Artykuł na medal

Admirał Fłota Sowietskogo Sojuza Kuzniecow

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Admirał Kuzniecow)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Admirał Fłota Sowietskowo Sojuza Kuzniecow
„Admirał Kuzniecow” z lądującym amerykańskim śmigłowcem SH-60, styczeń 1996
„Admirał Kuzniecow” z lądującym amerykańskim śmigłowcem SH-60, styczeń 1996
Historia
Stocznia Zakład nr 444, Mikołajów
(Ukraińska SRR)
Położenie stępki 22 lutego 1983
Wodowanie 4 grudnia 1985
 MW ZSRR
Nazwa Riga (1982) → Leonid Breżniew (1982) → Tbilisi (1987) → Admirał Kuzniecow (1990)
Wejście do służby 20 stycznia 1991
 MW Rosji
Nazwa Admirał Kuzniecow
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 46 540 t (standardowa)
59 100 t (pełna)[1]
Długość pokład startowy: 304,5 metra
Szerokość pokład startowy: 70 metrów
Napęd
8 kotłów
4 turbiny parowe 200 000 KM, 4 śruby
Prędkość 30 węzłów
Zasięg 3850 Mm @ 29 węzłów
Załoga 1533–1980 osób

Admirał Fłota Sowietskogo Sojuza Kuzniecow (ros. Адмирал флота Советского Союза Кузнецов), skrótowa nazwa: Admirał Kuzniecowradziecki, następnie rosyjski lotniskowiec, znajdujący się w służbie od roku 1991 do chwili obecnej; klasyfikowany oficjalnie jako ciężki krążownik lotniczy (TAWKR). W toku budowy nosił kolejno nazwy: „Riga”, „Leonid Breżniew” i „Tbilisi”. Jest to pierwszy i jedyny klasyczny lotniskowiec ukończony dla marynarki ZSRR lub Rosji. W momencie wejścia do służby był największym okrętem zbudowanym w Europie lub należącym do państw europejskich: (wyporność maksymalna 61 390 t, długość 306,45 m)[a][2]. Wyróżnia się tym, że jako pierwszy lotniskowiec przystosowany jest do obsługi nowoczesnych samolotów odrzutowych konwencjonalnego startu bez użycia katapulty, a przy pomocy skoczni (system STOBAR)[b]. Z powodu braku katapult, pomimo swojej wielkości, okręt dysponuje jednak umiarkowaną siłą bojową, gdyż asortyment przenoszonych samolotów i ich uzbrojenia jest ograniczony. Na gotowości bojowej okrętu przez większość służby negatywnie odbijały się również kłopoty finansowe Rosji, i pomimo możliwości przenoszenia do 50 statków powietrznych, w praktyce bazuje na nim nie więcej niż 30 samolotów i śmigłowców.

Projektowanie[edytuj]

Jedynymi okrętami przystosowanymi do przenoszenia samolotów w marynarce ZSRR była w latach 70. XX wieku seria okrętów projektu 1143 i pochodnych (typu Kijew), klasyfikowanych jako ciężkie krążowniki lotnicze (tiażołyj awianiesuszczij kriejsier – skrót TAKR, w Rosji – TAWKR)[3], a za granicą jako lekkie lotniskowce. Bazujące na nich myśliwce pionowego startu i lądowania Jak-38 miały jednak bardzo ograniczone możliwości, co ograniczało uniwersalność okrętów. Prowadzono prace nad klasycznym dużym lotniskowcem proj. 1153 Orieł, lecz w październiku 1978 roku projekt ten został anulowany[4]. Jeszcze jednak w listopadzie 1977 roku władze radzieckie poleciły rozpocząć prace projektowe nad mniejszym lotniskowcem klasyfikowanym jako ciężki krążownik lotniczy, mogącym przenosić samoloty pionowego startu i lądowania, a także klasyczne samoloty, startujące za pomocą katapulty[4]. Projekt bazował częściowo na okrętach typu Kijew, co wyrażało się w numerze projektu – 11435 (lub 1143.5), lecz miał być od nich większy. Mimo mniejszej wielkości i mocy bojowej od lotniskowców amerykańskich, jednostka taka miała w założeniu być wystarczająca, aby zapewnić osłonę rejonów patrolowania atomowych okrętów podwodnych uzbrojonych w rakiety balistyczne, stanowiących najważniejszy komponent strategiczny radzieckiej floty, na Dalekiej Północy – Morzu Barentsa i Oceanie Lodowatym, a także umożliwić walkę z lotnictwem, okrętami nawodnymi i podwodnymi[4]. Prace projektowe prowadziło Newskie Biuro Projektowo-Konstrukcyjne (NPKB), które początkowo opracowało pięć wariantów, w tym jeden z napędem atomowym (niezaakceptowanym)[4].

Na skutek braku doświadczeń z okrętami lotniczymi i ścierania się koncepcji w radzieckich kręgach sztabowych i politycznych, z których część była nieprzychylna lotniskowcom, projekt podlegał licznym zmianom. Zwolennikiem budowy lotniskowca z dużymi możliwościami uderzeniowymi był m.in. dowódca marynarki wojennej admirał Siergiej Gorszkow, który forsował projekt okrętu o standardowej wyporności 65 000 ton, zabierającego 52 samoloty[4]. W 1980 roku minister obrony Dmitrij Ustinow zdecydował jednak, zgodnie ze stanowiskiem Sztabu Generalnego, że okręt przede wszystkim powinien zostać wyposażony w nowo projektowane samoloty pionowego startu i lądowania Jak-41 (Jak-141), w związku z czym zdecydował pomniejszyć go o 10 000 ton i zrezygnować z katapult, zachowując możliwość startu samolotów o klasycznym starcie przy użyciu tzw. skoczni (w terminologii rosyjskiej: trampoliny) – podwyższonego pokładu dziobowego[4]. Doprowadziło to do dalszych opóźnień w pracach projektowych. Mimo to, odpowiednio zmieniony i pomniejszony projekt wstępny lotniskowca z lipca 1980 roku (z 46 samolotami i śmigłowcami, skocznią i jedną katapultą) nie został zaakceptowany[5]. W międzyczasie, żeby „uchronić” Stocznię Czarnomorską w Nikołajewie od zajęcia na potrzeby innych projektów[c], zwolennicy lotniskowców przeforsowali w grudniu 1980 roku rozpoczęcie tam budowy drugiego krążownika lotniczego projektu 11434, z perspektywą wprowadzenia zmian w trakcie budowy (rozpoczęte sekcje zostały później jednak złomowane)[6].

„Kuzniecow” podczas dokowania w 2015 r.

