Ahuna Wairja
Ahuna Wairja (awestyjskie Ahuna Wairiia[1], średnioperskie Ahunwar[1]) – najważniejsza[2] mantra zaratusztriańska. Nazwa pochodzi od początkowych słów yaθā ahū vairyō[3]. Tekst mantry znajduje się w Jasnie 27.13[4] i należy do najstarszych utworów zaratusztriańskich[5.1][6.1][7][8.1][3]. Ze względu na archaiczność języka, skrótowość i złożoną składnię jej dokładne znaczenie pozostaje przedmiotem sporów badawczych[8.1][9.1][3][10.1].
Znaczenie
[edytuj | edytuj kod]Ahuna Wairja należy do czterech najważniejszych mantr zaratusztriańskich, obok Aszem Wohu, Jenghe Hatam i Airjaman Iszja. Trzy pierwsze z nich poprzedzają Gathy w układzie Jasny, natomiast Airjaman Iszja następuje po nich[7]. Według Mary Boyce Ahuna Wairja jest prawdopodobnie najstarszą mantrą i stanowiła podstawę praktyki religijnej już w czasach Zaratusztry lub w czasach jego bezpośrednich następców[6.1]. Według zaratusztriańskiej tradycji formuła ta została wypowiedziana przez Ahurę Mazdę jeszcze przed stworzeniem świata materialnego[6.1][11.1]. Benveniste określa mantrę jako najświętszą formułę modlitewną, która miała zapewniać ochronę i powodzenie wiernym, którzy ją poprawnie recytują[8.2].
Ahuna Wairja była i jest ważna w praktyce religijnej – zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej. Jest pierwszą modlitwą, której uczy się dzieci, i może być odmawiana przy różnych okazjach, także czynnościach dnia codziennego[11.2]. Zaleca się jej recytację przy okazji oddawania moczu, odbywania stosunku seksualnego, wchodzenia do domu, obcinania paznokci, picia, kichania, kaszlenia i wielu innych[3]. Mantra towarzyszy liturgiom i ceremoniom, na przykład Jasnie czy Afrinagan. Recytuje się ją także w trakcie rytuałów, na przykład podczas barasznum czy nawdżot[12.1][11.3].
Zaratusztriański kapłan i uczony Maneckji Nusserwanji Dhalla podaje, że według tradycji jedna poprawna recytacja Ahuna Wairja odpowiada odśpiewaniu stu Gath, a błędna recytacja jest złym uczynkiem[2]. Celowa niedbałość przy wypowiadaniu formuły jest uznawana za wysoce obraźliwą przez wyznawców zaratusztrianizmu[3].
Awesta
[edytuj | edytuj kod]W relacji do innych tekstów awestyjskich
[edytuj | edytuj kod]Ahuna Wairja należy do najstarszych zachowanych utworów zaratusztriańskich obok Aszem Wohu, Airjaman Iszja, Jenghe Hatam, Gath i Jasny Siedmiu Rozdziałów[9.1][7][3]. Formuła została spisana w języku staroawestyjskim i ma metrum takie samo jak Gatha Ahunawaiti (rozdziały 28–34 w Jasnie), którą poprzedza i której dała nazwę[6.2][9.2][12.2][11.4]. Niektórzy badacze interpretują mantrę jako wstęp do Gathy Ahunawaiti i zawartych tam motywów przewodnich, zwłaszcza problemów wyrażonych we fragmencie znanym jako „Lament Bydła”[a][13][14][8.3].
