Aleksander Rybicki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Aleksander Rybicki
„Korczak”, „Spytek”, „Jacek”, „Dziurdziewicz”
Ilustracja
Aleksander Rybicki (1978)
Data i miejsce urodzenia 27 września 1904
Przemyśl
Data i miejsce śmierci 14 października 1983
Rzeszów
Miejsce spoczynku Cmentarz Centralny w Sanoku
Zawód muzealnik
Narodowość  Polska
Pracodawca Muzeum Ziemi Sanockiej,
Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi Krzyż Walecznych (1920-1941) Krzyż Partyzancki Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 Medal Komisji Edukacji Narodowej Krzyż Armii Krajowej
Gwiazda Przemyśla Odznaka „Za opiekę nad zabytkami” Odznaka „Zasłużony dla Sanoka”

Aleksander Rybicki, ps. „Korczak”, „Spytek”, „Jacek”, „Dziurdziewicz” (ur. 27 września 1904 w Przemyślu, zm. 14 października 1983 w Rzeszowie) – muzealnik, kolekcjoner dzieł sztuki, opiekun zabytków, kustosz Muzeum Ziemi Sanockiej, twórca i pierwszy dyrektor Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Podczas II wojny światowej oficer Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, kurier i organizator przerzutów transgranicznych, po wojnie więzień sowieckich łagrów.

Życiorys[edytuj]

Aleksander Rybicki wraz kolekcją ceramiki huculskiej
Kamień pamiątkowy honorujący Aleksandra Rybickiego w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku
Grób Aleksandra Rybickiego

Urodził się 27 września w Przemyślu[a]. Jego rodzicami byli Michał[b] i Stanisława (ur. 1877[1]), z domu Blaim. Matka była nauczycielką szkolną w Tyrawie Wołoskiej, następnie w Hołuczkowie (podczas I wojny światowej była więziona w obozie internowania w Talerhof[2]). Miał brata Stefana, siostry Marię i Olgę (po mężu Hnat[2]). W dzieciństwie rodzinę Aleksandra opuścił ojciec. Aleksander Rybicki uczęszczał do szkoły ludowej i gimnazjum w Przemyślu. Podczas nauki szkolnej od 11. roku życia podjął dyżury w przemyskim muzeum, kierowanym przez inż. Kazimierza Osińskiego, który był inicjatorem jego działania[3]. Ponadto w terenie poszukiwał przedmiotów o znaczeniu muzealnym. Ukończenie nauki gimnazjalnej uniemożliwił wybuch I wojny światowej. Później kształcił się w gimnazjum w Kownie, gdzie powstało muzeum szkolne pod opieką prof. Łukasiewicza. Egzamin dojrzałości zdał w 1927 w Równem. Następnie od 1928 do 1934 studiował medycynę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, jednak nie ukończył tego kierunku. Jednocześnie brał udział w wykładach z zakresu etnografii i historii sztuki oraz przejawiał zainteresowanie muzealnictwem i kolekcjonerstwem. Do Sanoka przybył w połowie lat 30. XX wieku. W tym czasie wraz z uczniami tamtejszego Gimnazjum Męskiego, Stefanem Stefańskim i Adamem Fastnachtem, rozpoczął działalność gromadzenia eksponatów, które następnie zostały udostępnione w powstałym w 1934 Muzeum Ziemi Sanockiej (było zlokalizowane na Zamku Królewskim w Sanoku)[4]. W okresie międzywojennym współtworzył i pracował jako kustosz w Muzeum Ziemi Sanockiej[5] do 1939[6]. Jego pomysłem było stworzenie w muzeum działu etnografii. Przed i po 1939 Aleksander Rybicki zamieszkiwał przy ulicy gen. Gustawa Orlicz-Dreszera (obecnie Aleja Wojska Polskiego)[7][8][9] (w mieszkaniu rodziny Cieślików nad Sanem[10]). Działał społecznie w Związku Młodej Wsi[2].

