Adrian Carton de Wiart

Adrian Carton de Wiart
	generał porucznik
Data i miejsce urodzenia	5 maja 1880 ; Bruksela
Data i miejsce śmierci	5 czerwca 1963 ; Hrabstwo Cork, Irlandia
	Przebieg służby
Lata służby	1899–1924; 1939–1947
Siły zbrojne	British Army
Jednostki	134 Brygada; 61 Dywizja Piechoty
Stanowiska	Z-ca szefa Brytyjskiej Misji Wojskowej w Polsce;; przedstawiciel premiera Wielkiej Brytanii przy głównodowodzącym armii chińskiej
Główne wojny i bitwy	II wojna burska,; I wojna światowa kampania w Somali; bitwa nad Sommą (1916); bitwa pod Passchendaele; bitwa pod Cambrai (1918); II bitwa nad Sommą (1918); wojna polsko-bolszewicka,; II wojna światowa, kampania wrześniowa; kampania norweska; wojna chińsko-japońska;
	Odznaczenia
	Multimedia w Wikimedia Commons

Adrian Carton de Wiart (IPA: /ˈ ɛ ɪ d r ɪ ə n ˈ k ɑ ː t ə n d ə ˈ w a ɪ ə t/; ur. 5 maja 1880 w Brukseli, zm. 5 czerwca 1963 w Hrabstwie Cork, Irlandia) – generał porucznik Armii Brytyjskiej, arystokrata pochodzący z bogatej rodziny szlacheckiej (o korzeniach irlandzkich i belgijskich), związany z Polską, członek Komisji Międzysojuszniczej dla Polski^[1], kawaler Orderu Virtuti Militari.

Życiorys

Uczestniczył w działaniach wojennych prowadzonych przez Brytyjczyków w Afryce Południowej^[2] (II wojna burska)^{[potrzebny przypis]}, gdzie dostał postrzał w płuco i czaszkę^[2].

Po wybuchu I wojny światowej początkowo został skierowany do Somali Brytyjskiego i uczestniczył w walkach z derwiszami, podczas których stracił lewe oko i część ucha^[3]. Powrócił do Europy i wziął udział w bitwie nad Sommą^[2] (postrzał w głowę^{[potrzebny przypis]} i kostkę), pod Passchendaele (postrzał w biodro), Cambrai (postrzał w nogę) i pod Ypres, gdzie stracił rękę^[2].

W latach 1918–1924 członek brytyjskiej misji wojskowej w Polsce, w styczniu i lutym 1919 wchodził w skład misji aliantów do Galicji Wschodniej w czasie wojny polsko-ukraińskiej, uczestniczył w rozmowach z rządem Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. W 1919 został szefem wojskowej misji brytyjskiej w Warszawie.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej był łącznikiem między brytyjskim ministerstwem wojny a dowództwem polskim^{[potrzebny przypis]}; uczestniczył w przemycie uzbrojenia z Węgier do Polski przez nieprzychylną Polsce Czechosłowację^[2]. Bezskutecznie starał się przekonać wojskowych brytyjskich do udzielenia pomocy stronie polskiej^{[potrzebny przypis]}. Miał wysoką opinię nt. wartości bojowej Armii Czerwonej^[4].

Po zakończeniu wojny pozostał w Polsce, do 1924 na stanowisku szefa misji wojskowej, potem mieszkał w Polsce prywatnie w podarowanym mu przez Karola Radziwiłła majątku na Polesiu, w Prostyniu nad Lwą^[4]. Był rezydentem brytyjskiego wywiadu w Polsce.

Latem 1939 został ponownie powołany do służby czynnej na stanowisko szefa misji wojskowej w Polsce. Po wybuchu wojny zgłaszał chęć udziału w walkach, ale ostatecznie wraz z brytyjską misją wyjechał do Rumunii^[2]. Uniknął internowania, opuszczając Rumunię z wykorzystaniem fałszywego paszportu. Uczestniczył w kolejnych kampaniach wojennych, m.in. w Norwegii. W czasie kampanii pustynnej trafił do niewoli włoskiej, skąd próbował zbiec. Uwolniony z niewoli w trakcie negocjacji o zawieszenie broni przez Włochy; później był przedstawicielem Churchilla u generalissimusa Czang Kaj-szeka. Pod koniec 1947 r. ostatecznie odszedł ze służby wojskowej.

