Aleksander Ford

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Aleksander Ford
Ilustracja
Aleksander Ford (1952)
Prawdziwe imię i nazwisko Mosze Lifszyc
Data i miejsce urodzenia 24 listopada 1908
Kijów
Data i miejsce śmierci 4 kwietnia 1980
Naples (Floryda)
Zawód filmowiec
Lata aktywności 1945–1974
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy II klasy Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi
Aleksander Ford w 1947 roku.
Na planie filmu Ulica Graniczna: Reżyser Aleksander Ford i L. Reichl, dyrektor Czechosłowackiego towarzystwa Filmowego, w atelier w Barrandowie koło Pragi, gdzie kręcono niektóre sceny filmu

Aleksander Ford (ur. 24 listopada 1908 w Kijowie, zm. 4 kwietnia 1980 w Naples) – polski reżyser filmowy i scenarzysta.

Życiorys[edytuj]

Urodził się w Kijowie w rodzinie żydowskiej[1], jako Mosze Lifszyc. Studiował historię sztuki na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1945-1947 był dyrektorem przedsiębiorstwa Film Polski. Niedługo po objęciu tego stanowiska doniósł do NKWD na reżysera Jerzego Gabryelskiego, oskarżając go o reakcjonizm i antysemityzm. Gabryelskiego aresztowano i torturowano[2].

W latach 1948–1968 był wykładowcą w łódzkiej Szkole Filmowej – jego uczniami byli m.in. Andrzej Wajda i Roman Polański. W latach 1954–1956 był dziekanem Wydziału Reżyserii tej uczelni. Należał do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[3].

W 1968 w wyniku antysemickiej nagonki, będącej następstwem wydarzeń marcowych, został pozbawiony prawa do pełnienia jakiejkolwiek funkcji w kinematografii. W 1969 wyemigrował z Polski: najpierw do Izraela, następnie do RFN, potem do Danii, na koniec do Stanów Zjednoczonych.

4 kwietnia 1980, po nagraniu pożegnalnej taśmy adresowanej do żony i córki, popełnił samobójstwo - powiesił się w motelu w miejscowości Naples na Florydzie, po tym jak Eleanor wniosła pozew o rozwód[4][5][6].

Twórczość[edytuj]

Przed II wojną światową[edytuj]

Pierwsze filmy tworzył już w czasie studiów, były to filmy krótkometrażowe o tematyce społecznej: Nad ranem i Tętno polskiego Manchesteru (1929), oraz filmy o nabrzmiałych problemach społecznych: warszawskich gazeciarzach (Legion ulicy), dzieciach chorych na gruźlicę (Droga młodych), wodniakach Ludzie Wisły. Zrealizował je dla Stowarzyszenia Miłośników Filmu Artystycznego Start, którego był współzałożycielem. Prasa chwaliła te dokumenty za odwagę, autentyczne plenery i chwytanie życia na gorąco. W 1932 dostał nagrodę branżowego pisma „Kino” za najlepszy film[4].

Pierwszy pełnometrażowy film fabularny, Mascotte, wyreżyserował w 1930, w wieku zaledwie 21 lat. Pierwszym ważniejszym filmem, który przyniósł mu rozgłos, był zrealizowany w 1932 Legion ulicy. Także w 1932 autor wyjechał do Palestyny, by nakręcić cykl filmów dokumentalnych o osadnikach żydowskich: Sabra, Kronika palestyńska, Makabiada, następnie film podejmujący także tematykę żydowską Droga młodych (Mir kumen on, 1936)[7]. Zaproponowano mu zorganizowanie narodowej żydowskiej kinematografii, jednak odmówił, bo był przeciwnikiem nacjonalizmu żydowskiego, podobnie jak arabskiego[4].

W czasie wojny[edytuj]

W czasie II wojny światowej, w latach 1940–1943, kręcił filmy szkoleniowe dla Armii Czerwonej. Później był kierownikiem Czołówki Filmowej Wojska Polskiego przy I Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, tworząc szereg filmów dokumentalnych, m.in. pierwszy w powojennej Polsce film dokumentalny Majdanek – cmentarzysko Europy.

