Alaska
| Alaska | |||||
| State of Alaska | |||||
|
|||||
| Przydomek: The Last Frontier Ostatnia rubież |
|||||
| Dewiza: North to the Future | |||||
![]() |
|||||
| Państwo | |||||
| Stolica | Juneau | ||||
| Język urzędowy | brak | ||||
| Mieszkańcy | Alaskanie | ||||
| Gubernator | Bill Walker | ||||
| Największe miasto | Anchorage | ||||
| Powierzchnia • ogółem |
na 1. miejscu 1 717 854 km² |
||||
| Szerokość Długość |
2380 km 1300 km |
||||
| Szerokość geograficzna | 54°40'N do 71°50'N | ||||
| Długość geograficzna | 130°W do 173°E | ||||
| Populacja (2000) |
na 48. miejscu 626 932 |
||||
| Gęstość (2000) |
na 50. miejscu 0,42 os./km² |
||||
| Wejście do Unii • kolejność |
49 |
||||
| Strefa czasowa Czas letni |
UTC-09:00 UTC-08:00 |
||||
| ISO 3166-2 | US-AK | ||||
| Strona internetowa | |||||
| Portal |
|||||
| Alaska |
|
Ten artykuł jest częścią serii: |
Alaska (wymowa:/əˈlæskə/) – stan USA w północno-zachodniej części Ameryki Północnej, będący eksklawą Stanów Zjednoczonych. Graniczy od wschodu z Kanadą, a od zachodu, przez Cieśninę Beringa, z Rosją. Dominują góry, z najwyższym punktem Ameryki Północnej jakim jest szczyt Denali (McKinley) (6194 m n.p.m.), oraz wyżyny i liczne stożki wulkaniczne. Do terytorium należą też Aleuty. Alaska ma największą powierzchnię spośród wszystkich stanów USA oraz najmniejszą gęstość zaludnienia. W odróżnieniu od większości stanów Alaska nie dzieli się na hrabstwa, lecz okręgi (borough), znaczna część stanu jest przy tym niezorganizowana.
Spis treści
Geografia[edytuj | edytuj kod]
Powierzchnia stanu jest górzysta. Na południu znajdują się góry Alaska z najwyższym szczytem Ameryki Północnej – Denali (w latach 1896–2015: McKinley, 6194 m n.p.m.), Góry Świętego Eliasza (Góra Świętego Eliasza, 5489 m n.p.m.), Góry Wrangla (Mount Bona, 5044 m n.p.m.), na północy Góry Brooksa (Michelson, 2816 m n.p.m.). W środkowej części stanu płaskowyż jest rozcięty dolinami rzek, natomiast wzdłuż wybrzeża występują niziny. Linia brzegowa jest bardzo dobrze rozwinięta; składają się na nią liczne półwyspy (Alaska, Kenai) i przybrzeżne wyspy (Aleuty, Archipelag Aleksandra, Kodiak, Nunivak, Wyspa Świętego Wawrzyńca, Wyspy Pribyłowa). Obszar ten jest aktywny sejsmicznie, a wiele szczytów gór to czynne (m.in. Pavlof, Iliamna) i wygasłe wulkany.
Klimat[edytuj | edytuj kod]
W części południowej klimat jest umiarkowany chłodny, a na dalekiej północy subpolarny. Zakres zmian temperatury powietrza w ciągu roku: od -51 °C w zimie do +32 °C w lecie. Zima trwa 9 miesięcy, jest więc długa i bardzo mroźna, a w czasie jej trwania wieją silne wiatry, osiągające prędkość do 100 km/h oraz powstają burze śnieżne charakterystyczne dla strefy tundry.
Główne rzeki[edytuj | edytuj kod]
Roślinność[edytuj | edytuj kod]
W głębi lądu tajga i tundra, w zasięgu oddziaływania Prądu Alaskańskiego iglaste lasy deszczowe strefy umiarkowanej z takimi gatunkami jak topole, olchy i wierzby.
