Aleksander Rypiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Aleksander Rypiński
Aleksander Radwan Rypiński
Ilustracja
Aleksander Rypiński, autoportret z roku 1853.
Data i miejsce urodzenia 10 września 1809
Stajki k. Witebska
Data i miejsce śmierci 8 listopada 1886
Strohany, gub. witebska
Zawód, zajęcie żołnierz, etnograf, poeta

Aleksander Radwan Rypiński (ur. 10 września 1809[1][2] w majątku Stajki k. Witebska[3], zm. 8 listopada 1886 w Strohanach w gub. witebskiej[4]) – powstaniec listopadowy, działacz emigracyjny, pamiętnikarz[5], wolnomularz, dwujęzyczny poeta polsko-białoruski[6][7], tłumacz, etnograf[8], towiańczyk.

Młodość i powstanie listopadowe[edytuj | edytuj kod]

Aleksander Rypiński w dobie powstania listopadowego.
Aleksander Rypiński w roku 1863.

Urodził się w majątku Stajki k. Witebska, jako syn Feliksa Rypińskiego[9] i Elżbiety Zbrożek[10]. Nauki pobierał w Witebsku.

29 grudnia 1828 wstąpił w szeregi armii rosyjskiej, w której służył jako podchorąży 7 Rewelskiego Pułku Piechoty. Od 15 stycznia 1829 był uczniem szkoły w podchorążych w Dyneburgu. Brał udział w powstaniu listopadowym, w którym służył w 7 Pułku Piechoty Liniowej w stopniu podporucznika[11] (od 15 VI). Wspólnie z Emilią Plater, Lucjanem Platerem i innymi podchorążymi z Dyneburga opracowywał (niezrealizowane) plany ataku na tamtejszą twierdzę[12]. 13 lipca przeszedł wraz z gen. Antonim Giełgudem do Prus, gdzie został internowany[10].

Na emigracji[edytuj | edytuj kod]

Po upadku powstania listopadowego udał się wraz z tysiącami rodaków na emigrację do Europy zachodniej, m.in. do Francji i Anglii. W Paryżu pracował m.in. jako rysownik[10]. Tu też spisał pamiętniki, wydane częściowo przez F. Wrotnowskiego. W roku 1838 przekazał nowo powstałej Bibliotece Polskiej w Paryżu 28 portretów ze swojej prywatnej kolekcji[13].

Organ Towarzystwa Demokratycznego Polskiego – „Demokrata Polski” – w wydaniu z 9 VI 1842 wymienia Rypińskiego jako jednego z „celniejszych uczniów” Andrzeja Towiańskiego. Podpis Rypińskiego figuruje pod listem otwartym towiańczyków do ministra spraw wewnętrznych Francji - Tanneguya Duchâtela[14]. W piśmie tym członkowie Koła Sprawy Bożej wyrażali ubolewanie z powodu wydalenia z Francji ich przywódcy – Andrzeja Towiańskiego.

W 1846 przeniósł się do Londynu[10], gdzie pracował jako nauczyciel rysunku, języków obcych i matematyki. Uprawiał także fotografię (Robert Bielecki zalicza Rypińskiego do grona jednego z pierwszych polskich fotografów[10]). Był jednym ze współzałożycieli organizacji wolnomularskiej działającej w Londynie - Polish National Lodge[15]. W 1850 wstąpił do Grona Historycznego Polskiego. W dzielnicy Tottenham, przy 5 Grove Place[16], Rypiński założył drukarnię[17], w której drukował m.in. własne utwory (Poezje Aleksandra Rypińskiego pisane na pielgrzymstwie[6] - jeden z egzemplarzy Rypiński ofiarował, z dedykacją, Adamowi Mickiewiczowi[18]), a także 6 wydań „Demokraty Polskiego” (październik-grudzień 1852)[19]. Zerwał współpracę z TDP na skutek zabiegów Towarzystwa Literackiego Przyjaciół Polski w Londynie[20]. W 1857 sprzedał drukarnię Zenonowi Świętosławskiemu[10]. Pod koniec życia skorzystał z amnestii carskiej, powrócił w rodzinne strony; zamieszkał i zmarł w Strohanach, w powiecie witebskim.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Był autorem etnograficznego dziełka Białoruś (Paryż, 1940)[21], ballady białoruskiej Naczyścik i wielu innych utworów poetyckich. Jako pierwszy poświęcił się badaniom całokształtu białoruskiej poezji ludowej. Badał także folklor ukraiński. Ponadto pozostawił po sobie Krótki Rys Historyi Powstania Powiatu Dziśnieńskiego w Litwie, w Gubernii Mińskiej[11].

