Aldous Huxley

Aldous Huxley

Aldous Huxley (1930)
Imię i nazwisko	Aldous Leonard Huxley
Data i miejsce urodzenia	26 lipca 1894 Godalming, Surrey, Wielka Brytania
Data i miejsce śmierci	22 listopada 1963 Los Angeles, Kalifornia, Stany Zjednoczone
Narodowość	angielska
Język	angielski
Ważne dzieła
Nowy wspaniały świat Drzwi percepcji Wyspa
Strona internetowa

Aldous Leonard Huxley (ur. 26 lipca 1894 w Godalming, zm. 22 listopada 1963 w Los Angeles) – angielski powieściopisarz, filozof, nowelista, eseista, poeta.

Życiorys

Mural z wizerunkiem Aldousa Huxleya przy ulicy Dzielnej 17 w Warszawie

Jego ojcem był Leonard Huxley, pisarz i wydawca, a dziadkiem Thomas Huxley, znany biolog i eseista. Matka zmarła w 1908 roku, kiedy Huxley miał 13 lat. Wstępną edukację odbył w domu rodzinnym, a następnie w ekskluzywnej szkole średniej Eton College. Studiował literaturę w Oksfordzie. W roku 1911 przerwał naukę z powodu zagrożenia ślepotą, a nawet nauczył się alfabetu Braille’a. Po dwóch latach mógł kontynuować studia w Oksfordzie. Także z powodu postępującej ślepoty nie uczestniczył w I wojnie światowej, lecz pracował w administracji państwowej. Po zakończeniu wojny poświęcił się pisarstwu.

W roku 1919 związał się z pismem Athenaeum, a następnie został krytykiem teatralnym w Westminster Gazzette. W latach 20. XX wieku wiele podróżował, przez 7 lat mieszkał we Włoszech (1923–1930), potem na południu Francji, w Ameryce Środkowej, w końcu w roku 1937 osiadł w Kalifornii.

Początkowo zajmował się poezją, wydając większą liczbę tomików poetyckich, z czasem jednak jego zainteresowania skierowały się w kierunku prozy. Jego pierwsza powieść wydana w roku 1921 Crome Yellow, została dobrze przyjęta przez krytykę. Kreślił karykaturalny obraz obyczajowy postaci z angielskiej inteligencji ówczesnych czasów, zgromadzonych na letni wypoczynek w wiejskiej posiadłości. Huxley w błyskotliwy i ironiczny sposób uwiecznił swoich gospodarzy z Garsington Manor, gdzie przebywał w czasie wojny.

Był propagatorem użytkowania środków psychoaktywnych, z których dwóm, meskalinie i LSD-25, poświęcił wiele czasu bezpośrednich badań. Z substancjami psychodelicznymi zetknął się podobno po raz pierwszy w Berlinie podczas spotkania z okultystą Aleisterem Crowleyem, który to poczęstował go peyotlem.

Jego śmierć przeszła w świecie bez echa. Stało się tak dlatego, że tego samego dnia w którym umarł – 22 listopada 1963 roku – zamordowano prezydenta Stanów Zjednoczonych, Johna F. Kennedy’ego. W ten sam dzień zmarł także C.S. Lewis. Huxley zmarł w trzy lata po zdiagnozowaniu u niego nowotworu krtani. Tuż przed śmiercią, na jego własne życzenie żona podała mu domięśniowo 200 mikrogramów LSD-25 w dwóch dawkach po 100 µg.

Powieść, która przysporzyła Huxleyowi największej sławy, to dystopia Nowy wspaniały świat. Pod koniec życia napisał, jakby w opozycji do niej, powieść Wyspa, prezentującą świat idealny.

Twórczość Huxleya odzwierciedlała jego sceptycyzm wobec ścieżek rozwoju cywilizacji, a także wyrażała problemy i nastroje panujące w jego pokoleniu.

Największą popularność w filozofii, zwłaszcza wśród naśladowców z nurtu New Age, zdobyło pojęcie filozofii wieczystej opracowane w książce pod tym samym tytułem.

Był agnostykiem i wegetarianinem.

Aldous Huxley (1894-1963) – autor prac na temat świadomości.