Nowe prace nad lotniskowcem wyszły od rozwoju konstrukcji ostatniego okrętu typu Kijew („Baku”, projektu 11434), a prowadzono je pod oznaczeniem projektu 114342. We wrześniu 1981 roku minister Ustinow zdecydował ponownie powiększyć wyporność okrętu o 10 000 t, po czym wprowadzono dalsze zmiany, czerpiąc przy tym z wyników prac nad niezaakceptowanym projektem 11435[5]. Napęd i nadbudówka pozostały analogiczne do „Baku”. Zaakceptowany postanowieniem Rady Ministrów 7 maja 1982 roku ostateczny projekt otrzymał ponownie oznaczenie 11435 (1143.5)[5]. Na skutek powolnego tempa rozwoju samolotu Jak-41, który nie osiągnął gotowości do produkcji, skupiono się na pokładowych wersjach najnowszych myśliwców klasycznego startu, Su-27K (późniejszy Su-33) oraz MiG-29K. Dla eksperymentów z samolotami pokładowymi i szkolenia załóg samolotów, zbudowano kosztem 140 milionów rubli specjalny kompleks NITKA w Nowo-Fiodorowce w rejonie sackim na Krymie, uruchomiony w 1982 roku, w którym na lądzie odwzorowano pokład lotniskowca z trampoliną[7].

Budowa[edytuj]

Zdjęcie satelitarne „Brieżniewa” podczas budowy

Przygotowania do budowy lotniskowca wiązały się z koniecznością modernizacji i powiększenia pochylni „0” największej stoczni w Nikołajewie (zakład nr 444, Ukraińska SRR), w celu dostosowania jej do budowy okrętów o wyporności podczas wodowania do 40 000 t, która została rozpoczęta jeszcze dla potrzeb niezrealizowanego projektu 1153 Orieł[8]. M.in. zainstalowano dwa dźwigi bramowe o udźwigu 900 ton fińskiej firmy KONE. Ceremonia oficjalnego rozpoczęcia budowy (położenia stępki), z udziałem adm. Gorszkowa, odbyła się 1 września 1982 roku[8]. Budowę prowadzono pod numerem stoczniowym S-105. Początkowo okrętowi nadano nazwę „Riga” (Ryga), nawiązując do poprzednich okrętów lotniczych nazywanych od głównych miast ZSRR, lecz 26 listopada 1982 roku zmieniono ją na „Leonid Brieżniew”, na cześć zmarłego w tym czasie I sekretarza KPZR Breżniewa. Budowa odbywała się z montowanych osobno 22 dużych sekcji o masie do 1400 ton (po raz pierwszy w ZSRR). Datą faktycznego położenia stępki, tj. ułożenia pierwszej zmontowanej sekcji, było 22 lutego 1983 roku[8]. Okręt wodowano 4 grudnia 1985 roku (przy wyporności 32 000 t). Matką chrzestną przy wodowaniu była naczelniczka jednego z biur stoczni L. Szałygina[9].

W dalszej kolejności trwało wyposażanie okrętu, przeciągające się m.in. z powodu zmian w projekcie i opóźnień poddostawców systemów. 11 sierpnia 1987 roku w związku z pieriestrojką w ZSRR, okręt przemianowano na „Tbilisi” (Tbilisi). 8 czerwca 1989 roku rozpoczęły się próby na uwięzi, przy stopniu ukończenia okrętu 71%[10]. 21 października 1989 roku nieukończony okręt wyszedł na próby operacji lotniczych na morzu i 1 listopada 1989 roku wylądował na nim po raz pierwszy Wiktor Pugaczow na Su-27K, a potem tego samego dnia wylądował i wystartował jako pierwszy Toktar Aubakirow na MiG-29K (były to pierwsze lądowania i starty klasycznych samolotów na lotniskowcu w ZSRR)[11]. 25 maja 1990 roku okręt przeszedł do Sewastopola, gdzie prowadzono próby morskie, a 1 sierpnia rozpoczęto państwowe próby odbiorcze[12]. 4 października 1990 roku lotniskowiec ostatni raz przemianowano na „Admirał Fłota Sowietskogo Sojuza Kuzniecow” (Адмирал Флота Советского Союза Кузнецов), na cześć admirała Nikołaja Kuzniecowa, zapisywane w skrócie, także w dokumentach, jako „Admirał Kuzniecow”[12] (według literatury zachodniej, okręt przemianowano po antyradzieckich wystąpieniach w Gruzji)[13]. 25 grudnia 1990 roku okręt został komisyjnie odebrany, po czym 20 stycznia 1991 roku wcielono go do służby w radzieckiej Flocie Północnej, a 29 stycznia 1991 roku podniesiono na nim banderę[12].

Podczas budowy okrętu, wykrytej przez amerykańskie satelity rozpoznawcze w 1984 roku, na Zachodzie krążyło wiele spekulacji w zakresie możliwości, a także nazwy okrętu, mylących go także z niezrealizowanym lotniskowcem atomowym proj. 1153. Typ ten określono początkowo tymczasowo w kodzie NATO jako Black-Com-2 (Black Sea Combatant 2)[14]. W źródłach zachodnich spotyka się też nazwy tego typu: Kremlin, Kreml, Brezhnev lub Orel, w końcu Kuznetsov[14][15].

Opis[edytuj]

Konstrukcja[edytuj]

„Kuzniecow” od dziobu, grudzień 2011 r.
Szkic pokładu lotniczego z widocznymi pozycjami startowymi
Myśliwiec Su-33 na pozycji startowej
Śmigłowiec Ka-27 w hangarze „Kuzniecowa” (podczas wizyty prezydenta Miedwiediewa)

„Admirał Kuzniecow” ma ogólny układ konstrukcyjny typowy dla powojennych lotniskowców, lecz wyróżnia się pewnymi wyjątkowymi cechami. Był to przez ponad 20 lat największy lotniskowiec zbudowany w Europie[a], niewiele ustępujący wymiarami amerykańskim „superlotniskowcom” typu Nimitz, chociaż znacznie odbiegający od nich w dół wypornością i mocą bojową. Jako pierwszy lotniskowiec dostosowany jest do operowania z niego samolotów odrzutowych konwencjonalnego startu przy użyciu skoczni startowej, a nie katapulty – system STOBAR[b] (rozwiązanie takie stosowane było dotąd na świecie tylko dla samolotów krótkiego startu i lądowania – V/STOL lub STOVL).