Ważniejsze szczyty[edytuj | edytuj kod]
20 szczytów i wierzchołków położonych powyżej 4400 m n.p.m.[1]:
- Denali (McKinley) – 6194 m n.p.m., 63°04′09″N 151°00′23″W/63,069167 -151,006389, najwyższy punkt Ameryki Północnej, pierwsze wejście: 7 czerwca 1913 – Walter Harper, Henry Karstens, Hudson Stuck i Robert Tatum;
- Archdeacons Tower – ~6000 m, 63°04′24″N 151°01′14″W/63,073333 -151,020556, leży w odległości 870 m (kierunek WNW) od głównego wierzchołka Denali;
- Denali (wierzchołek północny) – 5934 m, 63°05′51″N 151°00′23″W/63,097500 -151,006389, leży w odległości 2,8 km (kierunek NNE) od Archdeacons Tower, pierwsze wejście: 1910 – Pete Anderson, Billy Taylor;
- Peak 18735 – 5710 m, 63°05′52″N 151°02′29″W/63,097778 -151,041389, leży w odległości 1,8 km na zachód od płn. wierzchołka Denali;
- Góra Świętego Eliasza (Mount Saint Elias, Boundary Peak 186) – 5489 m, 60°17′34″N 140°55′51″W/60,292778 -140,930833, pierwsze wejście: 31 lipca 1897 – Luigi Amedeo di Savoia d'Abruzzi;
- Peak 17400 – ~5330 m, 63°05′12″N 150°57′16″W/63,086667 -150,954444, leży w odległości 2,9 km (kierunek ESE) od płn. wierzchołka Denali;
- Mount Foraker (główny szczyt) – 5304 m, 62°57′37″N 151°23′59″W/62,960278 -151,399722, leży w odległości 23,0 km (kierunek WSW) od Archdeacons Tower, pierwsze wejście: 10 sierpnia 1934 – T. G. Joe Brown, Charles S. Houston, Chychele Waterston;
- Mount Foraker (wierzchołek południowy) – 5124 m, 62°56′49″N 151°24′32″W/62,946944 -151,408889, leży w odległości 1,6 km (kierunek SSW) od głównego wierzchołka Mount Foraker;
- Mount Bona – ~5060 m, 61°23′08″N 141°44′58″W/61,385556 -141,749444, leży w odległości 80,0 km (kierunek WNW) od Mount Lucania, pierwsze wejście: 2 lipca 1930 – Allen Carpé, Adolphus Warburton Moore, Andrew Taylor;
- Mount Foraker (wierzchołek południowo-zachodni) – ~5060 m, 62°57′18″N 151°26′36″W/62,955000 -151,443333, leży w odległości 1,8 km (kierunek WNW) od pd. wierzchołka Mount Foraker;
- Mount Blackburn – 4996 m, 61°43′54″N 143°26′14″W/61,731667 -143,437222, leży w odległości 97,6 km (kierunek WNW) od Mount Bona;
- Mount Blackburn (wierzchołek południowo-wschodni) – 4964 m, 61°43′31″N 143°23′33″W/61,725278 -143,392500, leży w odległości 2,5 km (kierunek ESE) od głównego wierzchołka Mount Blackburn;
- Sanford (wulkan) – 4949 m, 62°12′47″N 144°07′45″W/62,213056 -144,129167, leży w odległości 64,8 km (kierunek NW) od Mount Blackburn;
- West Buttress – 4886 m, 63°04′37″N 151°05′37″W/63,076944 -151,093611, leży w odległości 3,5 km (kierunek SW) od Peak 18735;
- Peak 15800 – ~4845 m, 63°02′48″N 150°57′59″W/63,046667 -150,966389, leży w odległości 1,4 km (kierunek NNE) od South Buttress;
- South Buttress – 4842 m, 63°02′06″N 150°58′36″W/63,035000 -150,976667, leży w odległości 4,1 km (kierunek SSE) od głównego wierzchołka Denali;
- Mount Bona (wierzchołek zachodni) – 4773 m, 61°22′51″N 141°47′12″W/61,380833 -141,786667, leży w odległości 2,1 km (kierunek WSW) od głównego wierzchołka Mount Bona;
- Mount Churchill – 4766 m, 61°25′09″N 141°42′55″W/61,419167 -141,715278, leży w odległości 4,2 km (kierunek NNE) od Mount Bona;
- East Buttress – 4490 m, 63°03′37″N 150°55′47″W/63,060278 -150,929722, leży w odległości 2,4 km (kierunek NE) od Peak 15800;
- Browne Tower – 4450 m, 63°06′08″N 150°55′54″W/63,102222 -150,931667, leży w odległości 2,1 km (kierunek NNE) od Peak 17400.