Tekst
[edytuj | edytuj kod]Mantra pojawia się w Jasnie 27.13. W wersji Geldnera tekst mantry brzmi:
yaθā ahū vairyō aθā ratuš aṣ̌āt̰cīt̰ hacā
vaŋhə̄uš dazdā manaŋhō š́yaoθananąm aŋhə̄uš mazdāi
xṣ̌aθrəmcā ahurāi ā yim drigubyō dadat̰ vāstārəm[4.1]
W wersji Humbacha są drobne różnice:
yaθā ahū vairyō, aθā ratuš aṣ̌āt̰cīt̰ hacā
vaŋhə̄uš dazdā manaŋhō, š́yaoθənanąm aŋhə̄uš mazdāi
xšaθrəmcā ahurāi ā, yim drigubyō dadat̰ vāstārəm[15]
Egzegeza
[edytuj | edytuj kod]Ahuna Wairja była przedmiotem egzegezy[9.1] już w okresie Młodszej Awesty. Komentarze do mantry znajdują się na przykład w Jasnie 19[9.1], wchodzącej w skład tak zwanego Bajan Jasztu[b]. Mantra jest przedstawiona jako przekazana Zaratustrze przez Ahurę Mazdę[9.2][16][17][17.1]. Jasna 19.12 – 14 interpretuje mantrę jako formułę związaną z uznaniem Ahury Mazdy za Pana i Sędziego świata[18.1]. W tej egzegezie mantra wiąże Ahurę Mazdę z opieką nad dobrymi stworzeniami[c], w tym ludźmi[17.2][9.2][18.1].
Informacje z Awesty
[edytuj | edytuj kod]Według Jasny 19 Ahuna Wairja została po raz pierwszy wypowiedziana przez Ahurę Mazdę po stworzeniu Amszaspandów, lecz przed stworzeniem materialnego świata[6.1][17.1][18.2]. W tym samym fragmencie Jasny podaje się, że prawidłowa i dokładna recytacja mantry ma zapewniać wiernemu wsparcie i dary Ahury Mazdy[18.3]. Według tej tradycji Bóg miał przekazać formułę frawaszi Zaratusztry, a Zaratusztra po narodzeniu podzielił się nią z resztą ludzkości[6.1][18.4].
W Jaszcie 17.20 Aryman przyznaje, że Zaratusztra może go pokonać za pomocą tej mantry[9.1][19]. Widewdad 11.3 opisuje ją jako formułę chroniącą ciało człowieka[20]. Jasna 57.22 przedstawia ją jako broń Sraoszy[18.5][12.1]. W innych tekstach jest określana jako najskuteczniejsza z mantr, a nawet jako obiekt kultu[12.1]. W Aweście sasanidzkiej szczególna pozycja Ahuna Wairja była wyrażona symbolicznie przez układ nasków. Według Denkardu było ich 21, po jednym na każde słowo mantry[5.2][11.3][21]. Denkard podaje także, że w 21 słowach formuły zawarte jest całe nauczanie Mazdy[22]. W Aweście sasanidzkiej aż cztery naski zawierały rozdziały poświęcone objaśnieniu Ahuna Wairji[3].
Późniejsza tradycja
[edytuj | edytuj kod]W późniejszej literaturze zaratusztriańskiej Ahuna Wairja była traktowana jako formuła szczególnie skuteczna przeciw dewom, a także chroniąca życie i majątek wiernych[12.1]. W Bundahisznie została powiązana ze zwycięstwem Ahury Mazdy nad Arymanem, po którym ten drugi zapadł w letarg na trzy tysiące lat[3]. W tradycji średnioperskiej bywała utożsamiana z samą religią, ponieważ jako przedwieczna modlitwa miała zawierać najważniejszą treść zaratusztrianizmu[3].
Interpretacje
[edytuj | edytuj kod]Mills
[edytuj | edytuj kod]Lawrence Heyworth Mills, podobnie jak wielu innych badaczy, był zdania, że Ahuna Wairja jest związana z Gathami, szczególnie Jasną 29.6, gdzie pojawia się motyw braku ahū i ratu[23.1]. Mills widział w Ahuna Wairji formułę moralno-rytualną o wyborze właściwego ahū i ratu[23.1], o uczynkach wykonywanych dla Mazdy z dobrej intencji[23.2] oraz o królewskiej władzy Ahury, której praktycznym znakiem jest opieka nad ubogimi[23.2]. Nie czytał jej jako tekstu o Zaratusztrze, tylko jako zwartą formułę o prawie, dobrym umyśle, uczynkach dla Mazdy i władzy Ahury[23.2].
