Afganistan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
جمهوری اسلامی افغانستان
د افغانستان اسلامي جمهوریت

Islamska Republika Afganistanu
Flaga Afganistanu
Godło Afganistanu
Flaga Afganistanu Godło Afganistanu
Hymn: Milli Surood
Położenie Afganistanu
Język urzędowy perski, paszto
Stolica Kabul
Ustrój polityczny republika islamska
Głowa państwa prezydent Ashraf Ghani
Szef rządu premier Abdullah Abdullah
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
42. na świecie
652 230 km²
~0%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
39. na świecie
30 419 928[1]
46,6 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

20,74 mld[2] USD
679[2] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

35,15 mld[2] USD
1150[2] USD
Jednostka monetarna afgani (AFN)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
19 sierpnia 1919
Religia dominująca islam
Strefa czasowa UTC +4:30
Kod ISO 3166 AFG
Domena internetowa .af
Kod samochodowy AFG
Kod samolotowy YA
Kod telefoniczny +93
Mapa Afganistanu
Afghanistan in its region.svg

Afganistan (per. افغانستان, trl. Afghānestān, trb. Afghanestan; paszto افغانستان, trl. Afghānistān, trb. Afghanistan), oficjalnie Islamska Republika Afganistanu (per. جمهوری اسلامی افغانستان, trl. Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afghānestān, trb. Dżomhuri-je Eslami-je Afghanestan; paszto د افغانستان اسلامي جمهوریت, trl. Də Afghānistān Islāmī Jumhūriyat, trb. Dy Afghanistan Eslami Dżumhurijat) – śródlądowe państwo położone w Azji Środkowej.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Afganistan, pers. i paszto: افغانستان (Afghânistân) Źródło słowa "Afgan" pozostaje nierozpoznane. Jedno z wyjaśnień bierze je od Apakana, irańskiego władcy z VIII lub IX wieku. Inne wskazuje na odniesienie do słowa "Abgan" (Imperium Sasanidów, III wiek), najstarszego znanego zapisu odnoszącego się do późniejszego "Afgan". Pojawia się również w zapiskach Szapura I w Nachsz-e-Rostam, gdzie wspomina o nazwisku Goundifer Abgan Rismaund. Indyjski astronom z VI wieku, Varahamihira, w swojej pracy "Brhat Samhita" (11.61; 16.38), określa Afganów słowem Avagan. Chiński pielgrzym Xuanzang określa nazwą 阿薄健 ("Abojian"[3]) lud zamieszkujący tereny na północ od Gór Sulejmańskich. W języku perskim -stân oznacza "kraj". Starożytni Grecy nazywali te tereny "Ariana" od awestyjskiego Aryanam Vaeja lub "Aryavarta" – "kraj Ariów" w sanskrycie (por. Iran). Określenie 'Ariana Afghânistân' jest wciąż popularne wśród perskojęzycznych mieszkańców Afganistanu. Nazwą 'Chorasan' określano Afganistan jako część Wielkiego Chorasanu, co w zapisie pahlawi znaczy "Wschodni Kraj" (pers. خاور زمین)

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: historia Afganistanu.

Na przełomie drugiego i trzeciego tysiąclecia przed naszą erą, tereny dzisiejszego Afganistanu opanowali Arjowie. Następnie kraj często zmieniał władców - w połowie I tysiąclecia p.n.e. znalazł się w składzie Baktrii, od VI wieku p.n.e. został włączony do Imperium Perskiego. W 330 p.n.e. tereny te podbił Aleksander Wielki po którego śmierci utworzono Królestwo Greko-Baktryjskie. W I-IV wieku naszej ery istniało tu państwo Kuszanów a na przełomie V i VI wieku tereny północnego Afganistanu zjednoczone zostało przez Heftalitów (Białych Hunów). Następnie do VII wieku Afganistan ulegał wpływom Sasanidów z Persji. Po podbojach arabskich z VII wieku, prawie cały Afganistan został włączony do kalifatu a jego obszary zostało silnie zislamizowane. Od IX wieku lokalne dynastie uniezależniły się od Arabów i znalazły się we wpływach kolejno Persów, Turków i Chorezmu. Kraj wyniszczyły najazdy mongolskie a jedynie okres rządów Timurydów w XV wieku był krótkim etapem ożywienia gospodarki i kultury afgańskiej. W XVI wieku kraj podzielono między Persję, państwo Wielkich Mogołów i chanat uzbecki. Państwo afgańskie utworzył w XVIII wieku Ahmad Szah Durrani którego państwo obejmowało północne Indie utracone w okresie rządów jego następców. Kraj po serii wojen domowych ponownie zjednoczył Dost Mohammad Chan. Kraj w XIX wieku był miejscem rywalizacji Rosji i Wielkiej Brytanii[4].