Po wybuchu II wojny światowej brał udział w kampanii wrześniowej jako podkomendny mjra Henryka "Hubal" Dobrzańskiego, będąc wówczas powoływany do wykonywania zadań specjalnych w ramach działania Armii „Karpaty”. Do początku 1940 przebywał we Lwowie, gdzie poznał kilku członków polskiej konspiracji i zapoczątkował kontakt z nimi, w tym z Mieczysławem Granatowskim ps. „Gram” (w tym czasie działał w zakresie przerzutu oficerów WP i broni)[11]. Działał w Związku Walki Zbrojnej w sztabie Obwodu Sanok[12], a później w ramach Komendy Głównej Armii Krajowej. Został członkiem sztabu Obwodu Sanok[13]. Organizował trasy przerzutowe, którymi kierował[14], był twórcą szlaków kurierskich, które przez ziemię sanocką wiodły na Węgry oraz sam był również aktywnym kurierem, a następnie łącznikiem Rządu Emigracyjnego z krajem. Podczas swojej działalności wielokrotnie posługiwał się kamuflażem; wcielał się np. w chłopa, leśnika, zakonnika czy górala, tym samym wymykając z zastawionych przez Niemców sieci[15]. W konspiracji działał pod pseudonimami „Korczak”, „Spytek”, „Jacek”, „Dziurdziewicz”[16]. Wykonał ok. 30 misji kurierskich na trasie Sanok-Budapeszt. W 1940 został zdekonspirowany (po ujawnieniu jego tożsamości przez współpracownika w czasie tortur), w związku z czym był zmuszony do ukrywania się[17]. Od tego czasu do marca 1942 kierował placówką przerzutową pod kryptonimem „Bronisława” w Sanoku (przełożonym Rybickiego był Adam Smulikowski). Wówczas przez Warszawę został oddelegowany do Lwowa, gdzie organizował akcje w komórce kurierskiej pod kryptonimem „Latarnia”, z przeznaczeniem do Rumunii (sam także był kurierem na tej trasie). Niemcy wyznaczyli nagrodę za wskazanie miejsca pobytu A. Rybickiego, rozesłali listy gończe, ale „człowiek o stu obliczach” zawsze potrafił wywieść ich w pole. Jego żona, Kazimiera (ur. 1908, z domu Słuszkiewicz, z zawodu nauczycielka), zamieszkiwała w Jaćmierzu wraz z nim ukrywającym się, 21 października 1942 została aresztowana i wywieziona do obozu Auschwitz-Birkenau, gdzie 31 października została zamordowana w komorze gazowej[18][19][20]. Podczas działalności kurierskiej A. Rybicki na trasie do Bukaresztu, był dwukrotnie aresztowany przez Rumunów w lutym i lipcu 1943, po czym 23 sierpnia 1944 wrócił do Lwowa i nadal działał w podziemiu. 3 października 1944 został awansowany do stopnia kapitana czasu wojny.

Po zakończeniu wojny, w 1947 został aresztowany przez NKWD w Bukareszcie. W wyniku krótkiego śledztwa i procesu został skazany na karę 25 lat łagru. Od tego czasu był osadzony w Charkowie, Wołogdzie, Gorkim, Kirowie, Swierdłowsku, Czelabińsku, Workucie. 22 sierpnia 1955 został zwolniony z odbywania kary, po czym powrócił do Polski.

W 1956 objął funkcję kustosza działu etnograficznego w muzeum w Sanoku[21]. W latach 1956-1958 organizował prace ratownicze ocalałych zabytków, których efektem było utworzenie sanockiego skansenu. Przemierzał Bieszczady i gromadził pozostawione tam zabytki i eksponaty[22]. Współpracował m.in. z wojewódzkim konserwatorem zabytków Jerzym Turem, Franciszkiem Kotulą i Adamem Fastnachtem, razem z którymi przygotował zasady doboru obiektów. Został pierwszym dyrektorem utworzonego 11 grudnia 1958 Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Za jego czasów powstały w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku dwie pracownie: konserwatorska i budowlana, które funkcjonują do dzisiaj, rozpoczął również wydawanie czasopisma naukowego „Materiały MBL w Sanoku”. Tutaj opracowano pod jego kierunkiem pierwszy w historii polskiego muzealnictwa skansenowskiego statut, sprawdzono w praktyce system budowy parku własnymi brygadami konserwatorskimi, wypracowano wzorcowe modele organizacyjne oraz oryginalne metody konserwacji zabytków. W 1965 obchodził jubileusz 30 pracy zawodowej w muzealnictwie[23]. Tadeusz Polak w „Biuletynie Informacyjnym Zarządu Muzeów” z 1974 określił Aleksandra Rybickiego jako „twórcę wielu zasad teoretycznych w muzealnictwie skansenowskim”. Aleksander Rybicki był kolekcjonerem. 27 maja 1978 przekazał w darowiźnie na rzecz Muzeum Historycznego w Sanoku kolekcję ponad 500 eksponatów sztuki huculskiej[24]. Obecnie pod nazwą "Ceremika pokucka z daru kustosza Aleksandra Rybickiego", jako największy zbiór sztuki pokuckiej w Polsce, znajduje się w budynku Zajazdu[25].