Mills mocno korzystał z wcześniejszych przekładów – średnioperskiego i sanskryckiego[23.3]. Nie traktował ich jako ostatecznie rozstrzygających. Uważał, że są niedoskonałe, lecz bardzo cenne, bo zachowują najstarsze ślady egzegezy i sposoby w jakie przez lata rozumiano mantrę[23.3]. Podkreślał, że tekst średnioperski nie jest „zepsuty” bardziej niż inne podobne komentarze i że prawie każde użyte tam słowo zachowywało jakąś poprawną ideę źródłową[23.3].
Mills tłumaczył formułę następująco:
Tak jak Ahū [ma być czczony i] wybrany,
tak Ratu [niech będzie] zgodny z [wszelką] właściwą prawowitością,
twórca dobra umysłu
i czynów życia dokonywanych dla Mazdy;
a Królestwo [należy] do Ahury — którego [Ahū albo Ratu]
On ustanowił opiekunem ubogich[23.1][d]
Benveniste
[edytuj | edytuj kod]Benveniste uważał, że Ahuna Wairja jest ściśle związana z Jasną 29, w której Dusza Bydła szuka ahū i ratu, które rozumiał jako opiekuna oraz autorytet zdolny zapewnić stworzeniu ochronę[8.3]. Egzegezę z Jasny 19 uważał za ciekawą, ale późniejszą i nieoddającą pierwotnego znaczenia mantry[8.3]. W Jasnie 29.6 Dusza Bydła uzyskuje odpowiedź, że w tej chwili nie ma dla niej ani ahū, ani ratu. Ahuna Wairja ma natomiast jakoby wskazywać, że teraz już jest i jest to Zaratusztra[8.3].
Benveniste rozumiał drugi wers jako informację, że Zaratusztra poświęca Mazdzie swoje życie i czyny, a dokładniej czyny wynikające z dobrego umysłu[8.4]. „Dobry Umysł” nie oznacza tu według niego Wohu Manaha jako Amszaspanda, lecz umysł samego Zaratusztry, jakość myślenia i źródło jego działania[8.4]. Trzeci wers interpretował jako stwierdzenie, że władza Zaratusztry jako ahū i ratu jest sprawowana dla Ahury Mazdy[8.5], a Zaratusztra zostaje ustanowiony pasterzem drəgu/drigu, czyli ludzi ubogich, pokornych i potrzebujących boskiej opieki[8.6].
Benveniste tłumaczył formułę następująco:
[Jest] zarówno upragnionym ahū jak i ratu według Aszy.
Powierza Mazdzie czyny Dobrego Umysłu swojej egzystencji;
a jego władza jest dla Ahury; on [Zaratusztra] którego
ustanowiono pasterzem dla ubogich
[8.6][e]
Ostatecznie Benveniste uznał, że Ahuna Wairja jest bardziej formułą ochronną niż wyznaniem wiary: wierny, będący w sytuacji drəgu/drigu, znajduje w Zaratusztrze swojego ahū i przez niego otrzymuje opiekę Mazdy[8.2].
Duchesne-Guillemin
[edytuj | edytuj kod]Jacques Duchesne-Guillemin odrzucił interpretację, według której modlitwa dotyczy Zaratusztry. Jego zdaniem ahū to nie mianownik od „Pan”, tylko forma aŋhu- oznaczającego „istnienie, życie, świat”[24.1]. Ratuš natomiast nie jest osobą, tylko czynnością/funkcją: „sądem”, „rozstrzygnięciem” lub „zdolnością sądzenia”. Ten sąd dotyczy czynów świata i jest zgodny z Aszą[24.1]. Xšaθrəm Duchesne-Guillemin rozumiał jako władzę/panowanie, drugi element inwestytury, obok prawa do osądu[24.2].
