Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego
Aktas dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo
Ilustracja
Oryginał aktu z podpisami deputowanych
Państwo

 Litwa

Data utworzenia

11 marca 1990

Ratyfikowano

11 marca 1990

Sygnatariusze

Vytautas Landsbergis,
Liudvikas Sabutis i inni
(patrz tekst)

Cel

przywrócenie niepodległego państwa litewskiego

Akt Przywrócenia Państwa litewskiego lub Akt 11 marca (lit. Aktas dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo) – deklaracja niepodległości uchwalona 11 marca 1990 roku przez Litewską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Podpisany przez wszystkich członków Rady Najwyższej Republiki Litewskiej akt podkreślał odnowienie i prawną kontynuację państwa litewskiego z okresu międzywojennego, które zostało anektowane przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i utraciło niepodległość w czerwcu 1940 roku. Litwa jako pierwsza z republik radzieckich proklamowała niezależność od chylącego się ku upadkowi Związku Radzieckiego.

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

Po rozbiorach ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII w. Litwa stała się częścią Cesarstwa Rosyjskiego. Po rewolucji październikowej w roku 1917 Taryba (Litewska Rada Państwowa), na czele której stał Jonas Basanavičius, 16 lutego 1918 roku proklamowała Akt Niepodległości Litwy. Litwa cieszyła się niezależnością przez dwadzieścia lat. W sierpniu 1939 roku Związek Radziecki oraz III Rzesza podpisały pakt Ribbentrop-Mołotow, którego skutkiem był podział Europy Wschodniej na dwie strefy wpływów. Kraje bałtyckie (Litwa, Łotwa i Estonia) znalazły się w strefie zainteresowań Związku Radzieckiego i ostatecznie – w czerwcu 1940 roku – zostały zajęte, a następnie po sfałszowanych wyborach inkorporowane do ZSRR. Przekształcono je w radzieckie republiki socjalistyczne. Władze ZSRR podjęły na zajętych terenach politykę sowietyzacji, na którą składały się: nacjonalizacja własności prywatnej, kolektywizacja rolnictwa, prześladowanie Kościoła Katolickiego oraz wprowadzenie totalitarnej kontroli nad społeczeństwem. Formacje uzbrojonych antyradzieckich partyzantów zlikwidowano w roku 1953. W przybliżeniu 130 tys. Litwinów okrzyknięto „wrogami ludu” i wywieziono na Syberię. Po śmierci Józefa Stalina w roku 1953, Związek Radziecki przyjął politykę destalinizacji i zakończył masowe prześladowania ludności. Opór bez użycia przemocy nadal utrzymywał się na Litwie oraz w litewskich środowiskach emigracyjnych. Organizacje dysydenckie funkcjonowały w konspiracji. Ich działalność była nielegalna. Skupiały się one bardziej na sprawach społecznych, prawach człowieka i zagadnieniach kulturowych niż na przedstawianiu żądań politycznych.

Organizacje niepodległościowe[edytuj | edytuj kod]

Gdy Michaił Gorbaczow starał się ożywić gospodarkę Związku Radzieckiego, wprowadził programy: głasnost (jawność) i pierestrojka (przebudowa). Reformy Gorbaczowa przyspieszyły zmiany w radzieckim rządzie i pozwoliły społeczeństwu uczestniczyć w dyskusjach o państwie. Dla dysydentów była to szansa, by „wydobyć” swoje organizacje z podziemia i „włączyć” je do życia publicznego. 23 sierpnia 1987 (w 48 rocznicę podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow) Litewska Liga Wolności zorganizowała pierwszy publiczny protest, którego członkowie nie zostali aresztowani. W połowie roku 1988 grupa 35 intelektualistów założyła Litewski Ruch Przebudowy Sąjūdis, do którego celów zaliczały się: wspieranie, omawianie i wprowadzanie w życie reform Gorbaczowa. Sąjūdis zdobył dużą popularność. Tłumy uczestniczyły w wiecach tej organizacji w parku Vingis. Organizacja, obawiając się rozzłoszczenia Moskwy oraz perspektywy swego nagłego upadku, zwiększała zakres swoich żądań stopniowo: począwszy od ograniczonych dyskusji na temat reform Gorbaczowa, przez uzyskanie głosu w sprawach gospodarczych do autonomii wewnątrz Związku Radzieckiego. Do czasu demonstracji politycznej, zwanej Łańcuchem Bałtyckim (był to żywy łańcuch ludzi, trzymających się za ręce, rozciągający się na długość 600 kilometrów poprzez trzy państwa bałtyckie; demonstrację zorganizowano 23 sierpnia 1989 w celu upamiętnienia 50 rocznicy podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow) zdobycie całkowitej niepodległości stało się oficjalnym celem Ruchu.

