Al Battani

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Al-Battani
Al-Battani
Data i miejsce urodzenia około 855
Harran
Data i miejsce śmierci 923
Damaszek

Al-Battani (łac. Albategnius, Abū ʿAbdullāh Muḥammad ibn Jābir ibn Sinān ar-Raqqī al-Ḥarrani aṣ-Ṣabiʾ al-Battānī, ar. أبو عبد الله محمد بن جابر بن سنان الحراني الصابي البتاني), urodził się w Harranie około 855 r. a zmarł w 923 r. w Damaszku, arabski uczony, jeden z największych matematyków i astronomów swego czasu.

Część jego nazwiska aṣ-Ṣabi, sugeruje, że jego przodkowie należeli do sekty sabejczyków, czcicieli gwiazd. Zajmował się zarówno astronomią teoretyczną jak i praktyczną. Na jego pracach opierali się tacy uczeni jak Kopernik, Tycho Brahe, Kepler, Galileusz i Heweliusz. Al-Battani spędził życie w Ar-Raqqa i w Damaszku, tamże umarł.

Jego dziełem jest Kitāb az-Zīj (Księga Tablic), dzieło złożone z 57 rozdziałów. Księga ta została przetłumaczona na łacinę (De Motu Stellarum) przez Platona z Tivoli (Platon Tiburtinus) w 1116 roku, wydrukowana została przez Filipa Melanchtona i anotowana przez Regiomontanusa. Wpłynęła ona zasadniczo na astronomię europejską. Ponownie wydano ją w Bolonii w 1645 roku. Rękopis Platona znajduje się w Bibliotece Watykańskiej. Natomiast rękopis Al-Battaniego przedstawiający chronologię astronomiczną znajduje się w Bibliotece Escorial. Kitāb az-Zīj zaczyna się od opisu podziału sfery niebieskiej na znaki Zodiaku i na stopnie. Niezbędne wprowadzenie matematyczne jest również przedstawione w tym dziele. Al-Battani przedstawia tu operacje arytmetyczne na sześćdziesiątkowym systemie liczbowym oraz funkcje trygonometryczne.

Astronomia[edytuj | edytuj kod]

Najpoważniejszym osiągnięciem Al-Battaniego jest skatalogowanie 489 gwiazd, co było możliwe dzięki jego własnym obserwacjom o niesłychanej precyzji. Al-Battani sam zbudował obserwatorium astronomiczne, w którym pracował przez 40 lat. Wyniki jego obserwacji są zapisane w Zydge Sabyl (Tablice Sabejskie). Obserwował on ruch Słońca, Księżyca i pięciu planet. Wyniki przez niego podane są o wiele dokładniejsze niż te, które przedstawił Ptolemeusz w Almageście. Al-Battani pokazał, że maksymalna odległość Słońca od Ziemi jest zmienna. Przedstawił podział sfery niebieskiej, a także odkrył ruch apogeum słonecznego. Zmierzył wartość szybkości przesuwania się punktu Barana, to znaczy obliczył wartość szybkości precesji punktu równonocy. Wartość podana przez Al-Battaniego wynosi 54,5" na rok czyli 1° na 66 lata, podczas gdy Hipparch znalazł 1° na 100 lat. Al-Battani obliczył także wartość kąta nachylenia płaszczyzny równika niebieskiego względem ekliptyki, wartość podana przez niego wynosiła 23°35’41". Obliczona przez niego długość roku wynosi 365 dni, 5 godzin, 46 minut i 24 sekundy. Te obliczenia posłużyły potem przy reformie kalendarza juliańskiego. Jego obserwacje są przedstawione w De Numeris Stellarum et Motibus, po raz pierwszy opublikowanym w Europie w 1537. Pozwoliły one Heweliuszowi na odkrycie zmian sekularnych ruchu Księżyca. Kopernik cytuje prace Al-Battaniego w De Revolutionibus Orbium Coelestium.

Matematyka[edytuj | edytuj kod]

Prawdopodobnie nie znając prac Aryabhaty, matematyka i astronoma hinduskiego z V wieku, wprowadził pojęcia sinusa i tangensa, tworząc w ten sposób podstawy trygonometrii współczesnej. Posłużył się pojęciem „umbry” (cień), wprowadzonego przez perskiego astronoma Al-Marwaziego („umbra” odpowiada tangensowi) i opracował odpowiednie tablice trygonometryczne opierając się na pracach Al-Marwaziego.

Opracował i podał następujące formuły trygonometryczne:

 b \sin \phi = a\sin \left(\frac{\pi}{2}- \phi \right)
 \tan \phi = \frac{\sin \phi}{ \cos \phi}
\sec \phi= \sqrt{1+\tan^2 \phi} .

Rozwiązał również równanie:

\sin x = a\cos\; x

wprowadzając następujące przekształcenie:

\sin x = \frac{a}{\sqrt{1+ a^2}}

Honory[edytuj | edytuj kod]

Jego imię nosi krater uderzeniowy Albategnius położony pośrodku widocznej z Ziemi strony Księżyca.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]