Algieria

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna
Flaga Algierii
Godło Algierii
Flaga Algierii Godło Algierii
Dewiza: (arab.) من الشعب و للشعب
(Z ludu i dla ludu)
Hymn: Kassaman
Położenie Algierii
Język urzędowy arabski
Stolica Algier
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Abd al-Aziz Buteflika
Szef rządu premier Abd al-Malik Sallal
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
10. na świecie
2 381 741[a] km²
~0%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
36. na świecie
38 700 000[1]
16 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

206,1 mld[2] USD
5438[2] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

285,5 mld[2] USD
7534[2] USD
Jednostka monetarna dinar algierski (DZD)
Niepodległość od Francja Francji
5 lipca 1962
Religia dominująca islam
Strefa czasowa UTC +1 (cały rok)
Kod ISO 3166 DZ
Domena internetowa .dz
Kod samochodowy DZ
Kod samolotowy 7T
Kod telefoniczny +213
Mapa Algierii
Pustynia Sahara na terenie Algierii
Algieria – ruiny łuku triumfalnego w Timgad
Moul N'Aga w Akakusie w południowo-zachodniej części Algierii

Algieria (arab. الجزائر, trl. Al-Jazā’ir, trb. Al-Dżaza'ir), Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna (arab. الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, trl. Al-Jumhūriyyah al-Jazā’iriyyah ad-Dīmuqrāţiyyah ash‑Sha‘biyyah, trb. Al-Dżumhurijja al-Dżaza'irijja ad-Dimukratijja asz-Szabijja) – 10. co do wielkości państwo świata (największe w Afryce), położone w Afryce północnej nad Morzem Śródziemnym. Członek Unii Afrykańskiej. Znaczną część obszaru Algierii zajmują wchodzące w skład Sahary pustynie oraz półpustynie.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Algierii.

Algieria zgodnie z konstytucją z 19 listopada 1976 (wielokrotnie nowelizowaną) jest republiką, w której głową państwa jest prezydent wybierany w wyborach powszechnych. Prezydent mianuje premiera, który stoi na czele rządu. Dwuizbowy parlament składa się z izby niższej – Narodowego Zgromadzenia Ludowego oraz izby wyższej – Rady Narodu.

Stolica: Algier 1,6 mln mieszkańców (zespół miejski 3,8 mln)

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Algieria jest podzielona na 48 wilajetów.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Algieria leży w północnej Afryce nad Morzem Śródziemnym, między Marokiem, Libią i Tunezją.

Położenie: 28° 00 N, 3° 00 E

Powierzchnia całkowita: 2 381 740 km² (powierzchnia wód śródlądowych pomijalna).

Granice lądowe: 6343 km, w tym z poszczególnymi państwami:

Linia brzegowa: 998 km

Morskie długości:

  • powierzchnia połowów: 32-52 mil morskich
  • wody należące do kraju: 12 mil morskich
 Osobny artykuł: Geografia Algierii.

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: wojna algierskawojna piaskowa.

Rdzenna berberyjska ludność Algierii przez ostatnie 3000 lat przeważnie znajdowała się pod rządami obcych władców. Do czasu przybycia Arabów w VIII wieku najważniejszymi z nich byli Fenicjanie (1000 r. p.n.e.) i Rzymianie (200 r. p.n.e.). W połowie IX wieku n.e. Buluggin ibn Ziri założył Algier i inne miasta. Wybrzeże kraju było używane jako baza przez piratów berberyjskich w czasach panowania arabskiego i później, gdy (od XVI wieku) terytoria algierskie były formalnie częścią imperium osmańskiego. W końcu XVIII i w początkach XIX wieku rabunkowe wyprawy północnoafrykańskich piratów stały się przesłanką wojen ze Stanami Zjednoczonymi (pierwsza oraz druga wojna berberyjska).

 Osobny artykuł: Berberia.

Piracki proceder zakończyła inwazja francuska w 1830, po której nastąpiło zajęcie całego kraju, zakończone w 1847. W 1881 Algieria francuska została włączona do Francji jako terytorium zamorskie; rozpoczął się masowy napływ osadników francuskich. W 1954 wybuchło powstanie zbrojne – wojna o niepodległość Algierii pod kierownictwem Frontu Wyzwolenia Narodowego (FLN). Sytuację skomplikowało odkrycie w 1956 bogatych złóż ropy naftowej oraz działalność OAS – francuskiej organizacji terrorystycznej, domagającej się zachowania władzy francuskiej. Na mocy układu z Evian Francja (prezydent Charles de Gaulle) uznaje niepodległość Algierii. W październiku 1963 roku suwerenność Algierii zostało zakwestionowana przez Maroko w trakcie tzw. wojny piaskowej w której siły algierskie pokonały wojska marokańskie. Rząd Algierii w konflikcie wsparty został przez Kubę i Zjednoczoną Republikę Arabską[3].