Historia[edytuj | edytuj kod]
Sprzedaż Alaski[edytuj | edytuj kod]
W drugiej połowie XIX w. należące do Rosji tereny Alaski zostały odsprzedane Stanom Zjednoczonym. Traktat został podpisany po długich negocjacjach w nocy 29/30 marca 1867. Transakcję wartą 7,2 mln dolarów zawarł w imieniu Rosji baron Edward de Stoeckl, a w imieniu USA William Seward, który już dużo wcześniej zabiegał o zakup tych terenów. Traktat został ratyfikowany przez Senat Stanów Zjednoczonych 9 kwietnia 1867, Izbę Reprezentantów 14 lipca 1868 uchwaliła wyasygnowanie pieniędzy[2].
Kalendarium[edytuj | edytuj kod]
- 1640 – odkrycie Alaski przez żeglarzy hiszpańskich;
- 1732 – okręt rosyjski wysłany przez dowódcę ekspedycji wojskowej Pawłuckiego (z pochodzenia Polaka) w czasie przejścia przez Cieśninę Beringa obserwuje brzeg Alaski, potwierdzając bliskość Azji i Ameryki;
- 1741 (15 i 16 lipca) – pierwsza morska ekspedycja naukowa pod dowództwem duńskiego badacza w służbie Rosji Vitusa Beringa i Rosjanina Aleksieja Czirkowa;
- 1784 – pierwsza kolonia założona przez rosyjskich handlarzy futer na wyspie Kodiak.
- 1799 – założenie przez Rosjan osady Sitka na Wyspie Baranowa, która od początku swojego istnienia aż do roku 1906 była stolicą Alaski;
- 1799–1867 – teren Alaski pod administracją Kompanii Rosyjsko-Amerykańskiej;
- 1867 (30 marca)[3] – sprzedaż Alaski przez cara Imperium Rosyjskiego Aleksandra II Stanom Zjednoczonym za 7,2 mln dolarów; jednym z pierwszych amerykańskich urzędników federalnych Alaski został Polak, Włodzimierz Krzyżanowski;
- 1896 – George Carmack, Skookum Jim i Dawson Charlie odkryli złoto nad rzeką Klondike;
- 1897 – początek wielkiej "gorączki złota" wywołanej wiadomością o tonie złota przywiezionej na pokładzie parowca z Alaski do portu Seattle w stanie Waszyngton;
- 1912 – ustanowienie zorganizowanego Terytorium Alaski (zalążka stanu);
- 1958 (9 lipca) – największe zanotowane dotąd tsunami na świecie – megatsunami w zatoce Lituya;
- 1959 (3 stycznia) – wejście Alaski do Unii jako 49 stanu; spowodowało to ustanowienie najkrócej obowiązującej flagi USA z czterdziestoma dziewięcioma gwiazdkami, gdyż zaledwie rok później straciła ważność na rzecz współczesnej, gdy stanem stały się Hawaje;
- 1976 – rząd decyduje o zniesieniu podatków i wprowadzeniu dywidend.
System polityczny[edytuj | edytuj kod]
Władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa Legislatura Alaski, złożona z Izby Reprezentantów i Senatu. Na czele władzy wykonawczej stoi gubernator, wybierany w wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję.
Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]
Alaska jest jedynym amerykańskim stanem, który dzieli się na okręgi (ang. borough), których jest 19. Pozostałe 48 stanów dzieli się na hrabstwa (Luizjana dzieli się na parafie – ang. parish). Występują dwa rodzaje jednostek terytorialnych:
- okręg (ang. borough),
- okręg niezorganizowany (ang. unorganized borough).
Obecnie zostało utworzonych 18 okręgów oraz 1 okręg typu niezorganizowanego. Okręg niezorganizowany dodatkowo został podzielony przez United States Census Bureau na 11 tzw. obszarów spisu powszechnego (ang. census area) w celu łatwiejszego przeprowadzenia badań statystycznych. Największe okręgi są większe od niektórych poszczególnych stanów USA.
Sześciu okręgom nadano status skonsolidowanych miast-okręgów (ang. consolidated city-borough): Anchorage, Haines, Juneau, Sitka, Wrangell i Yakutat[4].
Dla stanu Alaska kod Federal Information Processing Standard to 02[5].