Zdaniem Duchesne'a-Guillemina nie chodzi o Zaratusztrę, ale o Ahurę Mazdę. W tej interpretacji tekst mantry ma charakter teologiczny i jest swoistym credo, opisującym relację między Ahurą Mazdą i stworzeniem. Ma w nim chodzić o ustanowienie Mazdy panem świata, powierzenie mu prawa do sądzenia oraz uznanie go za opiekuna potrzebujących[24.2]. Powierzającymi mają być Amszaspandowie[24.2].
Duchesne-Guillemin tłumaczył formułę następująco:
Gershevitch
[edytuj | edytuj kod]Ilia Gershevitch odrzucał odnoszenie ahū i ratu do Zaratusztry[25.1]. Uważał przy tym, że końcowe „którego dali jako pasterza ubogim” odnosi się raczej do Ahury Mazdy[25.1]. Według niego trzy wersy Ahuna Wairji odpowiadają na pytanie: „co ma zostać wybrane?”. Odpowiedź brzmi: ahū, ratu oraz władza Ahury Mazdy nad światem[25.1].
Gershevitch tłumaczył formułę następująco:
Tak jak ahu ma zostać wybrany [zgodnie z Prawdą, aby dokonywać czynów Dobrej Myśli], tak ratu [ma zostać wybrany] zgodnie z Prawdą, [aby] dokonywać czynów Dobrej Myśli, a także władza Ahury Mazdy nad światem [ma zostać wybrana, ponieważ to on, Mazda, jest tym], którego dali ubogim za pasterza [albo: któremu dali (= powierzyli) ubogich jako pasterzowi].[25.1][g]
Hinz
[edytuj | edytuj kod]Walther Hinz uważał, że Ahuna Wairja jest tekstem późniejszym niż sam Zaratusztra, napisanym w dialekcie gathyckim, a więc świadomie archaizującym[26.1]. Punktem wyjścia dla Hinza jest, podobnie jak u Benveniste’a, związek pierwszego wersu z Jasną 29, gdzie mowa o braku ahū i ratu dla cierpiącego stworzenia[26.2]. W Jasnie 29 Ahura Mazda stwierdza, że nie ma dla stworzenia „mistrza” (tak Hinz rozumie ahū) ani „rozsądzającego” (tak Hinz rozumie ratu)[26.2].
W mantrze wspólnota ogłasza, że ktoś taki został znaleziony — jest to Zaratusztra[26.3]. Hinz tłumaczy pierwszy wers w myśl założenia, że Zaratusztra jest upragnionym mistrzem i rozsądzającym[26.3]. W dalszej części Hinz rozumie Zaratusztrę jako tego, który sprawia, że dla Mazdy dokonywane są pobożne czyny wypływające z Dobrego Umysłu. Wohu Manah oznacza tu zarazem Amszaspanda, przez którego Zaratusztra otrzymał objawienie, oraz dobre, pobożne nastawienie człowieka[26.4].
Hinz tłumaczył formułę następująco:
Obydwoma jest on [Zaratusztra]: wyczekiwanym mistrzem i zarazem sędzią — i to na mocy boskiego prawa!
Jako ten, który dokonuje czynów przenikniętych Dobrym Umysłem dla Wszechwiedzącego, ustanawia Królestwo dla Pana, Jego zaś — jako Pasterza dla sług Bożych.[26.5][h]
Insler
[edytuj | edytuj kod]Stanley Insler również wychodził od związku z Jasną 29[27.1]. U Inslera ahū oznacza „Pana”, ratuš — „sąd” lub „rozstrzygnięcie”, vairyō ma sens powinności – „musi być wybrany”, a aṣ̌āt̰ hacā znaczy „zgodnie z Ašą”[27.1]. Insler interpretował Ahuna Wairję jako modlitwę wspólnoty zaratusztriańskiej, której głównym tematem jest wybór właściwego Pana i właściwego sądu zgodnego z Aszą. W tym wyborze fałszywi bogowie zostają odrzuceni, a wierny wybiera panowanie i osąd Ahury Mazdy[27.2]. Druga część modlitwy mówi według niego o regule czynów wynikających z dobrego myślenia. Nie chodzi tu o czyny Wohu Manah jako jazaty, lecz o czyny wypływające z dobrego myślenia[27.3].