Odznaczenia

Krzyż Wiktorii (1916)
Kawaler-Komandor Orderu Imperium Brytyjskiego (1945)
Kawaler Orderu Łaźni (1919)
Kawaler Orderu św. Michała i św. Jerzego (1918)
Kawaler Orderu za Wybitną Służbę (1915)
Queen’s South Africa Medal
Africa General Service Medal
1914-15 Star
British War Medal
Allied Victory Medal z MID
1939–1945 Star
Africa Star
Burma Star
Italy Star
War Medal 1939–1945 z MID
Medal koronacyjny Jerzego VI
Medal koronacyjny Elżbiety II
Oficer Orderu Korony (Belgia, 1917)
Krzyż Wojenny (Belgia) (1918)
Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6088 (Polska, 1921)^[5]
dwukrotnie Krzyż Walecznych (Polska, 1920, 1941)
Komandor Orderu Legii Honorowej (Francja)
Krzyż Wojenny (Francja) z palmą

Adrian Carton de Wiart w sztuce

Carton de Wiart jest autorem wydanych w 1950 roku w języku angielskim wspomnień, pod tytułem Happy odyssey^[6].

W 2016 nakładem wydawnictwa Bellona ukazało się polskie wydanie, zatytułowane Moja odyseja. Awanturnik, który pokochał Polskę^[6]^[7].

W 2022 zespół Sabaton nagrał o nim utwór pod tytułem The Unkillable Soldier^[8].

Przypisy

↑ Eugeniusz Romer, Pamiętnik Paryski 1918-1919. przypisy Andrzej Garlicki, Ryszard Świętek, t. I Wrocław 2010, s. 175.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f Generał z bagien. Jedyny brytyjski żołnierz, który w 1939 r. przyszedł Polsce z pomocą [online], Newsweek [dostęp 2020-09-03] .
↑ Fighting the Mad Mullah, [w:] Adrian Carton deA.C. Wiart Adrian Carton deA.C., Happy Odyssey. The Memoirs of Lieutenant-General Sir Adrian Carton de Wiart V.C., K.B.E., C.B., C.M.G., D.S.O., Jonathan Cape, 1950, s. 47–55 (ang.).
↑ ^a ^b TadeuszT. Modelski TadeuszT., The Polish contribution to the ultimate Allied victory in the Second World War, T. Modelski, 1986, s. 133, ISBN 978-0-9511171-0-1 [dostęp 2016-03-21] (ang.).
↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 26 stycznia 1922, s. 14.
↑ ^a ^b Moja odyseja : awanturnik, który pokochał Polskę / Adrian Carton de Wiart ; tł. Krzysztof Skonieczny. [online], katalogi.bn.org.pl, 2016 [dostęp 2023-02-19] .
↑ KamilK. Kartasiński KamilK., Adrian Carton de Wiart – „Moja odyseja. Awanturnik, który pokochał Polskę” – recenzja i ocena [online], histmag.org, 2 kwietnia 2017 [dostęp 2023-02-19] .
↑ Sabaton’s “The Unkillable Soldier” Lyrics Meaning by Amanda London, February 12, 2022

Bibliografia

Andrzej Suchcitz, Generałowie wojny polsko-sowieckiej 1919-1920. Mały słownik biograficzny, Białystok 1993.
„Енциклопедія українознавства”, tom 1, Lwów 2000, s. 291, ISBN 5-7707-4048-5.
Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2025-06-01].

Linki zewnętrzne

Jamie Stokes, Adrian Carton de Wiart został postrzelony niemal we wszystkie części ciała, www.wiadomosci.wp.pl, dostęp 2012-03-16

[1] Eugeniusz Romer, Pamiętnik Paryski 1918-1919. przypisy Andrzej Garlicki, Ryszard Świętek, t. I Wrocław 2010, s. 175.

[:0-2] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f Generał z bagien. Jedyny brytyjski żołnierz, który w 1939 r. przyszedł Polsce z pomocą [online], Newsweek [dostęp 2020-09-03] .

[3] Fighting the Mad Mullah, [w:] Adrian Carton deA.C. Wiart Adrian Carton deA.C., Happy Odyssey. The Memoirs of Lieutenant-General Sir Adrian Carton de Wiart V.C., K.B.E., C.B., C.M.G., D.S.O., Jonathan Cape, 1950, s. 47–55 (ang.).

[:1-4] TadeuszT. Modelski TadeuszT., The Polish contribution to the ultimate Allied victory in the Second World War, T. Modelski, 1986, s. 133, ISBN 978-0-9511171-0-1 [dostęp 2016-03-21] (ang.).

[CITEREFDz._Pers._MSWojsk.Nr_1_z_26_stycznia_1922,_s._14-5] Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 26 stycznia 1922, s. 14.

[:2-6] Moja odyseja : awanturnik, który pokochał Polskę / Adrian Carton de Wiart ; tł. Krzysztof Skonieczny. [online], katalogi.bn.org.pl, 2016 [dostęp 2023-02-19] .

[7] KamilK. Kartasiński KamilK., Adrian Carton de Wiart – „Moja odyseja. Awanturnik, który pokochał Polskę” – recenzja i ocena [online], histmag.org, 2 kwietnia 2017 [dostęp 2023-02-19] .

[8] Sabaton’s “The Unkillable Soldier” Lyrics Meaning by Amanda London, February 12, 2022

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]