Alfred Sznitke

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Alfred Schnittke)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Alfred Sznitke
Alfred Schnittke
Alfred Sznitke
Data i miejsce urodzenia 24 listopada 1934
Engels
Data i miejsce śmierci 3 sierpnia 1998
Hamburg
Miejsce spoczynku Cmentarz Nowodziewiczy
Zawód kompozytor

Alfred Sznitke[1][2][3] (niem. Alfred Schnittke, ros. Альфред Гарриевич Шнитке; ur. 24 listopada 1934 w mieście Engels, zm. 3 sierpnia 1998 w Hamburgu) – kompozytor, pianista, teoretyk muzyki i pedagog pochodzenia rosyjsko-niemiecko-żydowskiego. Jego muzyka wywodzi się z tradycji rosyjskich (Dmitrij Szostakowicz i Igor Strawinski), niemieckich (Gustav Mahler i Alban Berg) oraz amerykańskich (Charles Ives). Skomponował m.in. dziesięć symfonii (ostatnia niedokończona), sześć concerti grossi, cztery koncerty skrzypcowe, trzy fortepianowe, dwa wiolonczelowe, koncert potrójny (na skrzypce, altówkę i wiolonczelę) oraz cztery kwartety smyczkowe i trzy opery.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Ojciec Sznitkego, Harry (Garri) Wiktorowicz[4], urodził się we Frankfurcie w żydowskiej rodzinie o rosyjskich korzeniach i w 1926 roku przeprowadził się do ZSRR[5]. Jego matka, Maria Iosifowna z domu Vogel[6], urodziła się w Rosji i była Niemką z Powołża[5]. Alfred Sznitke urodził się w mieście Engels (dawniej Pokrowsk) – stolicy ówczesnej Niemieckiej Nadwołżańskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej[7]. Języka niemieckiego nauczył się przed rosyjskim, co przyczyniło się do tego, że czuł się obco w swym ojczystym kraju[5].

Edukację muzyczną rozpoczął w Wiedniu, dokąd jego ojciec został oddelegowany po II wojnie światowej jako dziennikarz i tłumacz. Muzyczne tradycje Wiednia – zarówno klasyczne, związane z Haydnem, Mozartem i Beethovenem, jak i pochodzące z przełomu wieków, wywodzące się od Mahlera i Schönberga – znacznie wpłynęły na poczucie estetyki Sznitkego[8]. Po powrocie do Moskwy w 1948 roku kontynuował studia muzyczne w Konserwatorium Moskiewskim, gdzie w latach 1953–1958 uczył się kontrapunktu oraz kompozycji u Jewgienija Gołubiewa[9]. W 1960 roku wstąpił do Związku Kompozytorów ZSRR[10].

W 1961 roku zakończył studia i poślubił Irinę Katajewą – od 1982 roku Sznitkepianistkę i interpretatorkę jego dzieł[11]. Do 1972 roku nauczał instrumentacji w moskiewskim konserwatorium[12], zajmując się jednocześnie komponowaniem muzyki filmowej oraz teatralnej[13]. W okresie 1962–1996 napisał muzykę do blisko sześćdziesięciu filmów, co stanowiło istotne źródło utrzymania jego rodziny. Dzięki temu mógł swobodniej oddawać się komponowaniu dzieł muzyki poważnej[14]. W skład jego twórczości wchodzi m.in. dziesięć symfonii (ostatnia niedokończona), sześć concerti grossi, cztery koncerty skrzypcowe, trzy fortepianowe, dwa wiolonczelowe, koncert potrójny (na skrzypce, altówkę i wiolonczelę) oraz cztery kwartety smyczkowe i trzy opery[15]. Jego twórczość stała się znana za granicą w latach osiemdziesiątych XX wieku dzięki emigrującym artystom radzieckim, w szczególności skrzypkowi Gidonowi Kremerowi[16].

Uroczystości pogrzebowe w Konserwatorium Moskiewskim, solista – Mstisław Rostropowicz

W 1985 roku Sznitke doznał udaru mózgu, po którym zapadł w krótkotrwałą śpiączkę. Po powrocie do zdrowia kontynuował prace kompozytorskie[17]. W 1990 roku – po otrzymaniu niemieckiego obywatelstwa – Sznitke wraz z żoną i synem Andriejem opuścił ZSRR i osiedlił w Hamburgu. Powodami emigracji były zlecenia, jakie Sznitke zaczął dostawać w Niemczech: umowy z teatrami, zamówienia na nowe partytury oraz zaproszenia na wykłady[18]. Wyjazd na Zachód był ponadto uzasadniony względami medycznymi. Zdrowie Sznitkego pogarszało się nadal. Na cztery lata przed śmiercią, w 1994 roku, po trzecim udarze, został sparaliżowany prawostronnie i praktycznie zaprzestał komponowania[19]. Zmarł 3 sierpnia 1998 roku w Hamburgu, pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie[20].

