Alejo Carpentier

Alejo Carpentier y Valmont (ur. 26 grudnia 1904 w Lozannie, zm. 24 kwietnia 1980 w Paryżu) – kubański pisarz, muzykolog i dziennikarz. Jeden z najsłynniejszych przedstawicieli realizmu magicznego, wywarł znaczący wpływ na rozwój literatury iberoamerykańskiej.

Życiorys

Urodził się w szwajcarskiej Lozannie z europejskich rodziców: jego matka była rosyjską emigrantką – nauczycielką języka rosyjskiego, a ojciec francuskim architektem. Wkrótce po jego urodzeniu rodzina wyemigrowała na Kubę. Pomimo europejskiego pochodzenia określał się jako „dziecko tropików”, ze świadomością, iż jest „Kubańczykiem z urodzenia, Europejczykiem z wykształcenia, Hispanoamerykaninem z przekonania”.

Po zakończeniu podstawowej edukacji rozpoczął studia muzykologiczne, najpierw w Paryżu, potem w Hawanie, w 1920 podjął też na krótko studia architektoniczne. Z powodu sytuacji rodzinnej (rozwód rodziców) przerwał je w 1921, by zająć się zarobkowo dziennikarstwem. Zafascynowany kulturą iberoamerykańską oraz murzyńską obyczajowością i kultami voodoo, zaczął pisać powieści i opowiadania poświęcone tej tematyce. Najważniejszym świadectwem tej fascynacji stała się powieść Ecue-yamba-o!, wydana później w Madrycie. Jego działalność na rzecz tzw. Grupy Mniejszości (kubańskich Murzynów) spowodowała w 1927 aresztowanie pod zarzutem występowania przeciw dyktaturze generała Machado. Uwolniony, w 1928 potajemnie udał się do Francji na wieloletnie wygnanie. Nawiązał tam kontakty z przedstawicielami surrealizmu: André Bretonem, Paulem Éluardem, Louisem Aragonem, Jakiem Prévertem i Antoninem Artaudem. Pisywał w dzienniku André Bretona Révolution Surréaliste. Pracował również w paryskim radiu.

W 1939 powrócił na Kubę. Pracował tu jako dziennikarz (wydawał pismo Tiempo Nuevo), był profesorem muzykologii w konserwatorium w Hawanie oraz dyrektorem hawańskiej rozgłośni radiowej.

W 1943 odwiedził Haiti, co miało duży wpływ na jego zainteresowania. Pod wpływem tej podróży napisał powieść Królestwo z tego świata (El reino de este mundo; pierwsze wydanie: 1949), opisującą okres panowania czarnoskórego cesarza Haiti Henri Christophe’a. W 1946 wydał Muzykę na Kubie (La musica en Cuba) – historię muzyki kubańskiej.

W latach 1945–1959 przebywał w Wenezueli. Doświadczenia tego pobytu były inspiracją dla najsłynniejszej powieści Carpentiera Podróż do źródeł czasu (Los pasos perdidos, wyd. 1953), która przyniosła mu światową sławę. Następne w kolejności powieści Carpentiera to: Pościg (El acoso) oraz Eksplozja w katedrze (El siglo de las luces) wydana w 1962 – opowiadająca o rewolucji francuskiej na Antylach.

W 1959, pod koniec rewolucji kubańskiej, powrócił na Kubę. Pisarz odgrywał dużą rolę w życiu kulturalnym komunistycznej Kuby, wykładał historię kultury na uniwersytecie w Hawanie oraz prowadził audycję radiową poświęconą kulturze. W 1970 został attaché kulturalnym Kuby w Paryżu oraz przedstawicielem Kuby w UNESCO.

W 1977 otrzymał Nagrodę Cervantesa, przyznawaną najlepszym pisarzom tworzącym w języku hiszpańskim.

Zmarł w Paryżu w wieku 75 lat; ciało przewieziono na Kubę i w obecności Fidela Castro pochowano na cmentarzu w Hawanie.