Kształt i układ pokładu „Kuzniecowa” jest zbliżony do klasycznego wprowadzonego przez lotniskowce amerykańskie typów Forrestal i dalszych, z dużym nawisem pokładu nad lewą burtą i nieco mniejszym nad prawą burtą, o krawędziach równoległych do burt. Duża nadbudówka wyspowa umieszczona jest typowo dla lotniskowców, na prawej krawędzi wystającej części pokładu, w celu pozostawienia jak największej ilości miejsca na operacje lotnicze. Nadbudówka ma 13 kondygnacji i wznosi się na 32 m nad pokładem[16]. Powierzchnia pokładu wynosi 14 800 m², maksymalna szerokość przeznaczona na operacje lotnicze to 67 m (przed nadbudówką)[16]. Droga do lądowania od rufy jest odchylona pod kątem 7° w lewo, ma długość 205 m i szerokość 26 m, wychodząc na lewy sponson[16]. Znajdują się na niej cztery liny hamujące – aerofiniszery (systemu Swietłana-2), w odstępach co 12 m, oraz podnoszona elastyczna bariera awaryjna (systemu Nadieżda). Pierwsza lina znajduje się w odległości 40 m od rufy, a zapewniają one zatrzymanie samolotu po 90 m dobiegu z przeciążeniem nie większym, niż 4,5 g[17]. Lądowanie wspomaga optyczny system Łuna-3, w postaci tablicy z różnokolorowymi światłami widocznymi pod określonym kątem i ułatwiającymi pilotowi podejście po odpowiedniej ścieżce[18]. Na dziobie pokład lotniczy wznosi się pod kątem 14,3°, stanowiąc tzw. skocznię, umożliwiającą uzyskanie większego kąta natarcia płata przez startujący samolot i zwiększenie siły nośnej[19].

Lotniskowiec ma trzy wyznaczone stanowiska startowe dla samolotów, z tego dwa znajdują się w części dziobowej, obok siebie – ich ścieżki do startu schodzą się w centralnym punkcie przedniej krawędzi skoczni (długość rozbiegu 90 m, dla samolotów ze zredukowanym uzbrojeniem podwieszanym). Stanowisko numer 3 przeznaczone jest do startu samolotów z maksymalną masą startową i znajduje się pośrodku pokładu do lądowania, na lewej burcie (długość rozbiegu 180 m, przez lewoburtowe stanowisko dziobowe)[17]. Za stanowiskami startowymi znajdują się podnoszone ekrany chroniące przed gazami wylotowymi silników (deflektory), chłodzone wodą. Na stanowiskach tych znajdują się także chowane uchwyty przytrzymujące podwozie samolotu do chwili osiągnięcia odpowiedniego ciągu silników[17]. Dwa zewnętrzne podnośniki dla samolotów o nośności 40 t i wymiarach 16 × 14 m umieszczone są na prawej krawędzi pokładu, przed i za nadbudówką[16][20]. Pokład wyłożony jest pokryciem Omega odpornym na działanie gazów silników o temperaturze do 450 °C, a w trzech miejscach pierwotnie przewidzianych do startu pionowego – do 750 °C[16].

Hangar umieszczony pod pokładem lotniczym ma powierzchnię 3980 m² i wymiary 153 × 26 × 7,2 m[21]. W hangarze zainstalowany jest system łańcuchowy wewnętrznego transportu samolotów[21]. Samoloty przechowywane są w hangarze ze złożonymi do góry skrzydłami, a śmigłowce – ze złożonymi łopatami wirników. Hangar jest dzielony przegrodami przeciwpożarowymi na 4 części, a w rufowej części mieści się warsztat remontowy[21]. Głównym materiałem konstrukcyjnym kadłuba i nadbudówki jest stal. W nadwodnej części zastosowano lekką ochronę konstrukcyjną, z ekranów stalowo-kompozytowych, a przedziały paliwa i uzbrojenia lotniczego są opancerzone[21]. Kadłub ma podwójne dno, a wzdłuż burt okrętu pod wodą znajduje się system przedziałów i grodzi wzdłużnych chroniący w pewnym stopniu wnętrze przed wybuchami podwodnymi – głębokość (grubość) systemu wynosi 4,5–5 m[21].

Uzbrojenie[edytuj]

Unikatową cechą jak na lotniskowiec, wiążącą się z jego „krążowniczą” klasyfikacją, jest posiadanie uzbrojenia ofensywnego w postaci 12 wyrzutni ciężkich przeciwokrętowych pocisków rakietowych dalekiego zasięgu P-700 Granit, służących głównie do zwalczania grup lotniskowców potencjalnego przeciwnika. Umieszczone one są w dwóch rzędach silosów pod pokładem dziobowym (wyrzutnie SM-233), zamykanych na równi z pokładem, między drogami startowymi dla samolotów, umieszczonych pod kątem[18]. Masa rakiety wynosi 6,9 t, zasięg 555 km; przenosi ona głowicę bojową o masie 1000 kg, ewentualnie głowicę atomową o mocy 500 kt (nie stosowaną na mocy układów międzynarodowych)[22].

Okręt ma także wyjątkowo silne uzbrojenie przeciwlotnicze i przeciwrakietowe bliskiego zasięgu i obrony bezpośredniej, w postaci 24 ośmioprowadnicowych pionowych wyrzutni rakiet Kinżał (o zasięgu 12 km[22]) i 8 zestawów CIWS (artyleryjsko-rakietowych) Kortik, składających się z dwóch sześciolufowych działek kalibru 30 mm i ośmiu pocisków bliskiego zasięgu 9M311 każdy. Uzbrojenie przeciwlotnicze umieszczone jest na platformach z czterech stron pokładu okrętu (na burtach w części dziobowej i rufowej) – na każdej 6 ośmioprowadnicowych wyrzutni Kinżał i dwa zestawy Kortik. Łącznie okręt przenosi 192 pociski 9M330 Kinżał, 256 pocisków 9M311 systemu Kortik i 48 000 pocisków 30 mm[18]. Uzbrojenie uzupełnia 6 sześciolufowych działek przeciwlotniczych/przeciwrakietowych AK-630M, w dwóch grupach po dwa działka umieszczonych na platformach na śródokręciu po każdej z burt (na wysokości przedniej części nadbudówki) oraz w grupie rufowej z dwóch działek rozmieszczonych po obu stronach początku pokładu do lądowania. Działka te są pozbawione standardowych własnych radarów kierowania ogniem Wympieł, jako że przewidywano, że będą działać w ramach jednolitego systemu kierowania ogniem, który jednak nie został zainstalowany[20]. Zapas amunicji wynosi, według różnych danych, 48 000[1] lub 72 000 pocisków[20].

Uzbrojenie dopełniają dwie dziesięcioprowadnicowe wyrzutnie rakietowych bomb głębinowych RBU-12000 systemu Udaw-1 na rufie (na platformach nad rufowymi działkami AK-630), z zapasem 120 bomb RGB-120[20]. Ich podstawowym przeznaczeniem jest obrona przeciw torpedom, lecz mogą także służyć do walki z okrętami podwodnymi[23].