Obawy o zwiększenie wpływów Rosji w Afganistanie doprowadziło do wybuchu serii interwencji brytyjskich w Afganistanie która zakończyły się u progu XIX i XX wieku. Panujący u progu XX wieku Abdurrahman Szah zgodził się na brytyjską kontrolę nad polityką zagraniczną i wprowadził politykę izolacjonizmu. W 1893 roku rząd Afganistanu pozwolił w obawie przed wojną na włączeniu części obszarów afgańskich do Indii Brytyjskich. W 1919 roku doszło do kolejnej wojny z Wielką Brytanią spowodowaną afgańską chęcią odzyskania utraconych terenów. Wojna zakończyła się uznaniem niepodległości Afganistanu przez Wielką Brytanią. W 1921 roku Afganistan zawarł dwustronne układy z Wielką Brytanią i ZSRR które przypieczętowały niepodległość kraju. Ówczesny władca Amanullah Chan wprowadził szereg reform na styl europejski co nie zostało dobrze przyjęte przez większość ludności. W rezultacie w 1928 roku doszło do rebelii która zmusiła władcę do ucieczki. Kolejni władcy kontynuowali politykę izolacjonizmu. W 1946 roku kraj został członkiem ONZ. Utworzenie w 1947 roku Pakistanu doprowadziło do konfliktu granicznego z tym krajem w którym Pakistan został wsparty przez ZSRR. Wsparcie ZSRR doprowadziło do stopniowego zwiększania się wpływów tego państwa w Afganistanie. W latach 60. król Mohammad Zaher Szah przeprowadził reformy liberalne jednak nie zgodził się na zwiększenie swobód demokratycznych co doprowadziło do zradykalizowania się opozycji[4].

W 1973 roku doszło do zamachu stanu zorganizowanego przez byłego premiera Mohammada Daud Chana, Ludowo-Demokratyczną Partię Afganistanu (a konkretnie jej umiarkowanej frakcji „Parczam”) i grupę radykalnych oficerów armii. Daud Chan po przewrocie Daud Chana ogłosił koniec istnienia monarchii i proklamował Republikę Afganistanu. Daud Chan utworzył rząd koalicyjny z przedstawicielami „Parczam” którzy otrzymali 7 stanowisk ministerialnych w republikańskim rządzie[5]. W początkowym okresie rządów Daud Chan prowadził politykę współpracy z ZSRR co nie spodobało się Stanom Zjednoczonym które oskarżyły go o chęć wprowadzenia w kraju rządu według wzorca radzieckiego[6]. Do 1975 roku umocnił swoją władzę na tyle że mógł odstąpić od tej polityki i przejść na stronę zachodnią. Jednocześnie doprowadził do coraz większej autokracji. W 1977 roku zatwierdził nową konstytucję, wprowadzającą prezydencką formę rządów i system jednopartyjny, z Partią Rewolucji Narodowej (założoną w 1974 roku) jako jedyną legalną partią. Jednocześnie zdelegalizowano wszystkie partie polityczne oraz wykluczono z rządu przedstawicieli „Parczamu”[5]. Do więzień masowo trafiali również byli sojusznicy Dauda z LDPA[7]. Doszło też do zabójstw politycznych a celem jednego z nich padł Mira Akbara Chajbara którego śmierć była bezpośrednią przyczyną obalenia Dauda w wyniku kolejnego puczu z kwietniu 1973 roku[8].

Demokratyczna Republika Afganistanu i II Republika[edytuj | edytuj kod]

W wyniku puczu nowym prezydentem został Nur Mohammed Taraki z lewicowej Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu. W miejsce II Republiki powołana została Demokratyczna Republika Afganistanu. Jej rząd ogłosił wdrożenie programu radykalnych zmian społecznych, które w rezultacie miały doprowadzić do liberalizacji społeczeństwa afgańskiego i przeobrażenia struktury społecznej. Reformy kwestionowały tradycyjne wartości i ugruntowane struktur władzy na obszarach wiejskich. Rząd wprowadził do życia politycznego kobiety i położył kres przymusowym małżeństwom. Rząd 1 stycznia 1979 zainicjował reformę rolną[9]. Opierając się na poprzednich działaniach Mohammada Daud Chana, nowy rząd stworzył program alfabetyzacji wsparty przez UNESCO[10]. Jako że naród afgański był głęboko islamski reformy nie zostały ze skutkiem wprowadzone w całym kraju[11]. Reformy te zwiększył opór części Afgańczyków wobec rządu. Siła oporu względem reform doprowadziła do wybuchu wojny domowej toczonej głównie z przedstawicielami grup islamskich których przedstawiciele określani byli jako mudżahedini. Trzon antyrządowej religii stanowili mudżahedini sunniccy, mniejsze grupy stanowili szyiccy mudżahedini oraz rebelianci maoistowscy[12][13]. Również wewnątrz rządzącej partii doszło do sporów - radykalne skrzydło Chalk całkowicie zdominowało umiarkowany Parczam.