Twórczość

Cechy i charakter

Pisarz uważany jest za prekursora realizmu magicznego (realismo mágico, inaczej „rzeczywistości cudownej”) – nurtu w literaturze latynoamerykańskiej, który zyskał wielką popularność. Terminu tego użył jako pierwszy na określenie stylu tamtejszego pisarstwa, w którym elementy realne przeplatają się z fantastycznymi, i uznając, że „historia całej Ameryki nie jest niczym innym, jak kroniką rzeczywistości cudownej”. We wstępie do powieści Królestwo z tego świata sformułował teorię tzw. amerykańskiej rzeczywistości cudownej (lo real maravilloso), utożsamianej nie tylko z realizmem magicznym, ale też łączonej z późniejszą twórczością Garcii Márqueza, Asturiasa, Lezamy Limy oraz innych pisarzy latynoamerykańskich.

Pod względem artystycznym wzorcowy przykład tego nurtu i teorii stanowi tryptyk Królestwo z tego świata, Podróż do źródeł czasu i Eksplozja w katedrze. Elementem łączącym te powieści, z których każda to odrębna i zamknięta całość, jest intrygujący pisarza problem więzi pomiędzy kulturą europejską i latynoamerykańską. Swoistemu sposobowi widzenia przez Carpentiera kultury, historii i rzeczywistości swego kontynentu, służyły także eksperymenty ze stylem i strukturą powieści. Wytworzona w ten sposób rzeczywistość literacka stanowi „magiczną” mieszaninę świata realnego i mitów, latynoskich wierzeń i specyficznej mentalności z towarzyszącym im klimatem czarów i nastrojem zawieszenia w ponadczasowej przestrzeni. W prozie Carpentiera istotną rolę odgrywała też barokowa stylistyka, uwydatniająca latynoską poetykę, a kulturowo kojarzona z przeniesionym z Europy historycznym stylem artystycznym.

Twórczość wybrana

• Ecue-yamba-o!, pierwsze wydanie 1933
• Królestwo z tego świata (El reino de este mundo), 1949, wyd. pol. 1968
• Podróż do źródeł czasu (Los pasos perdidos), 1953, wyd. pol. 1963
• Wojna czasu (Guerra del tiempo), 1958, wyd. pol. 1974 – zbiór opowiadań o sytuacji politycznej na Kubie w latach 50. XX w., czasów dyktatury Batisty;
• Eksplozja w katedrze (El siglo de las luces), 1962, wyd. pol. 1966 – powieść o czasach rewolucji francuskiej i jej wpływie na sytuację na Karaibach
• Szaleństwo i metoda (El recurso de metodo), 1974, wyd. pol. 1980 – powieść o dyktaturze Machado na Kubie
• Koncert barokowy (Concierto barroco), 1974, wyd. pol. 1977
• Święto wiosny (La consagración de la primavera), 1978
• Harfa i cień (El arpa y la sombra), 1979

Recepcja

Specyficzna twórczość Carpentiera wywoływała podzielone opinie, głosy krytyczne wzbudzała raczej na obszarze latynoamerykańskim. Powieści jego określano jako prozatorskie szkice, dopatrując się w nich braku kompozycji. Dyskretnie wytykano mu łączenie pisarstwa z karierą polityczną (Octavio Paz), choć dla innych okazywał się źródłem twórczej inspiracji, jak w przypadku Garcii Márqueza, który jego Eksplozji w katedrze miał zawdzięczać napisanie Stu lat samotności.

Ogólnie przeważały jednak oceny aprobujące, a nawet entuzjastyczne. Z takim przyjęciem powieści Carpentiera spotkały się przede wszystkim w Europie, począwszy od wydania Podróży do źródeł czasu. W 1956 uznano ją we Francji za najlepszą publikację obcojęzyczną, a na rynku brytyjskim w kilka miesięcy osiągnęła nakład 50 tys. egzemplarzy, w ślad za tym również w USA podjęto przygotowania do adaptacji filmowej.

Na tle sukcesów literackich mniej uwagi poświęcono dokonaniom Carpentiera na polu muzycznym, mimo iż dzięki wykształceniu i zdolnościom wcześniej zyskał w środowisku paryskim sławę jako autor operowych librett, współpracujący m.in. z Heitorem Villa-Lobosem i Mariusem Gaillardem. Należy mu też zawdzięczać pierwsze opracowanie muzyki kubańskiej w postaci eseju historycznego Muzyka na Kubie (La música en Cuba, 1946).