Grupa lotnicza[edytuj]

Myśliwiec Su-27K (Su-33) na pokładzie „Kuzniecowa”
Su-33 po wylądowaniu, 2008 r.

Według projektu, grupa lotnicza miała składać się z 50–58 statków powietrznych: 26 myśliwców Su-27K lub 34 mniejszych MiG-29K oraz 24 śmigłowców rodziny Ka-27, w tym 18 zwalczania okrętów podwodnych lub wsparcia desantu, 4 dozoru radiolokacyjnego i 2 poszukiwawczo-ratowniczych[20]. Z powodu ograniczeń budżetowych, praktycznie liczba zabieranych myśliwców i śmigłowców nie przekracza 30, w tym do 12–13 myśliwców[19]. Pierwotnie jedynymi używanymi samolotami bojowymi były ciężkie myśliwce Su-27K, eksploatowane od 1993 roku, a oficjalnie przyjęte na uzbrojenie dopiero w roku 1998, pod nowym oznaczeniem Su-33[24]. Są one optymalizowane do zwalczania celów powietrznych i mają ograniczone możliwości uderzeniowe. Używane są na lotniskowcu w 279. Pokładowym Pułku Lotnictwa Myśliwskiego (279. KIAP)[24]. Zbudowano jednak tylko 24 Su-33, nie licząc przedseryjnych maszyn[24], po czym liczba sprawnych samolotów spadała na skutek wypadków (głównie nie na lotniskowcu) i zużycia, do 10 samolotów w 2012 roku[25]. Drugim typem samolotu pokładowego stał się dwumiejscowy Su-25UTG, który, pomimo powstania na bazie samolotu szturmowego, jest samolotem szkolno-bojowym, służącym głównie do treningu (zbudowano ich ogółem 12)[1].

Używane są ponadto śmigłowce rodziny Ka-27: zwalczania okrętów podwodnych Ka-27PŁ, wsparcia ogniowego desantu Ka-29, ratownicze Ka-27PS. Planowano użycie śmigłowców wczesnego ostrzegania Ka-252RŁD (Ka-31), z rozkładaną anteną radaru pod kadłubem, lecz nie zostały one przyjęte na uzbrojenie (jedynie przez pewien czas od 1992 roku na okręcie bazowały dwa prototypy)[16][26].

Samolot MiG-29K początkowo został odrzucony, jako lżejsza konstrukcja, dysponująca mniejszym zasięgiem i gorszymi możliwościami czysto myśliwskimi[1]. Dopiero po kilkuletnich wahaniach, w lutym 2012 roku Rosja zamówiła 20 nowych myśliwców pokładowych MiG-29K (lżejszych i tańszych od Su-33, jednakże dysponujących możliwościami przenoszenia rakiet przeciwokrętowych) i 4 szkolno-bojowe MiG-29KUB[25].

Napęd i systemy[edytuj]

Siłownia okrętu jest turboparowa, nieco ulepszona w stosunku do projektu 11434[27]. Parę wytwarza 8 kotłów parowych KWG-4 o ciśnieniu pary 66 kg/cm² i wydajności 115 ton pary na godzinę (zwiększonej w stosunku do poprzednika – 98 t/h). Brak jest kotłów pomocniczych. Napęd stanowią 4 turbiny o mocy łącznej 200 000 KM, poruszające cztery pięciołopatkowe śruby o stałym skoku, wykonane z brązu, o średnicy 426 cm[27]. W stosunku do poprzedniego projektu powiększono zapas paliwa, co pozwoliło na zwiększenie zasięgu do 8000 mil morskich przy prędkości 18 węzłów[27]. Prędkość maksymalna wynosi 29 węzłów, bojowa prędkość ekonomiczna to 18 w.[27]

Okręt ma dwie 15-tonowe kotwice na dziobie[27]. W skład środków pływających wchodzi 5 łodzi (kuter dowódcy proj. 1404, dwa kutry robocze proj. 1402B, dwie sześciowiosłowe łodzie JaŁ-P6) i 240 tratew pneumatycznych[27].

Służba[edytuj]

„Kuzniecow” i amerykański niszczyciel rakietowy USS „Deyo”, 1991 r.

Po wejściu do służby w styczniu 1991 roku, początkowo lotniskowiec przebywał na Morzu Czarnym, gdzie uczestniczył w programie prób państwowych samolotów i śmigłowców pokładowych, prowadzono też szkolenie lotników z 100. Pokładowego Pułku Lotnictwa Myśliwskiego (100 KIAP)[28]. Czasowo okręt wchodził w skład 30. Dywizji Okrętów Floty Czarnomorskiej[28]. Nosił wówczas numer burtowy 113[12]. 1 grudnia 1991 roku „Admirał Kuzniecow” wypłynął z Sewastopola przez Morze Śródziemne do miejsca przeznaczenia – rosyjskiej Floty Północnej, z bazą w Widiajewie w Zatoce Kolskiej, dokąd przybył 20 grudnia (rejs przyspieszono w związku z rozpadem ZSRR i widmem podziału Floty Czarnomorskiej między Rosję a Ukrainę)[3]. Podczas rejsu eskortowały go zmieniające się okręty radzieckie, a towarzyszyły mu różne okręty i samoloty NATO. Został wcielony na miejscu do 43. (Atlantyckiej) Dywizji Krążowników Rakietowych. 1 kwietnia 1992 roku rozkazem dowódcy Floty został włączony w skład okrętów pierwszej linii. W tym czasie na lotniskowcu nie stacjonowały jeszcze na stałe samoloty, których pokładowe wersje przechodziły dopiero na nim próby państwowe, a jedynie śmigłowce. Dopiero od 1993 roku na wyposażenie zaczęły wchodzić seryjne myśliwce Su-27K (później oznaczone Su-33)[3]. W 1994 roku „Kuzniecow” brał udział po raz pierwszy w ćwiczeniach Floty Północnej i zdobył 1. miejsce we Flocie w konkurencji ostrzeliwania rakietami celów nawodnych (ponownie w kolejnym roku)[3]. Zimą z 1994 na 1995 rok lotniskowiec przeszedł remont kotłów[3] i według danych zachodnich, osiągnął gotowość operacyjną dopiero w 1995 roku[19]. W 1991 roku okręt przepłynął 15 650 mil morskich, w latach 1992–1995 po nieco ponad 5000 Mml rocznie[29].

„Kuzniecow” w Murmańsku, 2004 r.
„Kuzniecow” i brytyjski niszczyciel HMS „Liverpool”, luty 2012 r.
„Kuzniecow” i brytyjski niszczyciel HMS „Dragon”, maj 2014 r.