We wrześniu 1979 roku przywódcą Afganistanu i kraju został Hafizullah Amin. W kilka dni później doszło na jego polecenie do fizycznej likwidacji wewnątrzpartyjnej opozycji – w tym dotychczasowego premiera Afganistanu, Nur Muhammada Tarakiego, który zginął 14 września 1979 roku[14]. Dojście Amina do władzy spowodowało przyjęcie polityki umiarkowanej polegającej na próbach przekonania Afgańczyków co do tego że rząd nie jest antyislamski. Rząd Amina zaczął inwestować w odbudowę meczetów i wypłacał odszkodowania za ich zniszczenia w okresie radykalnej sekularyzacji[15]. W okresie krótkiego przywództwa starał się zdemokratyzować władzę i obiecał nie dopuścić do utworzenia rządów jednoosobowych[15]. Rząd opublikował również listę osób straconych w okresie rządów Tarakiego a winą za nie obarczono byłego lidera kraju[16]. Amin próbował zmniejszyć zależność Afganistanu od ZSRR. Próbował to zrealizować poprzez zrównoważenie polityki zagranicznej polegającej na zacieśnieniu stosunków z Iranem i Pakistanem. Postawa Amina budziła obawy w ZSRR gdzie na afgański rząd patrzono z coraz większą podejrzliwością. Szczególnie niechętnie przywódcy ZSRR patrzyli na Amina po tym gdy ten spotkał się osobiście z Gulbuddinem Hekmatjarem będącym jednym z czołowych antykomunistów w Afganistanie[17]. Prezydent starał się nawiązać lepsze stosunki z USA a na początku grudnia 1979 roku, Ministerstwo Spraw Zagranicznych zaproponowało wspólne spotkanie na między Aminem a pakistańskim prezydentem Muhammadem Zia ul-Haqem[18].

Zmiany w polityce zagranicznej forsowane przez Amina oraz jego nieudolność w prowadzeniu wojny domowej doprowadziła do radzieckiej interwencji rozpoczętej w nocy między 24 a 25 grudnia 1979 roku, kiedy to radzieckie wojska powietrznodesantowe opanowały strategiczne lotniska w Kabulu i Bagramie. 27 grudnia 1979 roku rozpoczęła się operacja „Sztorm-333”, mająca na celu zlikwidowanie Hafizullaha Amina. Amin został zastrzelony, a jego następcą został Babrak Karmal z umiarkowanej lecz proradzieckiej frakcji Parczam. Inwazja planowana jako wojna błyskawiczna, przeistoczyła się w długotrwały konflikt[19]. Karmal po objęciu władzy ogłosił amnestię w wyniku której na wolność wypuszczono więźniów dwóch poprzednich rządów[20]. Jego rząd przywrócił ponadto skonfiskowane mienie, przyznał koncesje przywódcom religijnym oraz sprywatyzował niektóre nieruchomości znacjonalizowane podczas wcześniejszych reform. Wszystkie te działania, z wyjątkiem ogólnej amnestii więźniów, były wprowadzane stopniowo[21]. Karmal jako praktykujący muzułmanin przystąpił do powrotu do odwoływań do tradycyjnych zwyczajów afgańskich oraz islamskich[22][23]. W styczniu 1984 roku Karmal drastycznie ograniczył reformę rolną wprowadzoną przez Tarakiego i Amina[24]. Liberalne i proreligijne reformy nie doprowadził do zakończenia wojny domowej a opozycja zbrojna której fundamentem był islam kontynuowała walki ze świeckim rządem. Opozycja uzyskała wsparcie USA i państw regionu oraz tysięcy ochotników islamskich którzy przybyli do Afganistanu w celu prowadzenia świętej wojny[25][26][27].

 Osobny artykuł: II Republika Afganistanu.