Zdaniem Inslera modlitwa nie jest tekstem samego Zaratusztry, lecz powstała po jego śmierci w kręgu bezpośrednich następców[27.3]. Miała służyć jako krótka formuła streszczająca podstawowe nauki manthrana: tylko prawdziwy Pan, czyli Ahura Mazda, i tylko sąd zgodny z prawdą mają być wybrane. Właściwe działanie człowieka ma wypływać z dobrego myślenia, a wspólnota wiernych powierza się boskiemu porządkowi[27.3].
Insler tłumaczył formułę następująco:
Zaprawdę, tak jak Pan musi zostać wybrany zgodnie z prawdą, tak również sąd zgodny z prawdą musi zostać wybrany. W następstwie [tego] dobrego myślenia ustanówcie regułę czynów wypływających z istnienia dobrej myśli ze względu na Mazdę oraz Pana, którego ustanowili pasterzem potrzebujących.[27.4][i]
Boyce
[edytuj | edytuj kod]Mary Boyce uważała, że autorem mantry był sam Zaratusztra. Wskazuje na to podobieństwo do języka użytego w Gathach. Zgadzała się też, że znaczenie formuły jest trudne do zrozumienia. Jej zdaniem drəgu/drigu, które pojawia się w tekście w formie drigubyō nie oznacza dosłownie osoby ubogiej czy potrzebującej. Interpretowała je ona jako „prawdziwy wyznawca wiary głoszonej przez Zaratusztrę, pokorny i pobożny człowiek, wyznawca Mazdy, który całkowicie się mu powierza”[6.1].
Boyce tłumaczyła formułę następująco:
Humbach
[edytuj | edytuj kod]Helmut Humbach uważał, że mantra mogła zostać ułożona przez samego Zaratusztrę, aby oddać istotę wyznawanej przez niego wiary[9.1]. W jego ocenie, dla wyznawców zaratusztrianizmu była ona nie tylko modlitwą, ale także potężną magiczną formułą[9.1]. Humbach uważa, że egzegeza mantry z Jasny 19 jest bardzo niejasna i nie pomaga w jej zrozumieniu[9.2].
Humbach (wraz z Elfenbeinem i Skjærvø) tłumaczył formułę następująco:
Tak jak [sąd] jest godny wyboru przez świat,
tak sąd, [który] zgodnie z samą prawdą
[ma zostać wydany] nad czynami dobrej myśli świata,
zostaje powierzony Mazdzie,
a władza [zostaje powierzona] [Jemu], Ahurze, którego [ludzie]
ustanawiają pasterzem ubogich.[15][k]
Cantera
[edytuj | edytuj kod]Alberto Cantera uważał mantrę za kluczowy element techniki ofiarniczej umożliwiającej właściwe przeprowadzanie rytuałów[28.1]. W myśl tej teorii prawidłowo złożona ofiara pozwalała ofiarnikowi uzyskać prawdziwą wizję świata niematerialnego i przekazać ją wspólnocie[28.2]. W interpretacji Cantery Ahuna Wairja umożliwiła Zaratusztrze powtarzanie ofiary, którą miał sprawować sam Ahura Mazda. Co więcej, formuła ta pozwala potem robić to samo następcom Zaratusztry[28.1]. Wizja uzyskiwana w ten sposób ma być kluczowym elementem wskazującym wiernym drogę do świata Ahury Mazdy[28.3].