Teoria świadomości

Huxley przedstawił swoje poglądy na temat natury ludzkiego umysłu, percepcji i duchowości w esejach, takich jak Drzwi percepcji (1954), Niebo i piekło (1956) oraz w pracach The Minimum Working Hypothesis (zawartej w Nowy wspaniały świat – 30 lat później) i Visionary Experience (1963). Źródłem jego refleksji były zarówno osobiste doświadczenia z substancjami psychoaktywnymi (m.in. meskaliną), jak i analiza praktyk duchowych, takich jak medytacja. Choć Huxley nie był naukowcem, jego eseje na pograniczu literatury, filozofii i psychologii wywarły wpływ na rozwój współczesnych badań nad świadomością i ruchów kontrkulturowych lat 60. XX wieku. W swoich pracach odwoływał się do myśli Williama Jamesa, koncepcji czasu Henriego Bergsona oraz tradycji mistycznych, m.in. upaniszad i buddyzmu zen, w których dostrzegał podobne intuicje o naturze poszerzonej świadomości.

Punktem wyjścia dla Huxleya była refleksja nad tzw. odmiennymi stanami świadomości (ang. altered states of consciousness), które definiował jako stany umysłu wyraźnie różne od codziennego, czuwającego funkcjonowania. Odwoływał się przy tym do definicji psychiatry Arnolda Ludwiga, który określił je jako stany odbiegające od normatywnego wzorca percepcji, emocji i myślenia, zarówno pod względem subiektywnym, jak i funkcjonalnym.

Hipoteza „zaworu redukcyjnego”

Najbardziej znaną koncepcją Huxleya jest hipoteza „zaworu redukcyjnego” (ang. reducing valve). Koncepcję tę, inspirowaną myślą Henriego Bergsona i spopularyzowaną przez filozofa C.D. Broada, Huxley uczynił centralnym punktem eseju Drzwi percepcji. Zakłada ona, że ludzki mózg i układ nerwowy nie działają jako źródło świadomości, lecz jako mechanizm ograniczający – filtrujący nadmiar informacji docierających z otoczenia oraz z wnętrza samego umysłu. Celem tego „zaworu” ma być zapewnienie efektywnego przystosowania do środowiska poprzez redukcję świadomości do minimum niezbędnego dla biologicznego przetrwania i funkcjonowania w społeczeństwie.

Niektóre osoby zdają się być urodzone z pewnego rodzaju układem, który omija ten redukujący zawór. U innych tymczasowe układy tego typu mogą zostać uzyskane albo spontanicznie, albo jako rezultat zamierzonych ‘ćwiczeń duchowych’, lub poprzez hipnozę czy środki narkotyczne.

Aldous Huxley, Drzwi percepcji

W stanie normalnym człowiek odbiera rzeczywistość jedynie fragmentarycznie. Dopiero w wyniku zastosowania określonych technik – takich jak przyjmowanie substancji psychoaktywnych, medytacja, hipnoza, deprywacja sensoryczna czy modlitwa – zawór redukcyjny może zostać tymczasowo „otwarty”, co pozwala na kontakt z szerszymi wymiarami rzeczywistości i głębszą warstwą świadomości.

Doświadczenie psychodeliczne i mistyczne

W Drzwiach percepcji Huxley opisał własne doświadczenia z meskaliną jako sposób na przekroczenie granic codziennej percepcji. Doświadczył intensyfikacji zmysłów, wyostrzenia kolorów i struktur, zmiany poczucia czasu oraz głębokich przeżyć estetycznych i duchowych.

„Moim prawdziwym doświadczeniem było nieustające poczucie nieskończonego trwania (...).”

„Patrzyłem na swoje meble nie jak utylitarysta, ale jak prawdziwy esteta (...).”

Nie traktował tych doznań jako halucynacji, lecz jako formę „oczyszczenia percepcji”, pozwalającą dostrzec rzeczy takimi, jakie są w istocie – pełne znaczenia i piękna. Podobne stany, zdaniem Huxleya, można osiągać poprzez techniki duchowe, takie jak kontemplacyjna modlitwa, która może prowadzić do doświadczeń mistycznych i poczucia jedności z absolutem.