W 1987 roku na stanowisku prezydenta Karmal zastąpiony został przez Mohammada Nadżibullaha który w ramach liberalizacji systemu zlikwidował Demokratyczną Republikę Afganistanu tworząc w jej miejsce II Republikę Afganistanu. Z inicjatywy Nadżibullaha powstała Komisja Pojednania Narodowego. Choć program nie udał się to rządowi udało się przeciągnąć na swoją stronę wielu mudżahedinów rozczarowanych polityką opozycji, zasilili oni rządowe milicje[28]. We wrześniu 1986 roku przygotowano nową konstytucję którą zatwierdzono 29 listopada 1987 roku[29]. W czerwcu 1988 roku Rada Rewolucyjna której członkowie byli wybierani przez kierownictwo partii zostało zastąpione przez Zgromadzenie Narodowe którego przedstawiciele byli wybierani w wyborach. Znacznej zmianie uległa ideologia LDPA która coraz mniej odwoływała się do socjalistycznych wzorców. W 1989 roku nazwę rządzącej partii zmieniono na Partię Ojczyzny która przesunęła się w stronę umiarkowanego islamu[30]. Rząd afgański pod jego kierownictwem ograniczył radzieckie wpływy[31] oraz zezwolił na start w wyborach opozycji[32]. W lutym 1989 roku Sowieci wycofali ostatnich żołnierzy z Afganistanu, ale wbrew oczekiwaniom obserwatorów rząd wciąż utrzymywał się u władzy. ZSRR zachował wsparcie finansowe i zaopatrzeniowe dla Afganistanu[33]. W dalszym ciągu mudżahedini otrzymywali wsparcie ze strony Pakistanu i Stanów Zjednoczonych a celem zbrojnej opozycji było od tego czasu ustanowienie państwa opartego na fundamentalistycznym islamie[33].

Współczesny Afganistan[edytuj | edytuj kod]

Po wycofaniu się Sowietów doszło do stopniowej islamizacji kraju - konstytucja z 1990 roku deklarowała że Afganistan jest państwem islamskim i ostatecznie zlikwidowano z niego odniesienia do myśli lewicowej. Artykuł pierwszy konstytucji z 1990 roku potwierdził że Afganistan jest niezależnym, jednolitym i islamskim państwem[34][35]. W 1992 roku rząd II Republiki upadł a w jego miejsce utworzono Islamską Republikę Afganistanu[36].

Utworzenie w 1992 roku Islamskiej Republiki Afganistanu nie zakończyło wojny domowej a w tym samym czasie doszło do kolejnej wojny domowej toczonej głównie między byłymi członkami opozycji islamskiej. Starcie wygrali ekstremistyczni talibowie którzy utworzyli w 196 roku Islamski Emirat Afganistanu. Przeciwko ich rządom wystąpił Sojusz Północny. Rządy talibów zakończył się w 2001 roku na skutek interwenci NATO. 20 grudnia 2001 Rada Bezpieczeństwa ONZ powołała do życia Międzynarodowe Siły Wsparcia Bezpieczeństwa (ISAF). Celem ich było wymuszanie pokoju, misja stabilizacyjna, eliminacja grup podejmujących walkę z nowymi władzami Afganistanu oraz wsparcie władz w odbudowie kraju. 11 sierpnia 2003 dowodzenie nad ISAF przejęło NATO. Początkowo formowanie sił ISAF przebiegało powoli i stopniowo z czasem kontrolowały one większe partie kraju. Od jesieni 2003 zaczęły one przejmować od Amerykanów odpowiedzialność za kolejne regiony Afganistanu[37]

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja afgańska przyjęta w 2004 roku zakłada istnienie trójpodziału władz na władzę: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Władza ustawodawcza przysługuje parlamentowi zwanemu Loja Dżirga. Władzę wykonawczą sprawuje wyłaniany w wyborach powszechnych prezydent, któremu podlega rząd i administracja centralna.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Afganistanu.
Topografia Afganistanu

Afganistan jest wysokogórskim krajem śródlądowym, nie posiadającym dostępu do morza, położonym w środkowej i południowo-zachodniej Azji. Ponad 4/5 powierzchni zajmują góry. Z północnego wschodu na południowy zachód rozpościera się pasmo górskie Hindukusz z najwyższym szczytem kraju (Noszak 7492 m n.p.m.), przechodzący w surowe obszary Wyżyny Irańskiej, a następnie w półpustynię Registanu (35-40 tys. km²), między którymi znajduje się Wyżyna Haradżat z kilkoma przełęczami umożliwiającymi komunikację pomiędzy regionami kraju. Klimat surowy i mroźny, w górach średnie temperatury stycznia spadają do -15 °C, a w lipcu rzadko przekraczają 0 °C. Lata najcieplejsze na pustynnych obszarach na południu (powyżej +22 °C). Opady w górach powyżej 1 500 mm rocznie, większa część kraju ma 400–600 mm rocznie, na terenach stepowych poniżej 200 mm rocznie. Ziemie uprawne zajmują 12% powierzchni, zaś lasy (głównie w rejonie północno-wschodnim) tylko 3%.