Ahmadi
[edytuj | edytuj kod]Amir Ahmadi podzielał opinię, że mantra jest trudna w interpretacji[10.1]. Jednocześnie uważał, że większość tłumaczeń popełnia błąd, traktując pierwszy człon formuły jako zdanie typu „tak jak X jest Z, tak też Y jest Z”[10.2]. Jego zdaniem konstrukcja yaθā... aθā... służy wyrażeniu uzasadnienia, a nie porównania i należy ją tłumaczyć jako „tak jak X jest, tak Y”[10.3]. Ahmadi rekonstruował początek jako odniesienie do dwóch ratu, czyli dwóch reguł życia: etycznej, dotyczącej ziemskiego postępowania, i soteriologicznej, dotyczącej zbawienia[10.3].
Ahmadi tłumaczył formułę następująco:
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Jasna 29. Bydło, zdaniem badaczy, reprezentuje tutaj stworzenie, przede wszystkim ludzi. W tym fragmencie Jasny Bydło żali się stwórcy na swój ciężki los i prosi o kogoś, kto mógłby je chronić przed zagrożeniami.
- ↑ Określenie to ma dwa znaczenia. W pierwszym przypadku chodzi o tę część trzeciego nasku (Bag nask) sasanidzkiej Awesty, której elementy przetrwały w Jasnie 19 – 21. W drugim o czternasty nask sasanidzkiej Awesty. W tym wypadku chodzi o pierwsze znaczenie
- ↑ Istniejące zwierzęta i rośliny dzielono na "dobre" i "złe". Jak zauważa Mary Boyce, zazwyczaj podstawą do takiej klasyfikacji było to, czy dana roślina/ zwierzę jest przydatna dla człowieka i/lub czy wzbudza w nim pozytywne odczucia.
- ↑ Oryginalne tłumaczenie:
As the Ahū [is] to be [revered and] chosen,
so [let] the Ratu [be] from [all] correct legality,
A creator of mental goodness,
and of life's actions done for Mazda;
And the Kingdom [is] to Ahura, – whom [the Ahū, or Ratu]
He has appointed as nourisher to the poor. - ↑ Oryginalne tłumaczenie:
[Il est] tant l‘ahu désirable que le ratu selon Arta.
Il donne les actes de Bon Esprit de son existence a Mazdah;
et son pouvoir [est] pour Ahura; lui [Zarathustra] qu’Ills
ont établi pasteur pour les humbles - ↑ Oryginalne tłumaczenie:
De même qu'il est à choisir par le monde, ainsi le jugement, selon la justice elle-même, des actes du monde a-t-il été donné, de la part de la Bonne Pensée, à Mazda, et le pouvoir à Ahura, qu'ils ont donné pour pasteur aux humbles. - ↑ Oryginalne tłumaczenie:
As the [or an] ahu is to be chosen [in accordance with Truth, to be the doer of the actions of Good Mind], so the [or a] ratu [is to be chosen] in accordance with Truth, [to be] the doer of the actions of Good Mind, and Ahura Mazdah’s power over the world [is to be chosen, (because he, Mazdah, is the one)] whom they have given as shepherd to the poor [or to whom they have given (= entrusted) the poor as to a shepherd] - ↑ Oryginalne tłumaczenie:
Beides ist er [Zarathustra]: ersehnter Meister und auch Richtender, und dies kraft göttlichen Rechts!
Als Stifter von Werken eines Daseins Guten Sinnes für den Allweisen Stiftet er das Reich dem Herrn, Ihn aber den Gottesknechten als Hirten. - ↑ Oryginalne tłumaczenie:
Just as the Lord indeed in accord with truth must be chosen, so also the judgment in accord with truth must be chosen. In consequence of [this] good thinking, institute ye the rule of actions stemming from an existence of good thinking for the [sake of the] Wise One and for the lord whom they established as pastor for the needy-dependents - ↑ Oryginalne tłumaczenie:
He [Ahura Mazda] is as much the desired Master [ahu-] as the Judge [ratu-], according to Asa. [He is] the doer of the acts of good intention [vohu- manah-], of life. To Mazda Ahura [is] the kingdom [kšathra-], whom they have established as pastor for the poor. - ↑ Oryginalne tłumaczenie:
Just as [a judgement] is worthy of being chosen by the world,
so the judgement, [which] in accordance with truth itself,
[is to be passed] on the actions of good thought of the world,
is assigned to the Wise One,
and the power [is assigned] to [Him], the Ahura, whom [people]
appoint as a shepherd to the poor. - ↑ Oryginalne tłumaczenie:
Just as the ethical [measure], so the soteriological measure of the actions of existence is assigned to Mazdã, and to Ahura the power of good thought, whom [that power] will make the pastor for the needy.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 Zoroastrian Global Glossary [online], fezana.org [dostęp 2026-07-05].