Minimalna hipoteza robocza

W eseju The Minimum Working Hypothesis (1958) Aldous Huxley zaproponował alternatywę dla sentymentalnego humanizmu i dogmatycznej religii. Jego „minimalna hipoteza robocza” jest skierowana do tych, którzy poszukują duchowej ścieżki bez przyjmowania sztywnych doktryn. Zakłada ona istnienie transcendentnej podstawy rzeczywistości (nazywanej Boskością, Zasadą lub Brahmanem), z którą człowiek może się zjednoczyć. Osiągnięcie tej jednoczącej wiedzy jest, według Huxleya, ostatecznym celem ludzkiej egzystencji. Kluczem do realizacji tego celu jest podążanie Drogą (Tao) lub Prawem (Dharma), które polega na praktykowaniu pokory, miłości i przezwyciężaniu własnego ego.

Wpływ i odniesienia we współczesnej nauce

Teoria świadomości Huxleya miała istotny wpływ na rozwój psychologii humanistycznej, badań nad psychodelikami oraz współczesnych studiów nad świadomością. Jego koncepcja „zaworu redukcyjnego” była inspiracją dla późniejszych badaczy, takich jak Timothy Leary czy Stanislav Grof. Współczesne badania neurobiologiczne nad działaniem psylocybiny i LSD częściowo potwierdzają hipotezy Huxleya, wskazując, że substancje te mogą czasowo osłabiać mechanizmy filtrujące w mózgu, co prowadzi do bogatszych i mniej ograniczonych stanów świadomości.

Dzieła Aldousa Huxleya

Powieści

• Crome Yellow (1921)
• W cudacznym korowodzie (Antic Hay, 1923)
• Jak suche liście (Those Barren Leaves, 1925)
• Kontrapunkt (Point Counter Point, 1928, w 1932 wydana w Polsce pod tytułem Ostrze na ostrze)
• Nowy wspaniały świat (Brave New World, 1932)
• Niewidomy w Ghazie (Eyeless in Ghaza, 1936)
• Po wielu latach (After Many a Summer Dies the Swan, 1939)
• Czas musi stanąć (Time Must Have a Stop, 1944)
• Małpa i Duch (Ape and Essence, 1948)
• Diabły z Loudun (The Devils of Loudun, 1952)
• Geniusz i Bogini (The Genius and the Goddess, 1955)
• Wyspa (Island, 1962)

Opowiadania

• Otchłań (Limbo, 1920)
• Śmiertelne zwoje (Mortal Coils, 1922)
• Mały Meksykanin i inne opowiadania (Little Mexican, 1924)
• Dwie lub trzy Gracje (Two or Three Graces, 1926)
• Brief Candles (1930)
• The Gioconda Smile (1938)
• Consider the Lilies (1954)
• The Ambassador of Capripedia (1961)

Eseje

• Eseje stare i nowe (Essays New and Old, 1926)
• Muzyka nocą (Music at Night, 1931)
• Filozofia wieczysta (The Perennial Philosophy, 1945)
• Drzwi percepcji (The Doors of Perception, 1954)
• Niebo i piekło (Heaven and Hell, 1956)
• Nowy wspaniały świat – 30 lat później – Raport rozbieżności (Brave New World Revisited, 1958; w grudniu 1960 wydana w Polsce pod tytułem Nowy wspaniały świat poprawiony)

Poezja

• The Burning Wheel (1916)
• Jonah (1917)
• The Defeat of Youth and Other Poems (1918)
• Leda (1920)

Dramat

• The World of Light (1931)

Drzewo genealogiczne

Thomas Arnold (1795–1842)

George Huxley

Matthew Arnold (1822–1888)

Tom Arnold (1823–1900)

Thomas Henry Huxley (1825–1895)

Anna Heathorn (1825–1915)

Mary Augusta Ward (1851–1920)

(1) Julia Arnold) (1862–1908)

Leonard Huxley (1860–1933)

(2) Rosalind Bruce (1890–1994)

Julian Huxley (1887–1975)

Trevelyan (1891–1914)

(1) Maria ( –1955)

Aldous Huxley (1894–1963)

(2) Laura Archera

Andrew Huxley (1917–2012)

Linki zewnętrzne

• Crome Yellow – LibriVox: free audiobooks (ang.)