Granice[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Granice Afganistanu.

Łączna długość granic Afganistanu wynosi 5 529 km, a w tym granice z:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Afganistan należy do najsłabiej rozwiniętych gospodarczo państw świata. PKB wyniósł 16,63 mld dolarów USA (dane szacunkowe z 2009), czyli 571 dolarów na 1 mieszkańca, z czego 31% dostarczyło rolnictwo, 26% przemysł, a pozostałe 43% usługi[1].

Zasoby naturalne: gaz ziemny, ropa naftowa, węgiel, miedź, chrom, baryty, siarka, ołów, cynk, ruda żelaza, sól, kamienie szlachetne i półszlachetne są eksploatowane w ograniczonym zakresie, większe znaczenie ma jedynie wydobycie gazu (30 mln m³ w 2008) i surowców budowlanych, między innymi lazurytu. Kilka elektrowni wodnych wyprodukowało 285,5 mln kWh energii elektrycznej[1]. Liczne zakłady rzemieślnicze rozrzucone po całym kraju produkują rozmaite wyroby włókiennicze, metalowe, skórzane oraz wyroby z drewna i inne. Rozwinięty jest przemysł spożywczy.

Główną gałęzią gospodarki jest niskotowarowe rolnictwo. Uprawia się głównie zboże (pszenica 2,7 mln ton, ponadto kukurydzę, jęczmień i ryż, także bawełnę, buraki cukrowe, trzcinę cukrową; w dolinach rzek - na terenach nawadnianych - kwitnie sadownictwo i uprawa winorośli - produkcja winogron 365 tys. ton.

Dobrze rozwinięta hodowla (częściowo koczownicza): owiec - 11 mln, kóz - 2,2 mln oraz wielbłądów i koni.

Transport bardzo słabo rozwinięty. Drogi liczą tylko 42,15 tys. km, w tym: 29 800 km szlaków nieutwardzonych (wskaźnik gęstości dróg wynosi 6,51 km/100 km²), a sieć kolejowa jest od 2010 roku w budowie. W Afganistanie istnieje 1 200 km (w 2007) śródlądowych dróg wodnych. Najważniejszą arterię stanowi żeglowny odcinek rzeki Amu-daria, po którym pływają statki o pojemności do 500 DWT. Ponadto istnieją gazociągi o łącznej długości 466 km. Główne lotnisko w Kabulu ma połączenie z kilkoma miastami za granicą. Poza Kabulem, w 2010 istniało 18 innych lotnisk o betonowych pasach startowych oraz 34 inne o nieutwardzonych lądowiskach. Międzynarodowe linie lotnicze znajdują się w Kabulu i w Kandaharze. Na całym obszarze kraju poważną rolę odgrywa nadal transport juczny.

Bilans handlowy niezrównoważony: eksport w 2009 wyniósł 547 mln dolarów[1], zaś import aż 5 300 mln dolarów. Główni partnerzy handlowi: Pakistan, USA, Indie, Niemcy, Rosja, Japonia i Iran. Z uwagi na utrzymujące się od kilkudziesięciu lat konflikty i prowadzone działania wojenne, gospodarka afgańska znajduje się w ruinie. Głównym produktem eksportowym, do niedawna, było opium, którego roczna produkcja wynosiła 4.000 ton. Produkcją opium trudnią się lokalni watażkowie usadowieni w poszczególnych rejonach kraju i czujący się bezkarni ze względu na słabość władzy centralnej.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Różnorodność etniczna i językowa Afganistanu odzwierciedla jego położenie, gdzie przechodziły wojska i przecinały się historyczne szlaki handlowe prowadzące z Azji Środkowej do Azji Południowej i Południowo-Zachodniej. Dari (afgański perski) i paszto są językami urzędowymi i służą jako wspólny język większości Afgańczyków, chociaż talibowie stosowali tylko paszto. Uzbecki i turkmeński są szeroko rozpowszechnione na północy. Mniejsze grupy w całym kraju mówią ponad 70 innymi językami i niezliczonymi dialektami.

