk Prawnych PAN pracował w Zakładzie Historii Państwa i Prawa Polskiego (1956-1961), w Instytucie Historii PAN w Zakładzie Historii Państwa i Prawa (1961-1962). Od 1975 prowadził wykłady z historii prawa kościelnego na Papieskim Wydziale Teologicznym w Krakowie.

W listopadzie 1974 roku został awansowany na podporucznika. Miał wówczas 73 lata i nie podlegał obowiązkowi służby wojskowej. Był aktywnym działaczem PSL, przeciwnikiem stalinizacji UJ.

W 1936 został wybrany na członka korespondenta Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, w 1938 na członka korespondenta Polskiej Akademii Umiejętności (od 1950 członek czynny PAU). Od 1932 brał udział w pracach Komisji Historycznej PAU, w latach 1938-1952 był sekretarzem Komisji Prawniczej PAU, a 1946-1952 przewodniczył Sekcji Historii Prawa tejże komisji. W latach 1957-1958, kiedy środowisko uczonych krakowskich podjęło nieudaną próbę reaktywacji PAU, Vetulani pełnił funkcję sekretarza generalnego. Był również członkiem innych towarzystw i akademii naukowych (polskich i zagranicznych), m.in. Towarzystwa Naukowego we Lwowie (1937 członek przybrany), Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1955), Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Societe d'Histoire du Droit w Paryżu, Institute of Research and Study in Medieval Canon Law w Berkeley, Academia della Scienza dell'Istituto di Bologna, Societa Italiana di Storia del Diritto w Rzymie, Towarzystwa Naukowego KUL.

Był laureatem nagród naukowych, m.in. nagrody ministra szkolnictwa wyższego (1956) i nagrody Fundacji Jurzykowskiego (1976), odebrał doktoraty honoris causa uniwersytetów w Strasburgu (1959), Nancy (1961) i Pecs (1972). Otrzymał medal PAN im. Mikołaja Kopernika (1972), został uhonorowany m.in. Krzyżem Komandorskim papieskiego Orderu Piani Ordinis oraz odznaczeniami wojennymi – Krzyżem Walecznych i francuskim Croix de Guerre avec Etoile.

W pracy naukowej Adam Vetulani zajmował się historią prawa kościelnego powszechnego, historią średniowiecznego prawa polskiego oraz edytorstwem. Badał m.in. kwestię sekularyzacji Prus i prawa lennego w Polsce. Prowadził badania nad tzw. Dekretem Gracjana, w tym znajomością dokumentu w Polsce. Analizował politykę konkordatową Watykanu w XX wieku, szczególnie w stosunku do Niemiec i Austrii. Przewodniczył komisji redakcyjnej serii wydawniczej "Pomniki Prawa Polskiego" (1957-1966). Przygotował do wydania m.in. Statuty synodalne Henryka Kietlicza (1938), Średniowieczny ruski przekład statutów ziemskich Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły (1950, ze Stanisławem Romanem), Władztwo Polski w Prusiech Zakonnych i Książęcych (1953), Średniowieczne rękopisy płockiej biblioteki katedralnej (1963). Uczestniczył w Międzynarodowym Kongresie ku uczczeniu 800-lecia powstania Dekretu Gracjana w Bolonii, Camaldolii i Rzymie (1952). W latach 50. organizował akcje kulturalno-oświatowe we wsiach podkrakowskich.

Do grona jego studentów należeli m.in. Juliusz Bardach, Wacław Uruszczak i Bogusław Leśnodorski. Jednym z uczniów Vetulaniego był również ksiądz Karol Wojtyła, który utrzymywał z profesorem bliskie stosunki, zaś w 1976 przewodniczył jego uroczystościom pogrzebowym.

Zamieszkiwał przy Placu Wolności w Krakowie[15].

Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w kwaterze Ta.

Dorobek naukowy (wybór)[edytuj | edytuj kod]

  • Nagana sądowa w dawnem prawie polskiem (1923)
  • Z dziejów strasburskiej kapituły katedralnej (1927)
  • Lenno pruskie (1930)
  • Włoska ustawa o ślubach kościelnych (1930)
  • Początki oficjalatu biskupiego w Polsce (1934)
  • Benefices en Pologne (1936)
  • O sposobie powoływania się na przepisy prawa rzymskiego i kanonicznego w późniejszym średniowieczu (1936)
  • Przeciw elitaryzmowi (1936)
  • Ludzie "wojennego rzemiosła" czy fachowcy? (1938)
  • Perspektywy katolicyzmu w Wielkich Niemczech (1938)
  • Prawosławie – problemem politycznym (1938)
  • "Zagadka" kard. Innitzera (1938)
  • Polskie wpływy polityczne w Prusach Książęcych (1939)
  • Historia ustroju Polski w zarysie (1941)
  • Dekret Gracjana w świetle najnowszych badań (1948)
  • Dzieje historii prawa w Polsce (1948)
  • Wrocławskie rękopisy statutów Mikołaja Trąby (1948)
  • Polska i Prusy Książęce w związku ustrojowym. Próba popularnej syntezy (1949)
  • Z badań nad znajomością powszechnego prawa kanonicznego w Polsce w XIII wieku (1949)
  • O nowe ujęcie historii źródeł dawnego prawa polskiego (1952)
  • Prawny stosunek Prus Książęcych do Polski 1466-1657 (1954)
  • W sprawie prawa chłopskiego w Polsce feudalnej (1956)
  • Kanonista Stephanus Polonus (1960)
  • Nowe wydanie niemieckiego zwodu prawa polskiego (1960)
  • Początki najstarszych wszechnic środkowoeuropejskich (1970)
  • Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945 (1976, wspomnienia)
  • Z badań nad kulturą prawniczą w Polsce piastowskiej (1976)

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 332, 338.
  2. Paweł Kosina: Helena Kosinówna. Rodzina i sanoccy Przyjaciele. Sanok: 2006, s. 57.
  3. Iwona Czerkies, Chłopcy z placu św. Jana, Tygodnik Sanocki 50 (1099)/2012, s. 6.
  4. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 7.
  5. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 8.
  6. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 14.
  7. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 15.
  8. Andrzej Brygidyn: Żołnierskimi rzuceni losami. Sanok: 1997, s. 222. ISBN 83-87282-47-2.
  9. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 21.
  10. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 31-32.
  11. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 49-50.
  12. Leszek Puchała, Zawsze wierny, Tygodnik Sanocki nr 26 (764) z 30 czerwca 2006, s. 6.
  13. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 339, 344.
  14. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 332.
  15. Dwa dni w mieście naszej młodości. Sprawozdanie ze zjazdu koleżeńskiego wychowanków Gimnazjum Męskiego w Sanoku w 70-lecie pierwszej matury w roku 1958. Warszawa: 1960, s. 150.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]