Akrostych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Akrostych

Akrostych (gr. akróstichos od ákros – zewnętrzny, szczytowy, końcowy i stíchos – wiersz[1]) – utwór wierszowany, w którym niektóre z kolumn liter, sylab lub wyrazów dają dodatkowo całe wyrazy, frazy lub zdania. Kolumny takie mogą być czytane w dół, w górę, lub naprzemiennie. Najczęściej takie kolumny są tworzone przez pierwsze lub ostatnie litery kolejnych wersów, lub też mogą być określane poprzez tzw. średniówkę, czyli inne elementy podziału wewnątrzwierszowego. Akrostychy można również tworzyć innymi metodami, np. wykorzystując te same elementy kolejnych zwrotek. Odmianą akrostychu jest abecedariusz, w którym kolejne wersy zaczynają się kolejnymi literami alfabetu.

Pierwotnie, w czasach greckich i rzymskich, akrostychy były wykorzystywane do pisania imienia autora lub adresata danego utworu. Stąd tradycja przeszła także do literatury średniowiecznej. Obecnie akrostychy wykorzystywane są np. w łamigłówkach oraz publikacjach reklamowych.

Akrostychy były wykorzystywane w Biblii hebrajskiej, m.in. w Lamentacjach Jeremiasza i Księdze Psalmów. Szczególnym gatunkiem utworów opartych na akrostychu jest psalm alfabetyczny.

Jednym z historycznych przykładów akrostychu jest grecka nazwa znaku rozpoznawczego chrześcijan (czyli ryby): ichthys. Zawiera ona pierwsze litery słów oznaczających: Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel – w transkrypcji z greki: Iesus Christos Theou Yios Soter.

Innym przykładem akrostychu jest hymn Holandii.

Akrostych występuje w finałowym utworze Wieńca sonetów France Prešerena[2]

W Polsce mistrzem akrostychu był Jan Andrzej Morsztyn, który potrafił przemycić wulgarne w tamtych czasach słowo, obchodząc jak gdyby konwencję przyzwoitości:

Kiedy-ć powiedzieć to, na coś zasłużył,
Przy ludziach trudno, abym się nie dłużył,
Ieśli (twój) dowcip domyślny i żartki,
Egzorcyzm czytaj po kraju tej kartki.

— J.A. Morsztyn, Na jednego

Przed nim akrostychy stosowali m.in. Adam Świnka[3], Władysław z Gielniowa[4] i Jan Kochanowski. Przykładem zastosowania omawianego środka jest też Acrostichis własnego wyobrażenia kniaża wielkiego moskiewskiego Walentego Neothebela[5].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Słownik terminów literackich pod redakcją Henryka Sułka, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006
  2. O strukturze wieńca sonetów pisał Tone Pretnar (Słowiańska Metryka Porównawcza V). Zobacz też Wiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Kraków 2003.
  3. Teresa Michałowska: Literatura polskiego średniowiecza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 9. ISBN 978-83-01-16675-5.
  4. http://staropolska.pl/sredniowiecze/poezja_religijna/Gielniowczyk.html
  5. Walenty Neothebel: Acrostichis własnego wyobrażenia kniaża wielkiego moskiewskiego. Opracował Grzegorz Franczak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2016. ISBN 978-83-64003-62-2.

Bibliografia[edytuj]

  • Stefan Nieznanowski: Akrostych. W: Słownik literatury staropolskiej. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 18-19. ISBN 83-04-02219-2.