- 1 2 Maneckji Nusservanji Dhalla, Zoroastrian theology: from the earliest times to the present day, New York: AMS Press, 1972, s. 117, ISBN 978-0-404-02123-8.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Christopher J. Brunner, AHUNWAR, Encyclopaedia Iranica, DOI: 10.1163/2330-4804_EIRO_COM_4966 [dostęp 2026-07-05] (ang.).
- ↑ Karl F. Geldner, , „Avesta - The Sacred Books of the Parsis”, vol. I, Stuttgart 1896.
- ↑ s. 97
- Jenny Rose, Zoroastrianism: an introduction, Introductions to religion, London: I. B. Tauris, 2011, ISBN 978-1-84885-087-3.
- Mary Boyce, A history of Zoroastrianism, wyd. 3., Leiden New York: E.J. Brill, 1996, ISBN 978-90-04-10474-7.
- 1 2 3 Hintze, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 32
- Emile Benveniste, La prière Ahuna Varya dans son exégèse zoroastrienne, „Indo-Iranian Journal”, 1 (1), 1957.
- Helmut Humbach, The Gāthās of Zarathushtra and the other old Avestan Texts, t. 2, Heidelberg: Winter, 1991, ISBN 978-3-533-04473-4.
- Amir Ahmadi, The Syntax and Sense of the Ahuna Vairiia, „Journal of the Royal Asiatic Society”, 22 (3-4), 2012, s. 519–540, DOI: 10.1017/S1356186312000442, ISSN 1356-1863 [dostęp 2026-07-05] (ang.).
- Mary Boyce, Zoroastrians: their religious beliefs and practices, wyd. Repr, Library of religious beliefs and practices, London: Routledge, 2007, ISBN 978-0-415-23903-5.
- Firoze M. Kotwal, Philip G. Kreyenbroek, Prayer, [w:] Michael Stausberg, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, wyd. 1st ed, Wiley Blackwell Companions to Religion Ser, Chicester: John Wiley & Sons, Incorporated, 2015, ISBN 978-1-4443-3135-6.
- ↑ Old Avestan: Yasna 29, the Cow's Lament [online], lrc.la.utexas.edu [dostęp 2026-07-05].
- ↑ Skjærvø, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, ss. 64 – 65
- 1 2 Helmut Humbach, vol I, s. 115
- ↑ Hintze, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 36
- ↑ Amir Ahmadi, Y 19 manas.paoiriia- and aa.paoiriia-, „Iranian Studies”, 46 (6), 2013, s. 863–876, DOI: 10.1080/00210862.2013.810073, ISSN 0021-0862 [dostęp 2026-07-05] (ang.).
- Lawrence Heyworth Mills (tłum.), The Zend-Avesta, t. 3, Oxford: The Sacred Books of the East, 1887.
- ↑ Darmesteter (tłumacz), The Zend-Avesta, vol. 2, s. 275
- ↑ Darmesteter (tłumacz), The Zend-Avesta, vol. 1, s. 139
- ↑ Macuch, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 290
- ↑ Vevaina, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 226
- Lawrence Heyworth Mills, The Ahuna-Vairya from Yasna XXVII, 13, with Its Pahlavi and Sanskrit Translations, „The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland”, 1910.