Aleksander Rybicki był inicjatorem powstania w 1971 Społecznego Komitetu Budowy Mostu, zmierzającego do powstania mostu Białogórskiego na Sanie w Sanoku[26]. Przeszedł na emeryturę 31 października 1973. W lutym 1979 został laureatem konkursu-plebiscytu „Postawy” organizowanego przez Rozgłośnię Polskiego Radia Rzeszów i dziennika „Nowiny”[27]. Zmarł 14 października 1983[28]. Został pochowany w części „Rymanowski Stary” Cmentarza Centralnego w Sanoku[29][30]. Po śmierci A. Rybickiego jego kolekcje (w tym zbiory ceramiki pokuckiej) zostały przekazane Muzeum Historycznemu w Sanoku. W 2014 został odnowiony jego nagrobek.

Upamiętnienie[edytuj]

  • W uhonorowaniu działalności muzealnika władze miasta Sanoka nadały patronat Aleksandra Rybickiego ulicy[31] na Białej Górze prowadzącej do Muzeum Budownictwa Ludowego (Skansenu).
  • Na terenie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, w obrębie przeniesionego tam Kościoła z Bączala Dolnego został ustanowiony kamień pamiątkowy honorujący Aleksandra Rybickiego z okazji 100-lecia jego urodzin w 2004.

Ordery i odznaczenia[edytuj]

Uwagi

  1. W odniesieniu do miejsca urodzenia Aleksandra Rybickiego zaistniały niejasności. Metryka urodzenia wystawiona w bazylice archikatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Chrzciciela w Przemyślu podała datę urodzenia 27 września 1904 w Przemyślu, natomiast dokument wydany przez Urząd Stanu Cywilnego w Przemyślu podała datę urodzenia 27 września 1904 we Lwowie wskazując jako ojca Michała ze wsi Leninka koło Sambora. Ponadto współpracownik muzealny A. Rybickiego, Stefan Stefański, podał miejsce urodzenia Hołuczków: Stefan Stefański: Przyczynek do historii muzeum w Sanoku. W: Księga pamiątkowa Gimnazjum Męskiego w Sanoku 1888–1958. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. 278.
  2. Inne źródło podało imię ojca Czesław.