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Sznitke zaliczany jest do czołowych przedstawicieli postmodernizmu w muzyce – jako współtwórca i teoretyk polistylizmu – jednej z cech sztuki drugiej połowy XX wieku[21]. Jego muzyka wywodzi się z tradycji rosyjskich – Dmitrij Szostakowicz[22] i Igor Strawinski[23], niemieckich – Gustav Mahler[24] i Alban Berg[25] oraz amerykańskich – Charles Ives[26]. Sznitkego zestawia się niekiedy z Szostakowiczem – tak ze względu na czerpane przezeń inspiracje, jak z uwagi na zakres jego twórczości. O ile jednak Szostakowicz zaczynał komponować w burzliwych czasach porewolucyjnych i kontynuował pracę w epoce terroru stalinowskiego, to pierwsze utwory Sznitkego powstawały w czasie odwilży chruszczowowskiej, a większość jego dorosłego życia przypadła na stagnację rządów Breżniewa i realizmu socjalistycznego[27].

Second Portrait of Russian Composer Alfred Schnittke[28]
Second Portrait of Russian Composer Alfred Schnittke[28]
Autor Reginald Gray
Rok wykonania 2009
Technika wykonania tempera na płótnie
Rozmiar 46 × 35 cm
Muzeum Royal College of Music

W latach sześćdziesiątych XX wieku Sznitke pisał głównie dzieła kameralne, korzystając z rozmaitych technik (m.in. serializm) i poszukując własnego języka muzycznego. Te eksperymenty, wywodzące się z dwudziestowiecznej muzyki zachodniej, skazywały żyjącego w Związku Radzieckim Sznitkego na marginalizację. Pod koniec lat sześćdziesiątych zaczął łączyć ze sobą elementy różnych stylów (polistylizm), co jeszcze wyraźniej przejawiało się w jego utworach z lat siedemdziesiątych. Podczas komponowania stosował cytaty, kryptocytaty i aluzje[29] z Bacha, Vivaldiego, Schönberga, Bartóka i Beethovena, Mahlera w połączeniu z przetworzeniami stylów muzyki rozrywkowej[30]. Pierwszym dziełem koncertowym, w którym użył tej techniki, była Quasi una sonata (1967–1968). Kompozycje Sznitkego z tego okresu łączą swobodnie rozmaite style oraz gatunki: tanga, polki i walce na równi z sonatami, fugami oraz passacagliami[12]. Sznitke definiował polistylizm jako umiejętne techniczne połączenie znanych stylów muzyki w sposób plastyczny[31], a w swoich utworach, utrzymanych w tej konwencji, dążył do zatarcia granicy pomiędzy muzyką poważną („Е” – Ernst) i rozrywkową („U” – Unterhaltung)[32].

Sznitke odchodził niekiedy od technik awangardowych, jak na przykład w poświęconym pamięci jego zmarłej matki Kwintecie fortepianowym (1972–1976). Kilka pomysłów, które nie weszły do tego kwintetu, kompozytor wykorzystał w mniej reprezentatywnym dla jego twórczości, ale cieszącym się sporym powodzeniem u słuchaczy czternastoczęściowym Requiem (1975)[33].

Z końcem lat sześćdziesiątych znalazł swój własny język, spajający rozmaite idee w homogeniczną całość, i tworzył większe formy: symfonie, koncerty i concerti grossi. Wraz z pogarszaniem się jego zdrowia, pod koniec lat siedemdziesiątych oraz później, zaczął odchodzić od polistylizmu i znalazł schronienie w posępnym, hermetycznym stylu[34].