- Jacques Duchesne-Guillemin, Exégèse de l’Ahuna Vairya, „Indo-Iranian Journal”, 2 (1), 1958.
- Ilya Gershevitch, The Avestan Hymn to Mithra, Cambridge 1959, ISBN 978-0-521-05071-5.
- Walther Hinz, Zum Ahuna-Vairya-Gebet, „Indo-Iranian Journal”, 4 (2/3), 1960.
- Stanley Insler, Monumentum H. S. Nyberg, Jacques Duchesne-Guillemin (red.), Lejda, 1975 1975, ISBN 978-90-04-03902-5.
- Alberto Cantera, Yima, son vara- et la daēnā mazdéenne, [w:] Samra Azarnouche, Céline Redard (red.), Yama/Yima: Variations indo-iraniennes sur la geste mythique, Paryż 2012, s. 45–66, ISBN 978-2-86803-081-8.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Amir Ahmadi, „Y 19 manas.paoiriia- and aṣ̌a.paoiriia” w: Iranian Studies, vol. 46, No. 6, 2013, ss. 863 – 876.
- Emile Benveniste, „La prière Ahuna Varya dans son exégèse zoroastrienne” w: Indo-Iranian Journal, Vol. 1, No. 1, 1957, ss. 77 – 85.
- Mary Boyce: A History of Zoroastrianism: the Early Period, vol. I. Brill, 1996. ISBN 9789004104747.
- Christopher J. Brunner, AHUNWAR, Encyclopedia Iranica.
- James Darmesteter (tłum.), „The Zend-Avesta”, vol. 1, The Sacred Books of the East, Delhi, 2023, ISBN 9788120801059.
- James Darmesteter (tłum.), „The Zend-Avesta”, vol. 2, The Sacred Books of the East, Oxford, 1883.
- Ilya Gershevitch, „The Avestan Hymn to Mithra”, Cambridge, 1959. ISBN 9780521050715.
- Jacques Duchesne-Guillemin, „Exégèse de l’Ahuna Vairya” w: Indo-Iranian Journal, Vol. 2, No. 1, 1958, ss. 66-71.
- Stanley Insler, „The Ahuna Vairya Prayer” w Jacques Duchesne-Guillemin (red.), „Monumentum H. S. Nyberg”, Lejda, 1975, ss. 409 – 421. ISBN 9789004039025.
- Almut Hintze, „Zarathustra’s Time and Homeland Linguistic Perspectives” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, ss. 31 – 38. ISBN 9781444331356.
- Walther Hinz, „Zum Ahuna-Vairya-Gebet” w: Indo-Iranian Journal, Vol. 4, No. 2/3, 1960, ss. 154 – 159.
- Helmut Humbach, „The Gāthās of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts”, Volume 1 – Introduction: Text and Translation, Heidelberg, 1991. ISBN 9783533044734.
- Helmut Humbach, „The Gāthās of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts”, Volume 2 – Commentary, Heidelberg, 1991. ISBN 9783533044734.
- Jean Kellens, „The Gāthās, Said to Be of Zarathustra” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, ss. 44 – 50. ISBN 9781444331356.
- Maria Macuch, „Law in Pre‐Modern Zoroastrianism” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, ss. 289 – 297. ISBN 9781444331356.
- L. H. Mills (tłum.), „The Zend-Avesta”, vol. 3, The Sacred Books of the East, Oxford, 1887.
- L. H. Mills, „The Ahuna-Vairya from Yasna XXVII, 13, with Its Pahlavi and Sanskrit Translations” w: The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 1910, ss. 57 – 68.
- Jenny Rose, „Zoroastrianism: An Introduction”, I.B. Tauris, 2011. ISBN 9781848850873.
- Prods Oktor Skjærvø, „The Gāthās as Myth and Ritual” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, ss. 59 – 67. ISBN 9781444331356.
- Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, „Theologies and Hermeneutics” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, ss. 221 – 234. ISBN 9781444331356.