W Polsce Ludowej[edytuj]

W 1945 został dyrektorem przedsiębiorstwa Film Polski (zrezygnował z tego stanowiska w 1947). Socrealistyczna w treści, ale neorealistyczna w formie Piątka z ulicy Barskiej zdobyła w 1954 nagrodę za reżyserię na festiwalu w Cannes. Bezprecedensowy sukces Ford odniósł jednak dopiero ekranizacją Krzyżaków Henryka Sienkiewicza, który jest najbardziej znanym filmem przez niego wyreżyserowanym[4].

Ocena[edytuj]

"Szara eminencja" kina polskiego okresu powojennego. Chociaż dziś powszechnie docenia się jego talent, a jego filmy uważa za wybitne, jest oskarżany o blokowanie rozwoju wielu utalentowanych twórców, których uważał za potencjalnych rywali[6]. Był najlepiej poinformowaną osobą w środowisku, co wykorzystywał do umacniania swojej pozycji i eliminowania konkurencji. Nie dopuścił do powstania autonomicznych struktur filmowych, które planowali założyć Antoni Bohdziewicz (reżyser związany z PPS) i Eugeniusz Cękalski. Pomagał wyłącznie słabszym od siebie, podporządkowując ich całkowicie, a innych niszczył bez skrupułów. Blokował pomysły, zatrzymywał scenariusze. Wielu, m.in. Kazimierz Kutz, uważa, że był o nie obsesyjnie zazdrosny i sam chciał je realizować[4]. Na kolaudacji Pokolenia stanął jednak lojalnie po stronie Andrzeja Wajdy. Także, gdyby nie jego upór, nie powstałyby Zespoły Filmowe, kształcące polskich reżyserów i operatorów, do dziś chwalone przez starsze pokolenie polskich reżyserów[4][5].

Rodzina[edytuj]

Aleksander Ford był dwukrotnie żonaty. Pierwszą jego żoną była Janina Wieczerzyńska vel Olga Mińska (scenarzystka Przebudzenia i Sabry, asystent reżysera przy Ulicy Granicznej, Młodości Chopina)[8], z tego związku miał syna Aleksandra Forda juniora[9]. Jego drugą żoną była o 30 lat młodsza amerykańska aktorka Eleanor Griswold, którą w atmosferze skandalu "odbił" Zygmuntowi Kałużyńskiemu[6], mieli córki: Konstancję i Justynę oraz syna Romana.

Filmografia[edytuj]

Reżyser
Scenarzysta
Scenopisarz
Montażysta
  • 1943: Przysięgamy ziemi polskiej, film dokumentalny
Kierownik artystyczny
Autor dialogów

Ważniejsze nagrody[edytuj]

Odznaczenia[edytuj]

Przypisy

  1. Gershon David Hundert. The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. ISBN 0-300-11903-8. 2008. s. 334.
  2. Marek Jan Chodakiewicz: Po Zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944-1947.
  3. Tadeusz Kisielewski, Październik 1956: punkt odniesienia, Wydawnictwo Neriton, 2001
  4. a b c d e f Janusz Wróblewski: Ford Aleksander. Pan Pułkownik. polityka.pl, 2009-01-02. [dostęp 2012-11-16].
  5. a b Aleksander Ford: Odchodzę, proszę po mnie posprzątać, wp.pl.film [dostęp 2012-11-16]
  6. a b c Król życia i stalinowski więzień. „Retro”, s. 9, 2014-11-01. Warszawa: Media Group. ISSN 2391-6982. 
  7. a b Aleksander Ford. Filmweb. [dostęp 2012-11-16].
  8. Olga Fordowa. filmpolski.pl. [dostęp 2012-11-16].
  9. Marta Chmielińska, Miłość z "Krzyżakami" w tle [dostęp 2012-11-16]
  10. 22 lipca 1949 M.P. z 1950 r. Nr 6, poz. 58
  11. 22 stycznia 1946 „w uznaniu zasług, położonych dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej w dziedzinie odbudowy przemysłu filmowego w m. Łodzi” M.P. z 1946 r. Nr 29, poz. 56

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]