Interpretacja[edytuj | edytuj kod]

Aleksandr Iwaszkin w monografii Alfred Schnittke wydanej nakładem wydawnictwa Phaidon w ramach serii 20th Century Composers w 1996 roku tak pisze o utworach koncertowych Sznitkego: „Zamysł zapożyczony od Szostakowicza przez wiele lat dominował w muzyce Sznitkego. Jego liczne koncerty i concerti grossi prezentują w sposób symboliczny typową dla Sznitkego ideę konfliktu pomiędzy indywidualnym (solista) a kolektywnym (orkiestra). Ten rodzaj dramaturgii był ukryty w muzyce Szostakowicza, która w wielu wymiarach odzwierciedlała dramat życia w Związku Radzieckim pod politycznym naciskiem sowieckiego reżimu”[35]. Zdaniem Iwaszkina Sznitke tworzył na przełomie „nowych czasów” (według określenia Millsa okres, który zmienił „wieki ciemne”) i postmodernizmu, gdy nastąpił wzrost irracjonalizmu, stojącym w opozycji do racjonalizmu mijającej epoki[36].

Ewolucję stylu muzycznego Sznitkego najłatwiej można prześledzić na przykładzie wyjątkowo cenionych przez słuchaczy kwartetów smyczkowych. Osobliwości jego stylistyki najlepiej pokazują concerti grossi oraz symfonie – szczególnie dotyczy to dzieł powstałych po 1985 roku. Znacznym powodzeniem u melomanów cieszy się Concerto grosso nr 4 – V Symfonia – dzieło będące swoistą syntezą; pomostem łączącym dwie formy, którym kompozytor poświęcał najwięcej uwagi. Podejmowane przez niego niekiedy wątki religijne znalazły najpełniejsze odzwierciedlenie we wspomnianym już Requiem[37]. Na uwagę zasługuje też opera Historia von D. Johann Fausten, nad którą pracował z przerwami przez dwanaście lat, i którą – biorąc pod uwagę jego wypowiedzi – można uznać za temat jego życia. Irina Schnittke w jednym w wywiadów wspominała: „Niepokoiła go natura duszy człowieka – wieczny konflikt między jego sumieniem a pragnieniami. Być może dlatego Alfred tak dążył do napisania opery Historia doktora Johanna Fausta[38].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Fragment III Koncertu smyczkowego

Po śmierci Sznitkego ukazało się kilka niepublikowanych wcześniej utworów. Aleksandr Iwaszkin, jego biograf, namówił Irinę Schnittke do udostępnienia praw do dwóch młodzieńczych dzieł kompozytora: zainspirowanej twórczością Szostakowicza i napisanej na niewielką orkiestrę Symfonii nr 0 (1956) oraz oratorium Nagasaki (powstałego w 1958 roku pod wpływem Carmina Burana Carla Orffa[37]). Z kolei sama Irina postanowiła udostępnić niedokończoną przez Sznitkego trzyczęściową IX Symfonię (1997–1998), która jest jej zdaniem muzycznym testamentem artysty. Pisany lewą ręką i częściowo nieczytelny rękopis odcyfrował i zrekonstruował w 2007 roku rosyjski kompozytor Aleksander Raskatow[38].

Pełny zbiór dzieł oraz partytury Sznitkego zostały opublikowane w wielotomowych seriach, podzielonych tematycznie pod względem form muzycznych[15]. Obszerny katalog nagrań dzieł Alfreda Sznitkego oferuje melomanom szwedzka wytwórnia muzyczna BIS Records[39], powiązana z mającym siedzibę w Hongkongu Naxosem[40]. Płyty z utworami Sznitkego wydają ponadto między innymi brytyjski Chandos Records Ltd i rosyjska Melodia. Z kolei nakładem niemieckiego Capriccio Records, również związanego z Naxosem, ukazały się cztery albumy z muzyką filmową Sznitkego[41]. Poniżej niektóre z jego utworów:

Symfonie
Symfonia nr 0 (1956)
I Symfonia (1969–1972)
II Symfonia „St. Florian” na chór kameralny i orkiestrę (1979)
III Symfonia (1981)
IV Symfonia (1984)
Concerto grosso nr 4 – V Symfonia (1988)
VI Symfonia (1992)
VII Symfonia (1993)
VIII Symfonia (1994)
IX Symfonia (1997–1998, rekonstrukcja w 2007)
Utwory wokalno-instrumentalne
Nagasaki (1958)
3 utwory do poezji Mariny Cwietajewej na mezzosopran i fortepian (1965)
Requiem (1975)
Der Sonnengesang des Franz von Assisi na dwa chóry mieszane i sześć instrumentów (1976)
Seid Nüchtern und Wachet... (kantata, 1983)
Lux aeterna na chór mieszany i orkiestrę (1994)
Utwory kameralne
I Kwartet smyczkowy (1966)
II Kwartet smyczkowy (1980)
III Kwartet smyczkowy (1983)
IV Kwartet smyczkowy (1989)
Hymny I–IV na wiolonczelę i zespół instrumentalny (1974–1979)
I Sonata na skrzypce i fortepian (1963)
III Sonata fortepianowa (1992)
Fuga na skrzypce solo (1953)
Trio smyczkowe (1985)
Kwartet fortepianowy (1988)
Improwizacja na wiolonczelę (1993)
Utwory na orkiestrę
Pianissimo na orkiestrę (1968)
Passacaglia na orkiestrę (1979–1980)
Vier Aphorismen na orkiestrę (1988)
Monolog na altówkę i orkiestrę smyczkową (1989)
Koncerty
Concerto grosso nr 1 (1977)
Concerto grosso nr 2 (1981–1982)
Concerto grosso nr 3 (1985)
Concerto grosso nr 4 – V Symfonia (1988)
Concerto grosso nr 5 (1991)
Concerto grosso nr 6 (1993)
I Koncert na skrzypce i orkiestrę (1957)
II Koncert na skrzypce i orkiestrę kameralną (1966)
III Koncert na skrzypce i orkiestrę kameralną (1978)
IV Koncert na skrzypce i orkiestrę (1984)
I Koncert na wiolonczelę i orkiestrę (1985–1986)
II Koncert na wiolonczelę i orkiestrę (1990)
I Koncert na fortepian i orkiestrę (1960)
Koncert na fortepian i orkiestrę smyczkową (1979)
Koncert na altówkę i orkiestrę (1985)
Koncert potrójny na skrzypce, altówkę, wiolonczelę i orkiestrę smyczkową (1994)
Kompozycje sceniczne
Życie z idiotą (opera, 1991)
Historia doktora Johanna Fausta (opera, 1991–1994)
Labirynty (balet, 1971)
Peer Gynt (balet, 1986)
Der Gelbe Klang (kompozycja sceniczna, 1973–1974)

Muzyka do filmów[edytuj | edytuj kod]

Jako kompozytor Sznitke brał udział w pracach nad powstaniem ponad siedemdziesięciu filmów[42]. Poniżej niektóre z tytułów:

Agonia (1981)
Dniewnyje zwiozdy (ros. Дневные звёзды, 1968)
Dworzec Białoruski (1970)
Ewakuacja (ros. Вступление, 1962)
Fantazii Fariatjewa (ros. Фантазии Фарятьева, 1979)
I s wami snowa ja... (ros. И с вами снова я..., 1980)
I wsio-taki ja wieriu... (ros. И всё-таки я верю..., 1974)
Komisarz (ros. Комиссар, 1967)
Le Tombeau d’Alexandre (1992)
Łarisa (ros. Лариса, 1980)
Małe dramaty (ros. Маленькие трагедии, 1979)
Osień (ros. Осень, 1974)
Samolot w płomieniach (1979)
Skazka stranstwij (ros. Сказка странствий, 1982)
Stieklannaja garmonika (ros. Стеклянная гармоника, 1968)
Wniebowstąpienie (1976)

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

W 1986 roku Sznitke otrzymał premię państwową RFSRR (ros. Государственная премия РСФСР имени Н.К. Крупской – Gosudarstwiennaja priemija RSFSR imieni N.K. Krupskoj). Jest laureatem Nagrody Bachowskiej Hanseatyckiego Miasta Hamburg (1990), Austriackiej Nagrody Państwowej (1990), rosyjskiej premii „Triumf” (1992), Praemium Imperiale (1992), Państwowej Nagrody Federacji Rosyjskiej (1995), nagrodzony Wielkim Krzyżem Zasługi z Gwiazdą Republiki Federalnej Niemiec (1994), Österreichisches Ehrenzeichen für Wissenschaft und Kunst (1995), wielkiej nagrody „Sława-Gloria” (1998). W 1986 roku został członkiem Akademii Sztuk Pięknych w Monachium, w 1987 roku – Szwedzkiej Królewskiej Akademii Muzycznej, w 1989 roku – honorowym członkiem Freie Akademie der Künste in Hamburg, w 1990 roku – Royal College of Music, a w 1994 roku – Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury[43][44].