W niepodległej Algierii Front Wyzwolenia Narodowego stał się jedyną legalną partią. Urząd prezydenta objął Ahmed Ben Bella. Rząd dążył do naśladowania reform zastosowanych w Egipcie Gamala Abdela Nasera. Rząd pozostał podejrzliwy w kwestii interesów ZSRR w kraju a sam Ben Bella zachowywał bardziej krytyczny stosunek do panarabizmu[4]. Po bezkrwawym wojskowym zamachu stanu w 1965, władzę objął Huari Bumedien. Algieria znacjonalizowała firmy naftowe i przyłączyła się do Ruchu Państw Niezaangażowanych (NAM). Pod rządami Bumediena Algieria stała się liderem państw Trzeciego Świata oraz umocniła pozycję na arenie międzynarodowej[5]. W 1968 Algieria wymusiła na Francji zlikwidowanie baz militarnych w Al-Marsa al-Kabir pod Oranem[6]. W okresie zimnej wojny kraj utrzymywał dobre stosunki zarówno z Układem Warszawskim, jak i NATO[7]. W połowie lat 70. Algieria wsparła niepodległościowców z Frontu Polisario z Sahary Zachodniej i rozpoczęła ich finansowanie i zbrojenie. W 1976 roku wojska algierskie w liczbie 400 żołnierzy stoczyły bitwę z wojskiem marokańskim w Amgali[8][9]. Zarówno Ben Bella i Bumedien aktywnie wspierali ruchy antykolonialne w państwach Afryki, wsparli oni rebeliantów walczących o niepodległość Angoli[10] i PAIGC (grupę walczącą o niepodległość Gwinei Bissau i Wysp Zielonego Przylądka)[11][12] a także antyapartheidowski Afrykański Kongres Narodowy[13] i Czarne Pantery walczące o prawa Afroamerykanów[14].

Po śmierci Bumediena w 1978 urząd prezydenta objął Szadli Bendżedid. Nowa, demokratyczna konstytucja, uchwalona w 1989, spowodowała chaos polityczny. Do kraju powrócił Ben Bella który został liderem opozycyjnego Ruchu na rzecz Demokratycznej Algierii (MDA). Olbrzymie poparcie społeczne uzyskał islamistyczny Islamski Front Ocalenia (FIS)[15], który w 1990 wygrywa wybory komunalne i regionalne. Po wygranej pierwszej turze wyborów parlamentarnych w 1991 doszło do reakcji wojska i zwolenników państwa laickiego: FIS został zdelegalizowany, a wybory unieważnione. W latach 90. XX wieku trwała wojna domowa – dochodziło do masakr ludności cywilnej, organizowanych przez fundamentalistów islamskich, ale także spowodowanych przez reakcje władz. W styczniu 2000 rozwiązała się Islamska Armia Ocalenia, zbrojne skrzydło Islamskiego Frontu Ocalenia (FIS), a wielu jej bojowników poddało się w zamian za amnestię. Na przełomie 2010 i 2011 doszło do ogólnokrajowych protestów.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Algieria należy do eksporterów ropy naftowej i gazu ziemnego wydobywanych na Saharze i transportowanych rurociągami do portów: Arziw, Dżidżili i Bidżaja. Ponadto wydobycie fosforytów, cynku, ołowiu, miedzi, węgla kamiennego, soli kamiennej, gipsu, rtęci (4. miejsce na świecie w wydobyciu), uranu i rud żelaza, Elektrownie opalane ropą i gazem ziemnym. Przemysł rafineryjny, środków transportu, metalowy, elektroniczny, cementowy i chemiczny; rzemiosło.

 Osobny artykuł: Rolnictwo w Algierii.

Uprawa zbóż, oliwek, winorośli, pomarańczy, mandarynek i pomidorów. Hodowla owiec, kóz, wielbłądów, bydła; rybołówstwo. Transport samochodowy i kolejowy; żegluga kabotażowa. Handel z Francją, Włochami, Niemcami, USA, Hiszpanią.

  • PKB 7333 USD na osobę (2011)
  • bezrobocie: 10% (2011)
  • 23% ludności poniżej poziomu ubóstwa.
  • na osobę przypada 713 kilowatogodzin
  • 114 telefonów na 1000 osób
  • 16 użytkowników Internetu na 1000 osób.
  • 1000 osób na 1 lekarza
  • 513 osób na łóżko szpitalne

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Podobnie do Maroka ludność Algierii w większości ma mieszane arabsko-berberyjskie pochodzenie, przy czym w przeważającej większości uważa się za Arabów.

Wyraźnie osobnym narodem są berberyjscy Kabylowie posiadający własny język i odrębne zwyczaje, którzy zamieszkują głównie północno-wschodni region kraju zwany Kabylią, gdzie są w większości. Liczebność Kabylów w Algierii ocenia się pomiędzy 3 000 000 a 6 000 000 osób. Występują wśród nich tendencje do żądania autonomii, w szczególności językowej, które dotychczas zwalczane były przez władze algierskie.

Na obszarach pustyń i oaz w środkowej i południowej części kraju występują także inne grupy posługujące się językami berberyjskimi, w tym Tuaregowie.