23 grudnia 1995 roku „Admirał Kuzniecow” z grupą okrętów wyszedł w rejs ćwiczebny na Morze Śródziemne, połączony z demonstracją obecności na tym akwenie (według rosyjskiej terminologii, była to „służba bojowa”). Jego grupa lotnicza składała się wówczas z 13 Su-27K, 2 Su-25UTG i 11 śmigłowców Ka-27 i Ka-29; okręt nosił numer burtowy 063[3]. W styczniu 1996 roku u brzegów Tunezji doszło do spotkania z amerykańską grupą lotniskowca USS „America” z VI Floty. Amerykańskie śmigłowce SH-60 Seahawk lądowały z wizytami kurtuazyjnymi na „Kuzniecowie”, a rosyjskie na okrętach amerykańskich; również oficerowie obu stron zaznajamiali się nawzajem z posiadanym sprzętem[30]. 28 stycznia „Kuzniecow” zawinął do Tartus w Syrii, 17 lutego odwiedził Maltę. Podczas drogi powrotnej, na Atlantyku w marcu lądował na „Kuzniecowie” także śmigłowiec brytyjskiej fregaty HMS „Sheffield”[30]. 22 marca 1996 roku grupa rosyjska powróciła do bazy, po przejściu 14 156 mil morskich (wykonano 524 lotów samolotów i 996 śmigłowców)[30]. W toku rejsu uwidoczniły się jednak problemy techniczne, przede wszystkim z kotłami, z których większość stała się niesprawna, co powodowało rejs z niską prędkością (po powrocie pozostały sprawne tylko dwa z ośmiu)[29].

Od 8 kwietnia 1996 roku do połowy 1998 roku okręt przechodził remont w stoczni Siewmorput’, który był długotrwały z powodu ograniczeń budżetowych[29]. W kolejnych latach „Kuzniecow” pozostawał na północy Rosji, gdzie był niezbyt intensywnie wykorzystywany do celów szkolenia bojowego. W 1999 roku prowadzono na nim próby dwumiejscowego samolotu szkolno-bojowego Su-27KUB[31]. W połowie roku 2000 był remontowany, a w połowie 2003 roku dokowany (w Rosliakowie). Po pożarze w kanale spalinowym, był ponownie remontowany, po czym w lutym 2004 roku uczestniczył w ćwiczeniach Biezopasnost'-2004 (Bezpieczeństwo-2004), a między 27 września a 24 października 2004 roku uczestniczył w ćwiczeniach większych sił rosyjskiej Floty Północnej na północnym Atlantyku[31]. Podczas kolejnych ćwiczeń na Atlantyku, 5 września 2005 roku jeden z jego Su-33 wpadł do wody podczas lądowania na skutek urwania liny hamującej, pilot uratował się za pomocą fotela wyrzucanego[31].

5 grudnia 2007 roku „Kuzniecow” wyszedł w drugi 71-dniowy rejs na Atlantyk i Morze Śródziemne, z okrętami towarzyszącymi, trwający do lutego 2008 roku. Na jego pokładzie było m.in. 6 samolotów Su-33, samolot Su-25UTG i śmigłowce[32][33]. W ćwiczeniach wziął też udział krążownik „Moskwa” z Floty Czarnomorskiej. W drodze powrotnej, grupa przeprowadziła na północno-wschodnim Atlantyku duże ćwiczenia z udziałem lotnictwa Floty Północnej i samolotów lotnictwa strategicznego Rosji (Tu-160)[34].

Na początku 2009 roku „Kuzniecow” ponownie przebywał na Morzu Śródziemnym, gdzie w styczniu uczestniczył w ćwiczeniach z jednostkami greckimi. W niewielkim pożarze w siłowni 6 stycznia zginął jeden marynarz[35]. Według stanu na 2009 rok, rosyjskie lotnictwo morskie posiadało 19 myśliwców Su-33, których produkcja została zakończona, a resurs miał się kończyć ok. 2015 roku[36]. W lutym 2012 roku Rosja zamówiła 20 nowych myśliwców pokładowych MiG-29K. W tym czasie na lotniskowcu pozostało 10 Su-33, w 279. Pułku Lotniczym[37].

Według doniesień z 2011 roku lotniskowiec znajdował się w złym stanie technicznym[38]. W grudniu 2011 roku „Admirał Kuzniecow” wraz z grupą innych okrętów opuścił jednak port Floty Północnej i przybył w styczniu 2012 roku na redę syryjskiego portu Tartus[39].

Jesienią 2015 roku dobiegł końca wielomiesięczny remont w stoczni Siewmasz z Siewierodwińska[40]. 15 października 2016 roku „Admirał Kuzniecow” z eskortą wyruszył na Morze Śródziemnego, aby wspierać tam działania rosyjskich sił zbrojnych na terenie Syrii; na jego pokładzie znalazły się myśliwce Su-33 i MiG-29K oraz śmigłowce Ka-52K[41]. W listopadzie i grudniu doszło do dwóch wypadków samolotów należących do komponentu lotniczego „Kuzniecowa”: 13 listopada rozbił się myśliwiec MiG-29KUBR, a 3 grudnia utracono podczas lądowania myśliwiec Su-33; w obu przypadkach piloci zdołali się katapultować[42][43].

Ocena projektu[edytuj]

Projekt „Admirała Kuzniecowa” nie jest oceniany jako udany. Mimo dużych rozmiarów, okręt ma umiarkowaną siłę bojową, zależną głównie od liczby i rodzaju zabieranych samolotów oraz przenoszonych przez nie wariantów uzbrojenia – znacznie mniejszą od amerykańskich lotniskowców i mniejszą od francuskiego mniejszego lotniskowca „Charles de Gaulle”, porównywalną pod pewnymi aspektami z lekkimi lotniskowcami dla samolotów pionowego startu i lądowania. Podstawową przyczyną takiego stanu rzeczy jest rezygnacja z zastosowania katapult, płynąca z braku wykrystalizowanej koncepcji przeznaczenia okrętu podczas jego projektowania oraz z decyzji o dostosowaniu projektu do samolotów pionowego startu i lądowania Jak-41 i zastosowaniu skoczni startowej[19][44]. Jako przyczyny rezygnacji z katapulty podawano opóźnienie prac nad jej rozwojem (w ZSRR wcześniej nie opracowywano takich konstrukcji) i oszczędności, jednakże przyczyną zapewne było także pierwotne przeznaczenie okrętu do zapewniania ochrony rejonów operowania okrętów podwodnych i brak potrzeb w zakresie posiadania lotniskowca uderzeniowego ze strony Sztabu Generalnego[5].