Demokratyczne wybory[edytuj | edytuj kod]

Wybory parlamentarne, przeprowadzone w lutym 1990 roku, były pierwszymi wolnymi i demokratycznymi wyborami od czasów II wojny światowej. Ludzie w przeważającej części głosowali na kandydatów proponowanych przez Sąjūdis, chociaż Ruch nie był partią polityczną. W wyniku wyborów powstał pierwszy powojenny niekomunistyczny rząd. Podczas pierwszego zgromadzenia 11 marca 1990 Rada Najwyższa Litewskiej SRR wybrała na swojego przewodniczącego Vytautasa Landsbergisa, przemianowała się na Radę Najwyższą Republiki Litewskiej, a następnie ogłosiła restaurację państwa litewskiego. Akt został przyjęty o godzinie 22:44 przez 124 członków rady (wstrzymało się 6 osób). Nikt nie głosował przeciw.

Treść aktu[edytuj | edytuj kod]

RADA NAJWYŻSZA REPUBLIKI LITEWSKIEJ

AKT

Przywrócenia Państwa Litewskiego

Rada Najwyższa Republiki Litewskiej, reprezentując wolę narodu, orzeka i uroczyście oznajmia, że sprawowanie suwerennej władzy przez Państwo Litewskie, przerwane przez zagraniczne siły w roku 1940, zostaje przywrócone i od tej pory Litwa staje się ponownie niepodległym państwem.

Akt niepodległości z 16 lutego 1918 przyjęty przez Litewską Radę Państwową oraz dekret Zgromadzenia Konstytucyjnego z 15 maja 1920, dotyczący utworzenia demokratycznego Państwa Litewskiego, nigdy nie utraciły mocy prawnej i stanowią konstytucyjną podstawę Państwa Litewskiego.

Terytorium Litwy stanowi niepodzielną całość i konstytucja żadnego innego państwa nie ma na to wpływu.

Państwo Litewskie kładzie nacisk na przestrzeganie powszechnie uznanych zasad prawa międzynarodowego, Uznaje zasadę nienaruszalności granic, sformułowaną w Akcie Końcowym Konferencji na temat Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w Helsinkach w roku 1975 i zapewnia przestrzeganie praw człowieka, praw obywatela oraz praw wspólnot etnicznych.

Rada Najwyższa Republiki Litewskiej, reprezentująca suwerenną władzę, na mocy niniejszego Aktu wprowadza w czyn suwerenność państwa.

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego stał się wzorem dla innych republik radzieckich. Sprawa niepodległości nie została jednak natychmiast uregulowana i nie było rzeczą pewną uznanie niezależności Litwy przez inne państwa. Michaił Gorbaczow uznał Akt Niepodległości za niezgodny z prawem. Związek Radziecki domagał się unieważnienia Aktu i rozpoczął wprowadzanie sankcji gospodarczych przeciwko Litwie, włącznie z blokadą ekonomiczną. Co więcej, 13 stycznia 1991 roku radzieccy żołnierze szturmowali budynek parlamentu w Wilnie oraz wileńską wieżę telewizyjną. Nieuzbrojeni litewscy cywile starli się z czerwonoarmistami. Czternastu ludzi zginęło, a siedemset osób odniosło rany podczas tzw. wydarzeń styczniowych. Pierwszym niepodległym państwem, które uznało niepodległość Litwy, była Islandia (11 lutego 1991 roku).

Po klęsce puczu Janajewa niepodległość Litwy uznały Stany Zjednoczone (2 września 1991 roku). Prezydent George Bush ogłosił, że jeżeli ZSRR użyje siły przeciwko Litwie, Stany Zjednoczone będą zmuszone zareagować. W końcu, 6 września władze radzieckie zgodziły się uznać niepodległość Litwy. Wkrótce państwowość Litwy została uznana przez kolejne kraje: Węgry, Bułgarię, Włochy, Kanadę, Polskę, Maltę, San Marino, Portugalię, Rumunię, Ukrainę, Łotwę i Estonię. 17 września Litwa, wraz z Łotwą i Estonią, zostały przyjęte do ONZ.