Religią państwową jest islam. Szacuje się, że 80% ludności to muzułmanie wyznający sunnicką odmianę Hanafi. Reszta to głównie muzułmanie szyici, przede wszystkim Hazarowie. Pomimo prób w okresie rządów komunistycznych laicyzacji afgańskiego społeczeństwa islamskie praktyki przenikają wszystkie aspekty życia. Islam był fundamentem oporu wobec komunistów i radzieckiej inwazji. Islamskie tradycje religijne i przepisy, wraz z tradycyjną praktyką są podstawowym sposobem na prowadzenie swojego życia i rozwiązywanie sporów prawnych. Poza mieszkańcami dużych miast większość Afgańczyków jest podzielonych na plemiona i inne wspólnoty oparte na przywódcach, które kultywują dawne tradycje i praktyki religijne.

Liczba mieszkańców w 2012 wynosiła 33,4 mln (w 1950 było ich 8,15 mln[38]). Ludność jest rozmieszczona bardzo nierównomiernie. Główne skupiska to kotliny śródgórskie i oazy na obszarach północno-wschodniej części kraju; tereny wysokogórskie na północy i półpustynne na południowym zachodzie są prawie bezludne. Ok. 2 mln mieszkańców to koczownicy. Ponad 3 mln osób przebywa na emigracji, głównie w Pakistanie i Iranie. Tylko 28% ludności mieszka w miastach. Poziom życia ludności i jej zdrowotność należą do najniższych w świecie; powszechnym zjawiskiem jest analfabetyzm - 62,9%.

Hazarowie

Struktura etniczna[39]:

Statystyki demograficzne[edytuj | edytuj kod]

(2012)[1]
Liczba ludności 30 419 928
Współczynnik urbanizacji 23% (2010)
Ludność według wieku
0 – 14 lat 43,2% (mężczyzn 6 671 683; kobiet 6 460 034)
15 – 64 lat 54,4% (mężczyzn 8 414 716; kobiet 8 121 616)
ponad 64 lata 2,4% (mężczyzn 350 692; kobiet 401 187)
Średni wiek
W całej populacji 17,9 lat
Mężczyzn 17,8 lat
Kobiet 17,9 lat
Przyrost naturalny 2,22%
Współczynnik urodzeń 39,3 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 14,59 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji -2,51 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,05 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,03 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,87 mężczyzn/kobiet
w całej populacji 1,03 mężczyzn/kobiet
Umieralność niemowląt
W całej populacji 121,63 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 129,51 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 113,36 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 49,72 lat
Mężczyzn 48,45 lat
Kobiet 51,05 lat
Rozrodczość 5,64 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 0,01% (2001)
  • 6690 osób na 1 lekarza (w 1990 r. - 13 200 osób na 1 lekarza)
  • 2945 osób na łóżko szpitalne
  • 23% ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Mapa przedstawiająca prowincje Afganistanu

Afganistan jest podzielony na 34 prowincje (wilajet) i 398 dystryktów

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Afganistan, z racji braku dostępu do morza, dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi[41]. Uzbrojenie sił lądowych Afganistanu składało się w 2014 roku z: 800 czołgów, 9,1 tys. opancerzonych pojazdów bojowych, 138 zestawów artylerii holowanej oraz 50 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[41]. Afgańskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 107 samolotów transportowych, sześciu samolotów szkolno-bojowych, 91 śmigłowców oraz siedmiu śmigłowców szturmowych[41].

Wojska afgańskie w 2014 roku liczyły 200 tys. żołnierzy zawodowych (brak rezerwistów). Według rankingu Global Firepower (2014) afgańskie siły zbrojne stanowią 76. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 11,5 mld dolarów (USD)[41].

Religia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Misja "sui iuris" Afganistanu.