Przypisy

  1. Seweryn Lehnert: Spis nauczycieli publicznych szkół powszechnych i państwowych seminarjów nauczycielskich oraz spis szkół w okręgu szkolnym lwowskim obejmującym województwa lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie. Lwów: Wydawnictwo Książek Szkolnych w Kuratorjum Okręgu Szkolnego Lwowskiego, 1924, s. 65.
  2. a b c Mieczysław Granatowski: Jeszcze nie zapomniałem. W: Andrzej Brygidyn, Magdalena Brygidyn-Paszkiewicz: Wspomnienia i relacje żołnierzy Sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: 2012, s. 103. ISBN 978-83-903080-5-0.
  3. Muzealnictwo pasją życia. „Nowiny”, s. 4, Nr 51 z 1 marca 1962. 
  4. Stefan Stefański, Kartki z przeszłości Sanoka, Sanok 2005, s. 5.
  5. Edward Zając, Oświata i szkolnictwo. Życie kulturalne / Środowisko kulturalne / Pomiędzy wojnami światowymi 1918-1939, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 616.
  6. Józef Ząbkiewicz, Muzeum Historyczne / W latach powojennych / Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 917.
  7. Kustosz i pułkownik. W: Stefan Stefański: Kartki z przeszłości Sanoka. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej w Sanoku, 2005, s. 63-66. ISBN 83-919470-9-2.
  8. Andrzej Brygidyn: Kryptonim „San”. Żołnierze sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: Społeczny Komitet Wydawniczy „San”, 1992, s. 51.
  9. Arnold Andrunik: Zapiski z osobistych przeżyć w czasie drugiej wojny światowej i okupacji, s. 20-21.
  10. Mieczysław Granatowski: Jeszcze nie zapomniałem. W: Andrzej Brygidyn, Magdalena Brygidyn-Paszkiewicz: Wspomnienia i relacje żołnierzy Sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: 2012, s. 116. ISBN 978-83-903080-5-0.
  11. Andrzej Brygidyn: Kryptonim „San”. Żołnierze sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: Społeczny Komitet Wydawniczy „San”, 1992, s. 51, 82.
  12. Andrzej Brygidyn. Na frontach II wojny światowej. Kurierskimi szlakami (II). „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 6, Nr 8 (242) z 1-10 sierpnia 1982. Sanocka Fabryka Autobusów. 
  13. Andrzej Zagórski, Konspiracja w Sanoku w okresie okupacji / W latach drugiej wojny światowej i konspiacji / Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 699.
  14. Jacek Chrobaczyński, System okupacji / Doświadczenia Września 1939 / Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 637.
  15. Edward Zając, Sanockie biografie, Sanok 2009, s. 29.
  16. Edward Zając: Szkice z dziejów Sanoka. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 1998, s. 44. ISBN 83-909787-0-9.
  17. "W połowie 1940 Kreisschulrat Willy Huber polecił przenieść "Muzeum Łemkiwszczyna" z pomieszczeń plebanii greckokatolickiej do gmachu zamkowego, w którym dotychczas mieściło się Muzeum Ziemi Sanockiej. Nowa placówka, działająca pod auspicjami Niemców otrzymała nazwę Ukraińskie Muzeum Łemkiwszczyna w Sanoku. Kustoszem muzeum mianowany został Ukrainiec, malarz Leon Getz. Adamowi Fastnachowi i Aleksandrowi Rybickiemu pracy w nowym, odpowiednio ukierunkowanym muzeum nie zaproponowano". [w:] Edward Zając. Zarys dziejów Muzeum Historycznego w Sanoku. str. 272 i 273
  18. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 279-280.
  19. Edward Zając, Sanockie biografie, Sanok 2009, s. 140.
  20. Artur Bata. Ceramika pokucka. KAW. Rzeszów. 1990.
  21. Józef Ząbkiewicz, Muzeum Historyczne / W latach powojennych / Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 917.
  22. Józef Ząbkiewicz, Muzeum Historyczne / W latach powojennych / Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 917-918.
  23. Aleksander Rybicki. „Nowiny”, s. 3, Nr 30 z 5 lutego 1964. 
  24. Franciszek Oberc: Kalendarium sanockie 1974-1994, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 953.
  25. Edward Zając, Sanockie biografie, Sanok 2009, s. 53.
  26. A mostu w Sanoku jak nie było, tak nie ma. „Nowiny”, s. 3, Nr 229 z 21 sierpnia 1973. 
  27. K. Kenar – laureatem konkursu „Postawy”. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 1, Nr 6 (135) z 20-28 lutego 1979. Sanocka Fabryka Autobusów. [dostęp 2015-09-10]. 
  28. Franciszek Oberc: Kalendarium sanockie 1974-1994, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 956.
  29. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 26.
  30. Spacer po cmentarzu przy ul. Rymanowskiej. zymon.com.pl. [dostęp 17 maja 2014].
  31. Wykaz nazw ulic miasta Sanoka. sanok.pl, 13 stycznia 2012. [dostęp 10 maja 2014].
  32. Lista nazwisk osób odznaczonych Orderem Virtuti Militari. stankiewicze.com. [dostęp 3 listopada 2014].
  33. Odznaczenia ministra kultury – dla rzeszowskich muzeologów. „Nowiny”, s. 4, Nr 286 z 2 grudnia 1964. 
  34. Dzień Działacza Kultury. „Nowiny”, s. 1, Nr 120 z 16 maja 1969. 
  35. Mój największy sukces w minionym 25-leciu. „Nowiny”, s. 6, Nr 187 z 22 lipca 1969. 
  36. Władysław Pruchniak: Ciąg dalszy moich Wspomnień. W: Andrzej Brygidyn, Magdalena Brygidyn-Paszkiewicz: Wspomnienia i relacje żołnierzy Sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: 2012, s. 71. ISBN 978-83-903080-5-0.

Bibliografia[edytuj]