Alchemia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy nauki. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Alchemiaprzednaukowa praktyka łącząca elementy zawarte obecnie w chemii, fizyce, sztuce, semiotyce, psychologii, parapsychologii, metalurgii, medycynie, astrologii, mistycyzmie i religii. Wspólnym celem alchemików było odkrycie metody transmutacji ołowiu w złoto (kamień filozoficzny), lekarstwa na wszelkie choroby (panaceum) oraz eliksiru nieśmiertelności. Alchemię można uważać za bezpośredniego przodka współczesnej chemii.

Alchemia symboliczna to także część rytuałuwolnomularskiej podróży” symbolizująca między innymi ascezę prowadzącą do masońskiej gnosis – wiedzy dla wtajemniczonych.

Słowo alchemia pochodzi od arabskiego al-chimija (الكيمياء lub الخيمياء), które prawdopodobnie tworzy przedrostek al- i greckie słowo χυμεία (chymeia – łączyć, stapiać).

Historia alchemii[edytuj]

Alchemia pochodzi prawdopodobnie ze starożytnego Egiptu i była początkowo związana ze sztuką balsamowania zwłok. Wielki rozwój alchemii nastąpił w czasach władcy Egiptu Ptolemeusza II Filadelfosa (285–246 p.n.e.), w Aleksandrii. Właśnie za jego panowania rozwinęły się nowe idee alchemiczne, w tym idea kamienia filozoficznego i eliksiru życia. Philadelphos sam uprawiał alchemię. Był słabego zdrowia i lekarze z jego otoczenia prześcigali się w preparowaniu „cudownych mieszanek” zapewniających zdrowie, siły i długie życie.

Wielkim adeptem miał być też Komanos, kapłan i nauczyciel Kleopatry (I wiek p.n.e.), która ponoć sama osiągnęła biegłość w tej dziedzinie.

Z Akademią Aleksandryjską była związana także Maria Prophetissa (Maria Prorokini), zwana Żydówką (I wiek n.e). Przypisuje jej się m.in. wynalezienie aparatu destylacyjnego (jako pierwsza go opisała).

W III wieku n.e Egipcjanin Zosimos napisał dwudziestoośmiotomowe dzieło, w którym zawarł całość wiedzy alchemicznej. Dzieło to nie przedstawiało większej wartości naukowej, poza opisem metody otrzymywania octanu ołowiu(II) (cukru ołowianego) znanego ze słodkiego smaku i trujących właściwości.

Laboratorium alchemiczne.

Samo słowo alchemia pochodzi z języka arabskiego. Muzułmańscy uczeni przejęli kulturową spuściznę antyku, w szczególności zaś pisma Arystotelesa. W oparciu o starożytną filozofię przyrody znacząco rozwinęli medycynę i nauki przyrodnicze. Największym alchemikiem arabskim był Dżabir Ibn Hajjan (760–815) zwany na Zachodzie Geberem. Znacząco zmodyfikował on teorię czterech żywiołów Arystotelesa. Do czterech żywiołów (ziemi, powietrza, ognia i wody), będących podstawowymi elementami materii, dodał dwie „zasady bezpośrednie” (siarkę i rtęć), z których złożone były wszystkie metale[1]. Z tego też powodu, uznawano, że manipulując tymi dwoma zasadami, można otrzymać dowolny z metali, np. zmienić ołów w złoto. Jego następcą był alchemik perski Ar-Razi (850–925) znany w Europie jako Rhazes., a następnie tadżycki uczony Ibn Sina (979–1037) zwany jako Awicenną.

Za sprawą uczonych muzułmańskich, alchemia rozwinęła się również w średniowiecznej Europie, a jej przedstawicielem był m.in. Albert Wielki czy podpisujący się imieniem Gebera tzw. Pseudo-Geber.

Na XVI w. przypada kolejny etap rozwoju alchemii, którego przedstawicielami są m.in. Georg Bauer (1494–1555) zwany Agricolą, autor De re metallica (1556) czyTheophrastus Bombastus von Hohenheim (1493–1541) zwany Paracelsusem. Paracelsus oparł się na dwuzasadowej koncepcji Dżabira Ibn Hajjana, dodając do siarki i rtęci, trzecią zasadę: sól. W tem sposób została sformułowana wpływowa koncepcja trójzasadowa[2].

Rozwój filozofii przyrody, badań empirycznych i aparatury w XVII w. związany był m.in. ze stopniowym porzuceniem celów alchemii i skupieniu się na bardziej ogólnych celach poznawczych. Stopniowo przyczyniło się to do porzucenia klasycznych żywiołów i sformułowanie idei pierwiastka chemicznego.

Historię chemii jako nauki i koniec alchemii datuje się od wydania przez Roberta Boyle’a dzieła The Skeptical Chymist (1661), w którym wyraźnie rozgraniczył on chemię jako naukę od przednaukowych badań alchemicznych. Zauważył on, że niektóre substancje, poddawane „wpływowi Wulkana” (podgrzewaniu) nie dają się rozłożyć na prostsze elementy, co stawia pod znakiem zapytania koncepcję czterech żywiołów. Choć jego pisma unikały radykalnych wniosków, wynikało z nich, że podstawowe elementy materii powinny być określane drogą eksperymentalną, a nie na podstawie filozoficznej spekulacji[3]. Kluczowe znaczenie tej pracy polegało na postulacie wyraźnego oddzielenia opisu wyniku prowadzonych badań i wynikających z tych badań bezpośrednich wniosków od ich filozoficzno-ezoterycznych interpretacji.

