Aleksandryn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Aleksandryn – forma wierszowa, w której ostatnią akcentowaną sylabą przed średniówką jest sylaba szósta od początku wersu oraz szósta sylaba po średniówce, która jest jednocześnie ostatnią akcentowaną sylabą w wersie. W wielu miejscach podkreśla się, iż aleksandryn jest heksametrem jambicznym. W oryginalnym francuskim aleksandrynie obostrzenie takie nie występuje. Forma ta jest stosowana w utworach o charakterze heroicznym, np. w epopejach lub tragediach. Wiersz ten był popularny w poezji niemieckiej epoki baroku oraz w nowoczesnej poezji francuskiej. Nazwa pochodzi od francuskiego XII-wiecznego zbioru poematów o Aleksandrze Macedońskim.

Co do pochodzenia uważa się, że aleksandryn jest to iloczasowy asklepiadej mniejszy, który został w ten sposób zaadaptowany do poezji beziloczasowej jako wiersz sylabiczny.

Aleksandryn był używany przez Pierre Corneille'a i Jean Racine'a w ich dramatach. Także pojawiał się u Charles Baudelaire'a, np. w Klejnotach (fr. Les Bijoux), oraz u Paula Éluarda, np. w L'Égalité des sexes (Równość płci).

W języku polskim forma ta jest bardzo rzadka ze względu na trudności w uzyskaniu czystego wersu jambicznego oraz w bardzo nienaturalnie po polsku brzmiącym układzie wersowym z akcentowaną ostatnią sylabą. W tłumaczeniach aleksandryn często oddawany jest innym wersem, zwykle trzynastozgłoskowym o mieszanej stopie, tak na przykład przetłumaczył Jan Andrzej Morsztyn zapisanego aleksandrynem Cyda Corneille'a. Podobnie w trzynastozgłoskowcu ujął Tadeusz Lubelski Klejnoty Baudelaire'a.

W poezji czeskiej aleksandryn jest wierszem wyrafinowanej liryki i charakteryzuje się dwuznaczną interpretacją stopową, wahającą się między jambicznym sześciostopowcem a daktylicznym czterostopowcem[1]. Czeski aleksandryn służy do tłumaczenia polskiego trzynastozgłoskowca. Aleksandrynem sonety Adama Mickiewicza tłumaczyli Vladimír Holan i Vlasta Dvořáčková. Znanym przykładem zastosowania czeskiego aleksandrynu jest Siódma elegia Jiřego Ortena, znana w Polsce z przekładów między innymi Jacka Balucha i Józefa Waczkowa[2].

Píši vám, Karino, a nevím, zda jste živa,
zda nejste nyní tam, kde se už netoužívá,
zda zatím neskončil váš nebezpečný věk.
Jste mrtva? Poproste tedy svůj náhrobek,
aby se nadlehčil. Poproste růže, paní,
aby se zavřely. Poproste rozpadání,
aby vám přečetlo list o mém rozpadu.
Smrt mlčí před verši. A já v nich před vás jdu
tak mlád, tak krutě mlád a ponejprve zralý,
že ve své mladosti podobám se již králi
zašlého království. Vy jste přec věděla,
co křídel chybí nám k rozletu anděla,
jak krví smějeme se a jak krví pláčem.
Nalezl jsem svůj pád. A chci vám říci, na čem.

Przypisy

  1. Miroslav Červenka, O semantyce czeskiego aleksandrynu. in: Wiersz i poezja. Wrocław, 1966
  2. Zobacz Wiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Kraków 2003, s. 6-7.

Linki zewnętrzne[edytuj]