Dwa myśliwce Su-33 na pozycjach startowych, widziane od dziobu
Start Su-33

Brak katapulty uprościł projekt i obniżył koszty budowy okrętu, ale poważnie ograniczył możliwość startu z jego pokładu samolotów normalnego wzlotu. Myśliwce Su-33 były nowoczesnymi samolotami, o dużych możliwościach zwalczania celów powietrznych, lecz z dwóch stanowisk na pokładzie dziobowym mogą startować jedynie z ograniczoną masą startową, co przekłada się na mniejszy zapas paliwa i/lub uzbrojenia podwieszanego (ze stanowisk dziobowych mogą startować z pełnym zapasem paliwa uzbrojone w 4 rakiety, z masą startową 29,9 t, przy prędkości okrętu 7 w.)[45]. Z pełnym uzbrojeniem samoloty mogą teoretycznie startować tylko ze stanowiska nr 3 na pokładzie do lądowania, jednakże prowadzenie na nim operacji startu wyklucza jednoczesne lądowanie statków powietrznych lub operacje śmigłowców. Przy tym, częstość startów z tego stanowiska jest niższa, niż z dwóch dziobowych[19].

W praktyce, na skutek usterek siłowni, lotniskowiec ma problemy z rozwinięciem zakładanej prędkości, niezbędnej do startu samolotów z pełną masą startową, w celu nadania im dodatkowej prędkości względem powietrza[26] (z maksymalną masą startową 32,2 t Su-33 wymaga do startu rozwijania przez lotniskowiec prędkości 15 węzłów[45]). Sam krótki start bez katapulty wymaga też większych umiejętności pilotów. Z powodu krótkiej drogi startu, na lotniskowcu mogą bazować jedynie samoloty o dużym stosunku ciągu do masy[19]. Lotnictwo rosyjskie nie dysponuje przy tym odpowiednimi samolotami uderzeniowymi, a jedynie myśliwskimi, z możliwością przenoszenia pocisków przeciwokrętowych przy maksymalnej masie.

Zasięg działania samolotów jest dodatkowo ograniczony brakiem samolotów do uzupełniania paliwa w powietrzu[26]. Istotnym elementem ograniczającym możliwości okrętu, w tym możliwość wczesnego wykrycia samolotów przeciwnika i efektywnego użycia samolotów własnych, jest brak samolotów wczesnego ostrzegania. Dla kolejnego lotniskowca „Wariag” przewidziano już w tym celu nowo projektowane turbośmigłowe Jak-44, podobne do amerykańskich E-2 Hawkeye[46]. Ich rolę na „Kuzniecowie” spełniać miały śmigłowce Ka-31, które jednak mają słabsze parametry, jak czas patrolowania i odległość wykrywania celów, a nadto nie zostały jeszcze zakupione (jedynie przez pewien czas na okręcie bazowały dwa prototypy)[16][26]. Brak jest też samolotów zwalczania okrętów podwodnych, a jedynie śmigłowce, oraz samolotów walki radioelektronicznej[26]. Liczebność zabieranej grupy lotniczej jest w praktyce ograniczona nie tylko ze względu na pojemność okrętu, lecz przede wszystkim na kłopoty budżetowe Rosji i ograniczenie się do produkcji małych serii samolotów. Zwykle bazuje na nim jedynie ok. 7 myśliwców Su-33[26] i kilkanaście śmigłowców. Liczebność grupy lotniczej może być doprowadzona w wariancie ochrony przeciwlotniczej do 30–32 myśliwców Su-33, ale kosztem mniejszej liczby śmigłowców[26]. Wszystko to powoduje, że okrętowi brak jest uniwersalności[19].

Kolejną bolączką okrętu jest siłownia, oceniana jako za słaba do rozwijania zakładanych prędkości bez przeciążania (już od 18 węzłów wzwyż)[26]. Przez to wymaga starannej obsługi i jest zawodna, zwłaszcza jej automatyka i kotły parowe[26]. W praktyce okręt nie rozwijał prędkości ponad 18 w., a na ogół – 10–12 w.[26] Uwidaczniają się tu konsekwencje rezygnacji z rozważanej na etapie projektowania siłowni atomowej, zbliżonej do zastosowanej w krążownikach proj. 1144 (Kirow)[26]. Unikatową cechą „Kuzniecowa” jest jego uzbrojenie w ciężkie pociski woda-woda, jednakże uzbrojenie to ocenia się jako zbędne dla lotniskowca, który powinien być optymalizowany do ataków za pomocą grupy lotniczej (przeciwnik dysponujący grupą lotniskowcową może nie dopuścić do podejścia na odległość zasięgu pocisków Granit 500–600 km)[26]. Z kolei jego silne uzbrojenie przeciwlotnicze może być niewystarczające w obliczu zmasowanego ataku powietrznego i rakietowego, zwłaszcza przy małej liczbie myśliwców. Wreszcie, problemy sprawia niedopracowany kompleks radiolokacyjny Mars-Pasat z czterema antenami ścianowymi, który w założeniu miał być odpowiednikiem amerykańskiego AEGIS i śledzić do 120 celów[26] (według niektórych danych, jest w ogóle niesprawny). Z tego powodu, jego rolę częściowo musi przejmować radar Friegat, mogący wykrywać do 80 celów[26].

Dalszy rozwój lotniskowców w ZSRR[edytuj]

„Wariag”[edytuj]

 Osobny artykuł: Liaoning (2012).
„Wariag” podczas holowania do Chin

„Admirał Kuzniecow” był jedynym klasycznym lotniskowcem radzieckim, który został ukończony, mimo że podjęto budowę także kolejnych jednostek tej klasy. W 1983 roku zdecydowano zbudować drugi lotniskowiec projektu 11435. Otrzymał on początkowo również nazwę „Riga”, lecz 19 czerwca 1990 roku przemianowano go na „Wariag”[47]. Jego stępkę położono w Nikołajewie wkrótce po zwodowaniu „Leonida Brieżniewa” (późniejszego „Kuzniecowa”) i zwolnieniu pochylni[47]. Zdecydowano jednak o wprowadzeniu do jego konstrukcji ulepszeń, zmieniając oznaczenie projektu na 11436. M.in. niedopracowany kompleks wykrywania celów Mars-Pasat zamieniono na nowy system Forum[47].

„Wariag” przewidziany był dla Floty Oceanu Spokojnego, z terminem oddania do służby w 1993 roku[46]. Kadłub wodowano 25 listopada 1988 roku. Ukończeniu okrętu przeszkodził jednak rozpad ZSRR i kryzys gospodarczy w republikach poradzieckich. Rosja zrezygnowała z okrętu i przekazała prawa do niego stoczni za długi. Ukraina również nie była zainteresowana dokończeniem budowy dla własnej floty i zdecydowała sprzedać okręt za granicę[46].