Poniższy wybór dzieł literackich Rypińskiego sporządzony został w oparciu o listę prof. Mikołaja Chaustowicza z Katedry Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego:

  • Białoruś[22] (Paryż, 1840)
  • Wiersz do jenerała Dembińskiego [23](Londyn, 1852)
  • Polska, poemat J.C. Fergusona.[24] Z angielskiego przełożył A. R. (Londyn, 1852)
  • Raj i Peri. Poemat wyjęty z Lalli-Ruk, pana T. Moore z jego popiersiem[25]. Z angielskiego przełożył Alexander Rypiński (Londyn, 1852)
  • Wiersz do Xięcia Adama Czartoryskiego[26] (Londyn, 1853)
  • Poezije Alexandra Rypińskiego, pisane na pielgrzymstwie[27][28]. (Z muzyką i rycinami) (Londyn, 1853)
  • Poezije Alexandra Rypińskiego, pisane na pielgrzymstwie. Związ IIgi. Ozdobiony Skałorytami. Londyn, 1853. Cisk i nakład autora.
  • Nasze więc górą! Śpiew historyczny[29] (Londyn, 1853)
  • Sierżant filozof. Lejenda. Albo sen o przechodzieniu dusz. (Pogańskie Metempsychosis). Zabytek z dawnej wojenki[30]. Napisał Alexander Rypiński. Wyjątek z drugiego sszytu jego Poezij. S popiersiem Autora (Londyn, 1854)
  • Niaczyścik, ballada białoruska[31]
  • Wiersz do pułkownika Krystyna Lacha Szyrmy[32] (Londyn, 1857)
  • Dwoje objawień. Poemat dziejowy (Londyn, 1857)
  • Kilka pieśni okolicznościowych[33] (Londyn, 1857)
  • Zakwefiony Prorok Korazanu. Poemat wyjęty z Lalli-Ruk. Z angielskiego na ojczasty język przełożył Alexander Rypiński, z rycinami. Londyn 1857(?)
  • The Sergeant Philosopher, a Legend, po angielsku
  • Tenże Sierżant w dwóch językach: polskim i angielskim
  • Lieut. A. Rypiński’s Three Short Polish Poems on the last war with Russia