Chronologia międzynarodowego uznania niepodległości Litwy
Data Kraj
31 maja 1990  Mołdawska SRR
11 lutego 1991  Islandia
28 lutego 1991  Dania
16 maja 1991  Słowenia
27 lipca 1991  Rosyjska FSRR
3 sierpnia 1991  Chorwacja
23 sierpnia 1991  Łotwa
24 sierpnia 1991  Norwegia
24 sierpnia 1991  Węgry
25 sierpnia 1991  Argentyna
25 sierpnia 1991  Francja
26 sierpnia 1991  Bułgaria
26 sierpnia 1991  Włochy
26 sierpnia 1991  Kanada
26 sierpnia 1991  Polska
26 sierpnia 1991  Malta
26 sierpnia 1991  Portugalia
26 sierpnia 1991  Rumunia
26 sierpnia 1991  San Marino
26 sierpnia 1991  Ukraina
27 sierpnia 1991  Albania
27 sierpnia 1991  Australia
27 sierpnia 1991  Belgia
27 sierpnia 1991  Wielka Brytania
27 sierpnia 1991  Gruzja
27 sierpnia 1991  Hiszpania
27 sierpnia 1991  Luksemburg
27 sierpnia 1991  Szwecja
27 sierpnia 1991  Niemcy
27 sierpnia 1991  Irlandia
27 sierpnia 1991  Estonia
28 sierpnia 1991  Austria
28 sierpnia 1991  Chile
28 sierpnia 1991  Nowa Zelandia
28 sierpnia 1991  Południowa Afryka
28 sierpnia 1991  Finlandia
28 sierpnia 1991  Szwajcaria
28 sierpnia 1991  Urugwaj
29 sierpnia 1991  Czechosłowacja
29 sierpnia 1991  Mongolia
30 sierpnia 1991  Watykan
31 sierpnia 1991  Kirgistan
2 września 1991  Ekwador
2 września 1991  Holandia
2 września 1991  Stany Zjednoczone
3 września 1991  Grecja
3 września 1991  Libia
3 września 1991  Nikaragua
3 września 1991  Turcja
4 września 1991  Brazylia
4 września 1991  Izrael
4 września 1991  Tunezja
5 września 1991  Korea Południowa
5 września 1991  Meksyk
6 września 1991  Gwinea
6 września 1991  Japonia
6 września 1991  Kolumbia
6 września 1991  Singapur
6 września 1991  Egipt
6 września 1991  ZSRR
7 września 1991  Afganistan
7 września 1991  Chiny
7 września 1991  Korea Północna
7 września 1991  Peru
7 września 1991  Senegal
7 września 1991  Bangladesz
8 września 1991  Pakistan
9 września 1991  Boliwia
9 września 1991  Indie
9 września 1991  Kuba
9 września 1991  Syria
9 września 1991  Tajlandia
9 września 1991  Wietnam
9 września 1991  Republika Zielonego Przylądka
10 września 1991  Azerbejdżan
10 września 1991  Iran
10 września 1991  Nepal
11 września 1991  Madagaskar
12 września 1991  Armeńska SRR
12 września 1991  Cypr
13 września 1991  Jemen
15 września 1991  Bahrajn
15 września 1991  Jordania
15 września 1991  Kuwejt
15 września 1991  Filipiny
16 września 1992  Arabia Saudyjska
17 września 1992  Indonezja
19 września 1993  Zjednoczone Emiraty Arabskie
20 września 1991  Laos
24 września 1991  Turkmenistan
25 września 1991  Panama
30 września 1991  Uzbekistan
30 września 1991  Namibia
22 października 1991  Mauretania
22 października 1991  Jugosławia
2 listopada 1991  Sri Lanka
23 grudnia 1991  Ghana
23 grudnia 1991  Kazachstan
24 grudnia 1991  Mozambik
25 grudnia 1991  Tadżykistan
27 grudnia 1991  Algieria
27 grudnia 1991  Białoruś
30 grudnia 1991  Liban
2 stycznia 1992  Irak
6 stycznia 1992  Burundi
16 stycznia 1992  Burkina Faso
25 stycznia 1992  Mali
31 stycznia 1992  Benin
21 lutego 1992  Kostaryka
17 marca 1992  Zimbabwe
25 września 1992  Salwador
6 listopada 1992  Bośnia i Hercegowina
10 listopada 1992  Nigeria
12 stycznia 1993  Czad

Sygnatariusze[edytuj | edytuj kod]

Lista sygnatariuszy[1]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]