Interpretacja psychologiczna[edytuj]

Alchemiczną literaturę poddał badaniom twórca psychologii analitycznej – Carl Gustav Jung. W ich wyniku średniowieczne nauki alchemików zinterpretował jako symboliczne opisy psychicznego procesu przemiany analogicznego do indywiduacji. Reakcje i substancje chemiczne odpowiadają nieświadomym treściom i zachodzącym w psychice procesom[4].

Alchemia a sztuka[edytuj]

„Makrokosmos i mikrokosmos”, Basilica Philosophica, III tom. Johann Daniel Mylius. Frankfurt.
„Saliera” Benvenuto Cellini. 1543. Wiedeń
Manuskrypty alchemiczne (1983-1984)- Andrzej Szewczyk

W sztukach plastycznych istnieje wiele odwołań do tematu alchemii. Są to zarówno działania związane z metodologią wytapiania metali, działania symboliczne, inicjacyjne i transgresyjne, a także działania demaskatorskie, tzw. alchemia artystyczna[5].

Najbardziej znanym przedstawieniem w sztuce jest złota solniczka, tzw. Saliera autorstwa Baenvenuto Celliniego. Wyrób sztuki złotniczej, przedstawia dwie postacie – męską i kobiecą. Ich przeplecione nogi symbolizują Morze i Ląd.

Powiązania z alchemią i sztuką istnieją w pracach okultysty Eliphasa Levi[6].

Alchemia w sztuce współczesnej[edytuj]

W sztuce współczesnej odwołania do alchemii istnieją min u Josepha Beuysa. Podczas jednego ze swoich prowokacyjnych performance „Topienie korony Cara”[7] oznajmił, że nie wcale jest artystą. Przekonał wtedy pewnego przedsiębiorcę do zakupu repliki złotej korony cara Iwana, którą następnie przetopił na zajączka wielkanocnego. Po zakończeniu procesu „alchemicznego” Beuys stwierdził, że korona, która była symbolem tyranii, przeobraziła się w symbol pokoju[8].

Podczas innej akcji „Jak wytłumaczyć martwemu zającowi obrazy” Beuys trzymał na rękach zdechłego zająca, którego traktował jako symbol płodności i nieśmiertelności. Podczas akcji rozmawiał ze zwierzęciem, poruszał łapkami i uczył kicać. Dodatkowo do swojej twarzy przykleił płatki prawdziwego złota, a głowę pokrył miodem. Pszczoły były dla niego symbolem zharmonizowanego społeczeństwa, a miód traktował jako starogermański symbol odrodzenia[9].

Do alchemii (do złota i ołowiu) nawiązuje również polski artysta Jarosław Kozakiewicz. W pracy „O granicach ciał”[10] Autor wspomina, że ołów ma dla niego znaczenie symboliczne, a „w kosmologii chińskiej ołów łączono z oddychaniem”. Według Pawła Możdżyńskiego w wypowiedzi Kozakiewicza jest to „metafora niepokojącej współzależności człowieka i technologii, współzależności, która już zaowocowała sztucznym oddychaniem[5].

Do idei transmutacji nawiązywał również polski artysta Marek Kijewski, który w performance „Kwiat jednej nocy”[11][5] po nałożeniu złotego pigmentu na swoją skórę ścierał ją ze swojego ciała drucianym zmywakiem i w ten sposób „odbóstwiał się”[5].

Do alchemii nawiązywał również polski twórca sztuki konceptualnej Andrzej Szewczyk, który malował czarnym tuszem plamy z obrysem na starych kartach niemieckojęzycznej encyklopedii chemicznej pochodzącej z lat trzydziestych XX w. Prace te nazwał manuskryptami lub rękopisami alchemicznymi, a cały cykl określany jest jako „alchemiczne palimpsesty[12]


Przypisy

  1. Ball 2002 ↓, s. 17.
  2. Ball 2002 ↓, s. 16.
  3. Ball 2002 ↓, s. 18–20.
  4. Indywiduacja kobiety. W: Pia Skogemann: Kobiecość w rozwoju. Peter Billing (tł.). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Psychologii i Kultury ENETEIA, 1995, s. 119, seria: Biblioteka jungowska.Tom 3. ISBN 83-85713-02-6.
  5. a b c d Inicjacje i transgresje. Antystrukturalność sztuki XX i XXI wieku w oczach socjologa. www.academia.edu. [dostęp 2016-06-22].
  6. Andrzej Kostołowski. Eliphas Levi – mag jako artysta. „Dyskurs”, 1996. [który numer? wydawca/odpowiedzialność? issn?]
  7. IKS-Institut für Kunstdokumentation und Szenografie. www.iks-medienarchiv.de. [dostęp 2016-06-22].
  8. Ryszard Różanowski. Homo aestheticus – „przebiegły chłop znad Dolnego Renu”. „DYSKURS: Pismo Naukowo-Artystyczne ASP we Wrocławiu”, 2013-01-01. [dostęp 2016-06-22]. 
  9. Joseph Beuys: Joseh Beuys. Teksty, komentarze wywiady. 1990. ISBN 83-85142-01-0.
  10. Jarosław Kozakiewicz. Culture.pl. [dostęp 2016-06-22].
  11. Marek Kijewski. Culture.pl. [dostęp 2016-06-22].
  12. Andrzej Szewczyk. Culture.pl l data dostępu=2016-08-03.

Bibliografia[edytuj]

  • Philip Ball: The Elements. A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2002.

Linki zewnętrzne[edytuj]