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Robert Bielecki, Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego, t. III, 1998, s. 426.
  2. Pamiętniki i listy polskich autorów z Ziem Zabranych (Litwa, Białoruś, Ukraina) w latach 1795–1918. Materiały do katalogu, t. I, Pamiętniki rękopiśmienne i drukowane, Kielce: Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, 2017, s. 60.
  3. Aleksander Rypiński, Poezije Alexandra Rypińskiego, pisane na pielgrzymstwie. (Z muzyką i rycinami), związ I, Londyn 1853.
  4. Метрическая книга Витебского костела об умерших. 1874–1893 гг., НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1262, арк. 107 адв.
  5. Henryk Żaliński, Kraj, Emigracja, Niepodległość, Kraków 2006, s. 68.
  6. a b Po Powstaniu Listopadowym, anglia.polskienoclegi.info [dostęp 2018-02-19] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-20] (pol.).
  7. Administrator, Jan Orłowski - Julian Laskowski i jego Białoruski bandurzysta, pisarze.pl [dostęp 2018-02-19] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-20] (pol.).
  8. Witebsk i Witebszczyzna, „Ziemia. Tygodnik krajoznawczy ilustrowany” (29), Rok III, 13 lipca 1912, s. 474.???
  9. Mikołaj Chaustowicz, Szlakami ku białoruskości. Szkice, artykuły, eseje, Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 281.
  10. a b c d e f Robert Bielecki, Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego, t. III, Warszawa 1998, s. 426.
  11. a b Pamiętniki i listy polskich autorów z Ziem Zabranych (Litwa, Białoruś, Ukraina) w latach 1795–1918. Materiały do katalogu, t. I, Pamiętniki rękopiśmienne i drukowane, Kielce: Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, 2017, s. 395.
  12. Barbara Noworolska, Legenda i prawda o Emilii Plater, „Styk. Kultura i nie tylko” (10 (20)), Białystok , listopad 1993, s. 24.
  13. l (wyd.), „Konterfekty królewskie ze zbiorów Biblioteki Polskiej w Paryżu”, „www.gdansk.pl” [dostęp 2018-02-19] (pol.).
  14. Zofia Makowiecka, Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Października 1840 - Maj 1844, 1968, s. 323.
  15. Maria Danilewicz, Anglo-Polish Masonica, „The Polish Review”, 15, No. 2, 1970, s. 28.???
  16. PAKU & PLST, Nasze więc górą! : śpiew historyczny [Aleksander Rypiński] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE, 4 czerwca 2015 [dostęp 2018-02-19].
  17. Ksenia Kostenicz, Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Styczeń 1850 - 26 listopada 1855, 1978, s. 585.
  18. Ksenia Kostenicz, Kronika życia i twórczości Mickiewicza, 1978, s. 298.
  19. Bolesław Limanowski, Historia demokracji polskiej, t. II, 1946, s. 245.
  20. Alina Barszczewska-Krupa, Reforma czy rewolucja, 1979, s. 271.
  21. slownuk11 - 0403.htm, www.podole.republika.pl [dostęp 2018-02-19] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-17].
  22. Aleksander Rypiński, Białoruś : kilka słów o poezji prostego ludu téj naszéj polskiéj prowincii; o jego muzyce, śpiéwie, tańcach, etc., polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  23. Aleksander Rypiński, Do jenerała Dembińskiego, przy obiedzie danym mu w Londynie w Cremornie-Garden, po jego powrocie z Węgier : improwizacija, polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  24. Polska : poemat, polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  25. Raj i Pery : poemat wyjęty z Lalli Ruk pana Tomasza Mora, z jego popiersiem, polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  26. Aleksander Rypiński, Wiersz do xięcia Adama Czartoryskiego : przy uczcie danej mu w Londynie na St.-James's Street przez grono historyczne polskie dnia 11 lipca 1853 roku, polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  27. Aleksander Rypiński, Poezije Alexandra Rypińskiego : pisane na pielgrzymstwie. Z. 1., polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  28. Aleksander Rypiński, Poezije Alexandra Rypińskiego : pisane na pielgrzymstwie. Z. 2., polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  29. Aleksander Rypiński, Nasze więc górą! : śpiew historyczny, polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  30. Aleksander Rypiński, Sierżant filozof : lejenda albo Sen o przechodzeniu dusz : (pogańskie metempsychosis) : zabytek z dawnej wojenki, polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  31. Aleksander Rypiński, Niaczyścik : ballada białoruska : (wyjątek z jego Poezij), wyd. [1853], polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  32. Aleksander Rypiński, Wiersz do pułkownika Krystyna Lacha Szyrmy, prezesa grona historycznego polskiego w Londynie, przy przyjacielskiej uczcie danej mu przez członków tegoż grona, polona.pl [dostęp 2021-01-28].
  33. Aleksander Rypiński, Kilka pieśni okolicznościowych, polona.pl [dostęp 2021-01-28].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]