W 2000 roku okręt sprzedano chińskiej firmie, oficjalnie w celu przebudowy na pływający kompleks hotelarsko-rozrywkowy[46]. 3 marca 2002 roku został przeholowany do Chin. Został następnie przekazany marynarce wojennej, która podjęła prace nad jego dokończeniem i 25 września 2012 roku wszedł do służby w Marynarce Wojennej Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej pod nazwą „Liaoning”. Stanowi on półbliźniaczy okręt „Kuzniecowa”, o porównywalnej wielkości, takiej samej konstrukcji i systemie startu samolotów przy użyciu skoczni, lecz różni się wyposażeniem i uzbrojeniem.

„Ulianowsk”[edytuj]

W odróżnieniu od „Wariaga”, ostatni rozpoczęty lotniskowiec dla marynarki ZSRR oparty był na nowym projekcie, w większym stopniu kładącym nacisk na zdolności uderzeniowe. Głównymi nowościami była siłownia atomowa (bazująca na krążownikach proj. 1144 typu Kirow), start samolotów za pomocą 2 katapult parowych znajdujących się na lewej części pokładu, przy zachowaniu także skoczni na dziobie, oraz powiększona do 70 samolotów i śmigłowców grupa lotnicza[48]. Ponadto nieco zwiększono wielkość okrętu i zastosowano trzeci podnośnik lotniczy – na rufie po lewej burcie. W 1986 roku zatwierdzono wstępny projekt lotniskowca, oznaczonego jako projekt 11437. Standardowa wyporność miała wynosić 62 580 t, pełna 73 400 t, prędkość 30 w., długość i szerokość: 321 × 79,5 m[48]. W odróżnieniu od poprzednich typów, miał on służyć do wspierania zespołów floty i walki z zespołami okrętów. Planowano rozwinięcie dla niego nowych wielozadaniowych i specjalizowanych wariantów myśliwca Su-27K (rozpoznawczy KPC, walki radioelektronicznej KPP) oraz samolotu do zwalczania okrętów podwodnych Jak-44PŁO i wczesnego ostrzegania Jak-44RŁD[48]. Jednocześnie, pozostawiono silne uzbrojenie rakietowe charakterystyczne dla projektu „Kuzniecowa”.

Stępkę pod lotniskowiec projektu 11437, nazwany „Ulianowsk” (numer stoczniowy S-107), położono w Nikołajewie 25 listopada 1988 roku. Termin wejścia do służby przewidziano na 1995 rok[48]. Planowano też rozpoczęcie w 1992 roku kolejnego okrętu. Jednakże rozpad ZSRR spowodował rezygnację z dalszej budowy. Pod koniec 1991 roku stopień ukończenia lotniskowca wynosił 17–20%, masa zbudowanego kadłuba sięgnęła 27 000 t. W związku z brakiem perspektyw na ukończenie okrętu, 4 lutego 1992 roku premier Ukrainy zarządził rozbiórkę kadłuba „Ulianowska”, która zakończyła się w listopadzie, kończąc tym samym rozwój radzieckich i rosyjskich lotniskowców[49].

Warto dodać, że wykorzystując doświadczenia z budowy lotniskowców ze skocznią na dziobie, opracowano projekt przebudowy na lotniskowiec krążownika lotniczego „Admirał Gorszkow” (proj. 11434, ex „Baku”, zbudowany w 1987 roku w Nikołajewie), sprzedanego Indiom. Okręt wszedł do indyjskiej służby 16 listopada 2013 roku, pod nazwą „Vikramaditya”.

Brak informacji, żeby Rosja przewidywała rozwój własnych okrętów tej klasy w bliskiej przyszłości, a okres służby „Kuzniecowa” szacuje się na do około 2025 roku.

Dane taktyczno-techniczne[edytuj]

  • wyporność:
    • standardowa: 46 540 t[1]
    • normalna: 53 050 t[1]
    • pełna: 59 100 t[1]
    • maksymalna: 61 390 t[1]
  • wymiary:
    • długość: 306,45 m (na linii wodnej 270 m)[1]
    • szerokość: 71,96 m (na linii wodnej 33,41 m)[1]
    • zanurzenie: 8,05 m, maks. 10,4 m[1]
    • wysokość burt: 25,7 m
  • napęd: 4 turbiny parowe o mocy łącznej 200 000 KM, 8 kotłów parowych KWG-4, 4 śruby
  • prędkość: maks. 29 węzłów, ekonomiczna 18 w. (faktycznie mniejsza)
  • zasięg: 3850 mil morskich przy prędkości 29 w., 8417 Mm / 14 w.
  • zapas paliwa: 9918,5 t mazutu (i 2500 t paliwa lotniczego)
  • załoga:
    • w chwili zakończenia budowy: 1533 (196 oficerów, 210 podoficerów, 1127 marynarzy[1])
    • według projektu: 1980 (520 oficerów, 322 podoficerów, 1138 marynarzy[1])

Uzbrojenie

  • 12 wyrzutni rakiet przeciwokrętowych kompleksu P-700 Granit-NK (12 pocisków)
  • 24 wyrzutnie rakiet przeciwlotniczych bliskiego zasięgu Kinżał (192 pociski)
  • 8 systemów artyleryjsko-rakietowych obrony bezpośredniej Kortik (po 2 działka 30 mm i po 8 wyrzutni rakiet przeciwlotniczych 9M311, zapas 256 pocisków)
  • 6 systemów artyleryjskich obrony bezpośredniej z działkami 30 mm AK-630 (2 na rufie, po 2 na lewej i prawej burcie)
  • 2 wyrzutnie rakietowych bomb głębinowych do zwalczania torped Udaw-1 (60 pocisków) (na rufie).