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[42][43]:

Atrakcje[edytuj | edytuj kod]

Będąc w Afganistanie, warto zainteresować się m.in.[44]:

  • najwyższym szczytem Hindukuszu - Noszakiem (7485 m n.p.m.)
  • kolorowymi jeziorami Band-e Amir położonymi w korycie rzeki
  • tunelem Salang łączącym południe kraju z równinami i znajdującym się niedaleko przełęczy Salang w Hindukuszu
  • miastem Bajan, dawnym ośrodkiem kultu Buddy, niedaleko którego znajdują się pozostałości po najdłuższym na świecie leżącym posągu Buddy-Sakya.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 CIA – The World Factbook (ang.). 2011-03-22. [dostęp 2011-04-12].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. Willem Vogelsang: The Afghans. Oxford: Blackwell Publishers Ltd, 2002, s. 17. ISBN 0-631-19841-5.
  4. 4,0 4,1 Afganistan. Historia.
  5. 5,0 5,1 Tomsen 2011, s. 107.
  6. Tomsen 2011, s. 105.
  7. Jakub Tyszkiewicz, Edward Czapiewski Historia powszechna. Wiek XX, wyd. 2010 r., s. 722-724
  8. Gladstone, Cary (2001). Afghanistan Revisited. Nova Publishers. s. 116. ISBN 978-1590334218.
  9. Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation. DIANE Publishing. s. 315. ISBN 978-0788111112.
  10. Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation. Diane Publishing. s. 317. ISBN 978-0788111112.
  11. [Ishiyama, John (marzec 2005). „The Sickle and the Minaret: Communist Successor Parties in Yemen and Afghanistan after the Cold War” 19 (1). Middle East Review of International Affairs.]
  12. Brown, Archie (2009). The Rise & Fall of Communism. London: Bodley Head. s. 356. ISBN 978-0-224-07879-5.
  13. "Interview with Afghan revolutionary"
  14. Michael Dobbs, Precz z Wielkim Bratem. Upadek Związku Radzieckiego, Poznań 1998, s. 29.
  15. 15,0 15,1 Male 1982, s. 192.
  16. Amtstutz 1994, s. 273.
  17. Tomsen 2011, s. 159.
  18. Tomsen 2011, s. 160.
  19. Wojciech Roszkowski Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, wyd. 2005, s. 299.
  20. H. Kakar & M. Kakar 1997, s. 71–72.
  21. H. Kakar & M. Kakar 1997, s. 72.
  22. Kalinovsky 2011, s. 97.
  23. Arnold 1994, s. 46.
  24. Staff writers 2002, s. 64.
  25. 1986-1992: CIA and British Recruit and Train Militants Worldwide to Help Fight Afghan War (ang.). Cooperative Research History Commons, 2007-01-11. [dostęp 2009-07-16].
  26. Sanjay Suri: CIA worked with Pak to create Taliban (ang.). India Abroad News Service, 2001-03-06. [dostęp 2009-07-16].
  27. Norm Dixon: CIA bin Laden (ang.). sabrang.com, 2001-10. [dostęp 2009-07-16].
  28. Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: Past and Present. DIANE Publishing. s. 152. ISBN 0-7881-1111-6.
  29. Otto, Jan Michiel (2010). Sharia Incorporated: A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present. Amsterdam University Press. s. 289. ISBN 978-90-8728-057-4.
  30. Giustozzi, Antonio (2000). War, Politics and Society in Afghanistan, 1978–1992. C. Hurst & Co. Publishers. s. 155. ISBN 978-1-85065-396-7.
  31. Giustozzi, Antonio (2000). War, Politics and Society in Afghanistan, 1978–1992. C. Hurst & Co. Publishers. s. 155–156. ISBN 978-1-85065-396-7.
  32. Regional Surveys of the World: Far East and Australasia 2003. Routledge. 2002. s. 65. ISBN 978-1-85743-133-9.
  33. 33,0 33,1 Braithwaite, Rodric (2007). Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–1989. Indo-European Publishing. s. 296. ISBN 978-1-60444-002-7.
  34. Otto, Jan Michiel (2010).ss Sharia Incorporated: A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Presentss. Amsterdam University Press. s. 289. ISBN 978-90-8728-057-4.
  35. Yassari, Nadjma (2005). The Sharīʻa in the Constitutions of Afghanistan, Iran, and Egypt: Implications for Private Law. Mohr Siebeck. s. 15. ISBN 978-3-16-148787-3.
  36. Braithwaite, Rodric (2007). Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–1989. Indo-European Publishing. s. 299. ISBN 978-1-60444-002-7.
  37. Artur Patek, Jan Rydel, Janusz Józef Węc: Najnowsza historia świata tom 4 1995-2007, 2008, ISBN 978-83-08-04289-2.
  38. dane U.S. Census Bureau, International Data Base
  39. Joshua Project
  40. http://www.citypopulation.de
  41. 41,0 41,1 41,2 41,3 Afghanistan (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-31].
  42. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-20].
  43. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-20].