Przypisy

  1. Sznitke Alfred. W: Encyklopedia [on-line]. PWN. [dostęp 2015-07-14].
  2. Bogusław Schaeffer, „Kompozytorzy XX wieku”, 1990; „Mały informator muzyki XX wieku”, 1987.
  3. Alfred Sznitke. W: Warszawska-Jesień - Indeks kompozytorów [on-line]. archive.warsaw-autumn.art.pl, 2001. [dostęp 2015-07-16].
  4. Д.И. Шульгин, Годы неизвестности Альфреда Шнитке. Беседы с композитором, s. 13.
  5. 5,0 5,1 5,2 А.В. Ивашкин, Беседы с Альфредом Шнитке, s. 12.
  6. Д.И. Шульгин, Годы неизвестности Альфреда Шнитке. Беседы с композитором, s. 85.
  7. Д.И. Шульгин, Годы неизвестности Альфреда Шнитке. Беседы с композитором, s. 12.
  8. А.В. Ивашкин, Беседы с Альфредом Шнитке, s. 28–30.
  9. Д.И. Шульгин, Годы неизвестности Альфреда Шнитке. Беседы с композитором, s. 16.
  10. Шнитке Альфред, Музыкальное Издательство „Композитор – Санкт-Петербург”. Ноты песен, книги.
  11. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 54.
  12. 12,0 12,1 Т.С. Урбах, Хроника жизни и творчества Альфреда Шнитке, Московский государственный институт музыки имени А.Г. Шнитке.
  13. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 141–142.
  14. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 130–131.
  15. 15,0 15,1 Собрание сочинений Альфред Шнитке, Музыкальное Издательство „Композитор – Санкт-Петербург”. Ноты песен, книги.
  16. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 121–122, 149.
  17. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 199–200.
  18. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 213.
  19. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 230.
  20. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 237.
  21. И.В. Кондаков, Музыка в контексте исторического времен. Прорыв к полистилистике. Творчество Альфреда Шнитке и искусство XXI века, Экономика. Социология. Менеджмент, s. 147.
  22. А.В. Ивашкин, Беседы с Альфредом Шнитке, s. 80.
  23. Д.И. Шульгин, Годы неизвестности Альфреда Шнитке. Беседы с композитором, s. 28.
  24. А.В. Ивашкин, Беседы с Альфредом Шнитке, s. 36, 80.
  25. А.В. Ивашкин, Беседы с Альфредом Шнитке, s. 36.
  26. А.В. Ивашкин, Беседы с Альфредом Шнитке, s. 147.
  27. G. Przebinda, Po śmierci Alfreda Sznitke. Ciche „Sanctus”, Instytut Filologii Wschodniosłowiańskiej UJ.
  28. R. Gray, Second Portrait of Russian Composer Alfred Schnittke, Artmajeur.
  29. И.В. Кондаков, Музыка в контексте исторического времен. Прорыв к полистилистике. Творчество Альфреда Шнитке и искусство XXI века, Экономика. Социология. Менеджмент, s. 152.
  30. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 105.
  31. Д.И. Шульгин, Годы неизвестности Альфреда Шнитке. Беседы с композитором, s. 91.
  32. А.В. Ивашкин, Беседы с Альфредом Шнитке, s. 242.
  33. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 110–111.
  34. В. Холопова, Композитор Альфред Шнитке, s. 127–128.
  35. Alexander Ivashkin, 1996, Alfred Schnittke, Phaidon Press, ISBN 0-7148-3169-7.
  36. А.В. Ивашкин, Беседы с Альфредом Шнитке, s. 126–127.
  37. 37,0 37,1 Л.О. Акопян, Альфред Гарриевич Шнитке, Народный биографический справочник „Биографии, мемуары, истории”.
  38. 38,0 38,1 И. Шнитке, И. Муравьева, Жизнь в четыре руки. Ирина Шнитке об Альфреде Шнитке – муже, композиторе, одаренном человеке, Редакция „Российской газеты”.
  39. Alfred Schnittke, BIS Records AB.
  40. Refine results for Schnittke: All, Naxos Digital Services Ltd.
  41. Catalogue of recordings, Goldsmiths, University of London.
  42. Альфред Шнитке, Государственный интернет-канал „Россия”.
  43. Alfred Schnitke, Warszawska Jesień 2001.
  44. Шнитке Альфред Гарриевич, Московская консерватория.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]