Grupa lotnicza

  • według projektu: 50 statków powietrznych (26 samolotów myśliwskich i 24 śmigłowce)
  • praktycznie: do 30 samolotów i śmigłowców (ok. 7–12 myśliwców Su-33 i ok. 12 śmigłowców Ka-27 lub Ka-29 oraz samoloty szkolno-treningowe Su-25UTG)

Wyposażenie elektroniczne[18][50][51]

„Kuzniecow” w 2009 roku – widoczna część systemów elektronicznych na nadbudówce (opis po powiększeniu)
  • 1 wielofunkcyjny kompleks radarowy Mars-Passat (4 anteny ścianowe wokół nadbudówki)
  • 1 radar trójwspółrzędny dozoru ogólnego MR-750 Friegat-MA (na szczycie nadbudówki, nad anteną systemu Riezistor)
  • 2 radary dozoru powietrznego MR-350 Podkat wykrywania celów niskolecących
  • 2 radary nawigacyjne Wajgacz-1143[51]
  • radarowy system naprowadzania lotnictwa Riezistor K4 (cylindryczna osłona anteny na szczycie nadbudówki)
  • 4 stacje radiolokacyjne kierowania pocisków Kinżał (po dwie po obu stronach nadbudówki, na bocznych podestach)[50]
  • system kierowania pocisków Granit Korall-BN (dwie półkuliste osłony anten, z przodu z prawej strony i tyłu lewej strony nadbudówki)[50][51]
  • system walki radioelektronicznej Kantata-11435[51] (inne dane: Sozwiezdije-BR[18])
  • podkilowa stacja hydrolokacyjna Polinom-T
  • stacja hydrolokacyjna Zwiezda-M1[18]
  • bojowy system informacji i dowodzenia (BIUS) Liesorub-434[51]
  • kompleks nawigacyjny Biejsur
  • kompleks łączności Buran-2
  • kompleks łączności i nawigacji satelitarnej Kristal-BK (dwie duże kuliste osłony na szczycie nadbudówki)[50]

Uwagi

  1. a b „Admirał Kuzniecow” wraz z półbliźniaczym „Liaoning” (ex. „Wariag”) były największymi okrętami zbudowanymi w Europie do czasu budowy brytyjskich lotniskowców typu Queen Elizabeth (wodowanie w roku 2014, przewidywane wejście do służby w roku 2017).
  2. a b Kolejnymi lotniskowcami używającymi systemu STOBAR ze skocznią są chiński „Liaoning” i indyjski „Vikramaditya”.
  3. Chodziło zwłaszcza o duże śmigłowcowce projektu 10200 typu Chałzan, projektowane na bazie statków handlowych, promowane przez przeciwnika lotniskowców adm. N. Amielko ze Sztabu Generalnego (S. Bałakin, W. Zabłockij, op.cit., s. 154.).

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 166.
  2. Kuzniecow u wybrzeży Szkocji. altair.com.pl, 2011-12-15. [dostęp 2016-02-07].
  3. a b c d e f S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 204–206.
  4. a b c d e f S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 153–154.
  5. a b c d S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 156–157.
  6. S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 155.
  7. S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 158–159.
  8. a b c S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 179–181.
  9. S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 186–187.
  10. S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 189–190.
  11. S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 190–195.
  12. a b c d S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 199–202.
  13. Robert Gardiner (red), Conway’s All the world’s fighting ships, 1947–1995, Maryland, 1996, ISBN 1-55750-132-7, s. 373.
  14. a b Project 1143.5 Kreml class Aircraft Carrier Cruiser w serwisie fas.org [dostęp 2016-03-05].
  15. Np. określenie jako typ Kremlin o napędzie atomowym w: Milan Vega: Soviet Navy Today, Warships Illustrated No.6, Londyn 1986, ISBN 0-85368-763-3, s. 27.
  16. a b c d e f g S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 167.
  17. a b c S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 173–174.
  18. a b c d e f S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 175–177.
  19. a b c d e f g W. Zabłockij, Tiażołyj...
  20. a b c d e Ju. Apalkow, Udarnyje..., s. 27–28.
  21. a b c d e S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 170–171.
  22. a b A. Pawłow, Wojennyje..., s. 148–149.
  23. S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 132.
  24. a b c S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 162.
  25. a b Kontrakt na MiG-29K dla WMF podpisany. altair.com.pl, 2012-02-29. [dostęp 2016-02-06].
  26. a b c d e f g h i j k l m n S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 214–215.
  27. a b c d e f S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 177–178.
  28. a b S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 203.
  29. a b c S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 211.
  30. a b c S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 209.
  31. a b c S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 212–213.
  32. Tomasz Hypki: Rosyjskie Siły Zbrojne – 16 lat kryzysu w: Raport-WTO nr 06/2008, s. 20.
  33. Eskorta Admirała Kuzniecowa wykryła okręt podwodny. altair.com.pl, 2007-12-18. [dostęp 2016-02-06].
  34. Ćwiczenia WMF i WWS na Atlantyku. altair.com.pl, 2008-01-22. [dostęp 2016-02-06].
  35. Pożar na lotniskowcu Admirał Kuzniecow. altair.com.pl, 2009-01-07. [dostęp 2016-01-24].
  36. MiGi-29 dla Kuzniecowa. altair.com.pl, 2009-09-26. [dostęp 2016-02-06].
  37. Kontrakt na MiG-29K dla WMF podpisany. altair.com.pl, 2012-02-29. [dostęp 2016-02-06].
  38. Tomasz Szulc, MAKS 2011 w: Nowa Technika Wojskowa nr 9/2011, s. 176.
  39. Admirał Kuzniecow w Tartus. altair.com.pl, 2012-01-08. [dostęp 2016-01-24].
  40. Paweł Behrendt: Powrót Admirała Kuzniecowa. Konflikty.pl, 22 października 2015. [dostęp 22 października 2016].
  41. Jacek Zemło: Admirał Kuzniecow wyruszył na Morze Śródziemne. Konflikty.pl, 17 października 2016. [dostęp 22 października 2016].
  42. Rozbił się MiG-29KUBR. [dostęp 2016-11-14].
  43. Paweł Behrendt: Kolejny wypadek na pokładzie Kuzniecowa. Konflikty.pl, 5 grudnia 2016. [dostęp 5 grudnia 2016].
  44. Ju. Apalkow, Udarnyje..., s. 33–34.
  45. a b S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 198–199.
  46. a b c d S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 219–221.
  47. a b c S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 216.
  48. a b c d S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 227–229.
  49. S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 230–231.
  50. a b c d S. Bałakin, W. Zabłockij, Sowietskije..., s. 184–185.
  51. a b c d e Ju. Apalkow, Udarnyje..., s. 28–32.

Bibliografia[edytuj]

  • Władimir P. Zabłockij (В.П. Заблоцкий): Tiażołyj awianiesuszczij kriejsier „Admirał Kuzniecow” (Тяжёлый авианесущий крейсер «Адмирал Кузнецов»), Morskaja Kollekcja nr 7/2005 (ros.)
  • Siergiej Bałakin, Władimir Zabłockij: Sowietskije awianoscy. Awianiesuszczije kriejsiera admirała Gorszkowa. Moskwa: Jauza – Kollekcija – Eksmo, 2007. ISBN 978-5-699-20954-5 (ros.)
  • Aleksandr S. Pawłow: Wojennyje korabli Rossii 1997–1998 g. Jakuck: 1997, s. 145. (ros.)
  • Ju.W. Apalkow: Udarnyje korabli. Moskwa: Morkniga, 2010. ISBN 978-5-903080-40-3. (ros.)

Linki zewnętrzne[edytuj]