  44. Górskie i pustynne velajty - z Kabulu w głąb kraju (pol.). 2013. [dostęp 2013-20-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Adamec, Ludwig (2011). Historical Dictionary of Afghanistan. Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7815-0.
  • Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation. DIANE Publishing. ISBN 978-0788111112.
  • Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: Past and Present. DIANE Publishing.
  • Arnold, Anthony (1983). Afghanistan's Two-party Communism: Parcham and Khalq. Hoover Press. ISBN 978-0-8179-7792-4.
  • Asthana, N.C.; Nirmal, A. (2009). Urban Terrorism: Myths and Realities. Pointer Publishers. ISBN 978-81-7132-598-6.
  • Bonosky, Phillip (2001). Afghanistan–Washington's Secret War. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0732-1.
  • Brecher, Michael; Wilkenfeld, Jonathan (1997). A Study of Crisis. University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-10806-0.
  • Braithwaite, Rodric (2011). Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–1989. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-983265-1.
  • Clements, Frank (2003). Conflict in Afghanistan: a Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-402-8.
  • Garthoff, Raymond (1994). Détente and Confrontation: American–Soviet relations from Nixon to Reagan. Brookings Institution Press. ISBN 978-0-8157-3041-5.
  • Gladstone, Cary (2001). "Afghanistan: a Country Study (edited by Blood, Baxter, Dupree, Gouttierre & Newell)". Afghanistan Revisited. Nova Publishers. ISBN 978-1590334218.
  • Giustozzi, Antonio (2009). Empires of Mud: War and Warlords of Afghanistan. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-70080-1.
  • Hilali, A. Z. (2005). US–Pakistan relationship: Soviet invasion of Afghanistan. Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-4220-6.
  • Leird, Robbin; Hoffmann, Erik; Collins, Joseph (1986). "Chapter 18: The Soviet – Afghan War: The First Four Years". Soviet foreign policy In a Changing World. Transaction Publishers. ISBN 978-0-202-24166-1.
  • Levite, Ariel; Jenteleson, Bruce; Berman, Larry (1992). Foreign Military Intervention: The Dynamics of Protracted Conflict. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-07295-3.
  • Kakar, Hassan; Kakar, Mohammed (1997). Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982. University of California Press. ISBN 978-0-520-20893-3.
  • Kalinovsky, Artemy (2011). A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05866-8.
  • Kamali, Mohammad Hashim (1985). Law in Afghanistan: a Study of the Constitutions, Matrimonial law and the Judiciary. BRILL Publishers. ISBN 978-90-04-07128-5.
  • Kanet, Roger (1987). The Soviet Union, Eastern Europe, and the Third World. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-34459-3.
  • Male, Beverley (1982). Revolutionary Afghanistan: A Reappraisal. Taylor & Francis. ISBN 978-0-7099-1716-8.
  • Misdaq, Nabi (2006). Afghanistan: Political Frailty and External Interference. Taylor & Francis. ISBN 978-0415702058.
  • Tomsen, Peter (2011). The Wars of Afghanistan: Messianic Terrorism, Tribal Conflicts, and the Failures of Great Powers. PublicAffairs. ISBN 978-1-58648-763-8.
  • Qassem, Ahmad (2009). Afghanistan's Political Stability: a Dream Unrealised. Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-7940-0.
  • Rasanayagam, Angelo (2005). Afghanistan: A Modern History. I.B.Tauris. ISBN 978-1850438571.
  • Rasanayagam, Angelo (2005). The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times. I.B.Tauris. ISBN 978-0-521-85364-4.
  • Rubin, Barnett (2002). The Fragmentation of Afghanistan: State Formation and Collapse in the International System (2nd ed.). Yale University Press. ISBN 978-0-300-09519-7.
  • Staff writers (2002). Regional Surveys of the World: Far East and Australasia 2003. Routledge. ISBN 978-1-85743-133-9.
  • Steele, Jonathan (2011). Ghosts of Afghanistan: Hard Truths and Foreign Myths. Counterpoint Press. ISBN 978-1-58243-787-3.
  • Wahab, Shaista; Youngerman, Barry (2007). A Brief History of Afghanistan. Infobase Publishing. ISBN 978-0-8160-5761-0.
  • Weiner, Myron; Banuazizi, Ali; Arnold, Anthony (1994). "Chapter 1: The Ephemeral Elite: The Failure of Socialist Afghanistan". The Politics of Social Transformation in Afghanistan, Iran, and Pakistan. Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-2608-4.
  • Yassari, Nadjma (2005). The Sharīʻa in the Constitutions of Afghanistan, Iran, and Egypt: Implications for Private Law. Mohr Siebeck. ISBN 978-3-16-148787-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]