Demografia[edytuj | edytuj kod]
Alaska ma 609 050 mieszkańców (2005). Najpowszechniej używanymi językami są[6]:
- język angielski – 89,81%,
- języki eskimo-aleuckie – 4,63%,
- język hiszpański – 2,54%,
- język tagalog – 1,43%,
- język koreański – 0,96%,
- inne języki indiańskie – 0,63%.
Główne miasta[edytuj | edytuj kod]
Religia[edytuj | edytuj kod]
- Chrześcijaństwo – 69,0%,
- Protestantyzm (różne odłamy) – 47,0%,
- Katolicyzm – 14,0%,
- Prawosławie – 3,0%,
- Mormoni – 4,0%,
- Islam – 1,0%,
- Hinduizm – < 0,5%,
- Pozostałe religie oraz ateiści – 30%.
Do największych grup religijnych w 2010 roku, należały[7]:
- Kościół katolicki: 50 866 wiernych,
- Protestantyzm bezdenominacyjny: 38 070,
- Mormoni: 32 170,
- Południowa Konwencja Baptystów: 19 891,
- Kościół Prawosławny w Ameryce: 12 652,
- Zbory Boże: 10 261,
- Kościół Ewangelicko-Luterański w Ameryce: 9642,
- Kościół Episkopalny: 7234,
- Zjednoczony Kościół Metodystyczny: 5585.
Przemysł i bogactwa naturalne[edytuj | edytuj kod]
Eksploatuje się ropę naftową (jedne z największych złóż na świecie), gaz ziemny, złoto, platynę, rudy miedzi, cyny, niklu, uranu. Zakłady przemysłu petrochemicznego, drzewnego, papierniczego. Rozwinięta hodowla reniferów, lisów, a także leśnictwo, myślistwo i rybołówstwo (połów łososi i śledzi). Komunikacja głównie na południu stanu: samochodowa (fragment Drogi Panamerykańskiej – Alaska Highway), kolejowa, lotnicza. Główne porty morskie: Valdez, Seward, Sitka. Istnieją tu także wojskowe bazy lotnicze oraz liczne rurociągi.
Kuchnia Alaski[edytuj | edytuj kod]
Typowa kuchnia Alaski opiera się o dania z owoców morza (krab królewski, krewetki, langusty) i ryb, jak np. łosoś. Innym używanym typem mięsa jest mięso łosi, reniferów, fok, morsów oraz ptaków. Przeciętny mieszkaniec Alaski zjada około 0,5 kg mięsa dziennie. Ze względu na warunki klimatyczne na Alasce dalej wykorzystuje się naturalne sposoby na pasteryzację, takie jak suszenie czy fermentacja. Przekąskami często są suszone mięsa ryb lub np. reniferów. Wśród owoców i warzyw najbardziej popularne są jagody oraz borówki, wykorzystywane w sosach i deserach. Wykorzystywane w kuchni są również wodorosty i korzenie roślin[8].
Edukacja[edytuj | edytuj kod]
- Uniwersytet Alaskański w Fairbanks
- Uniwersytet Alaskański w Anchorage
- Uniwersytet Południowo-wschodniej Alaski
- Alaska Pacific University
Symbole[edytuj | edytuj kod]
- pardwa
- świerk sitkajski
- niezapominajka
- Dewiza – "North to the Future" (Przez Północ do Przyszłości)
- Przydomek – "The Last Frontier" – Ostatnia Granica (Ostatnia Rubież), "The Great Land" – Wielki Stan
Zobacz też[edytuj | edytuj kod]
Przypisy
- ↑ Na podstawie informacji portalu Peakbagger (ang.).
- ↑ Jak handlowano Alaską. ZeŚwiata.pl. [dostęp 2012-12-11].
- ↑ Kupno Alaski przez Stany Zjednoczone, Bartłomiej Kozłowski, 2006, polska.pl
- ↑ Alaska (ang.). NACO. [dostęp 2011-09-07].
- ↑ Alaska (ang.). US Census Bureau. [dostęp 2011-09-07].
- ↑ Modern Language Association. (ang.) Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5% ogółu ludności.
- ↑ The Association of Religion (ang.).
- ↑ Ameryka Północna: Kuchnia Alaski. 2013. [dostęp 2013-24-05].
Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]
|
|||||||||||||||||
|
||||||||||