  • największe miasta według liczby ludności (dane szacunkowe z 2009[16]):
  • przyrost naturalny: 1,19% (2009)
  • śmiertelność niemowląt: 27,73 na 1000 żywych narodzin
  • średnia długość życia: 74 lata
  • analfabetyzm: 30%

W 2012 roku Algieria liczyła 36.486000 mieszkańców, w skład których wchodzili[17]:

Religia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Chrześcijaństwo w Algierii.
 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Algierii.

Źródło: Encyklopedia „Religions of the World“, 2010[18].

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Mapa lokalizacyjna Algierii
Adrar
Adrar
Ajn Amnas
Ajn Amnas
Ajn Salih
Ajn Salih
Al-Kulaja
Al-Kulaja
Al-Wadi
Al-Wadi
Algier
Algier
Annaba
Annaba
Baszszar
Baszszar
Batina
Batina
Biskira
Biskira
Bordż Mochtar
Bordż Mochtar
Tibissa
Tibissa
Dżanat
Dżanat
Dżidżili
Dżidżili
Dżilfa
Dżilfa
Ghardaja
Ghardaja
Gharis
Gharis
Illizi
Illizi
Konstantyna
Konstantyna
As-Sanija
As-Sanija
Hasi Masud
Hasi Masud
Satif
Satif
Bidżaja
Bidżaja
Szalif
Szalif
Tamanrasset
Tamanrasset
Tijarat
Tijarat
Tilimsan
Tilimsan
Timimun
Timimun
Tinduf
Tinduf
Tukkurt
Tukkurt
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Algierii

Algieria dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: siłami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[19]. Uzbrojenie sił lądowych Algierii składało się w 2014 z: 1050 czołgów, 1748 opancerzonych pojazdów bojowych, 180 dział samobieżnych, 148 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 300 zestawów artylerii holowanej[19]. Marynarka wojenna Algierii dysponowała w 2014: 12 korwetami, 6 okrętami podwodnymi oraz trzema fregatami[19].

Wojska algierskie w 2014 roku liczyły 512 tys. żołnierzy służby czynnej oraz 400 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) algierskie siły zbrojne stanowią 31. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 10,6 mld dolarów (USD)[19].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

Przypisy

  1. Stan na 1 stycznia 2014 roku. Office National des Statistiques: Démographie (fr.). [dostęp 12-04-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. Ottaway, David (1970), Algeria: The Politics of a Socialist Revolution, s.166, Berkeley, California: University of California Press, ISBN 9780520016552
  4. Alan Palmer, Kto jest kim w polityce. Świat od roku 1860, Wydawnictwo Magnum, Warszawa, 1998, przeł. Wiesław Horabik, Tadeusz Szafrański, s. 46
  5. Laurent Greilsamer, Ostatnie dni Huariego Bumediena w: Ostatnie dni dyktatorów, wyd. Znak Horyzont, Kraków 2014, tłum. Anna Maria Nowak, s. 118
  6. Laurent Greilsamer, Ostatnie dni Huariego Bumediena w: Ostatnie dni dyktatorów, wyd. Znak Horyzont, Kraków 2014, tłum. Anna Maria Nowak, s. 118
  7. Laurent Greilsamer, Ostatnie dni Huariego Bumediena w: Ostatnie dni dyktatorów, wyd. Znak Horyzont, Kraków 2014, tłum. Anna Maria Nowak, s. 119
  8. Thompson, Virginia McLean; Thompson, Virginia; Adloff, Richard (1980). The Western Saharans: Background to Conflict. s.176, Croom Helm. ISBN 978-0-389-20148-9.
  9. Barbier, Maurice (2003). Le conflit du Sahara occidental: Réédition d'un livre paru en 1982. Harmattan. ISBN 978-2-296-27877-6.
  10. Algeria: The Politics of a Socialist Revolution, 1970, s. 164.
  11. Modern African Wars: Angola and Moçambique 1961-1974, 1988. s.12.
  12. Wars in the Third World since 1945, 1995. s. 35.
  13. African National Congress Timeline 1960-1969
  14. A BLACK PANTHER GUIDE TO ALGIERS
  15. Alan Palmer, Kto jest kim w polityce. Świat od roku 1860, Wydawnictwo Magnum, Warszawa, 1998, przeł. Wiesław Horabik, Tadeusz Szafrański, s. 46
  16. World Gazetteer – Algeria. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-28)].
  17. Joshua Project
  18. Algeria. Religions of the World; s. 75. [dostęp 2014-03-20].
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Algeria (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-19].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Eligiusz Dworaczyński (red.): Algieria : badania 1987-1988. Wykopaliska archeologiczne-Algieria. Materiały Pracowni Archeologiczno-Konserwatorskiej. Kraków Biblioteka Międzynarodowego Centrum Kultury. Pracownia Archeologiczno-Konserwatorska PKZ 1988
  • Barska Anna: Konflikt kulturowy w społeczeństwie algierskim w drugiej połowie XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 1998
  • Dobosiewicz Zbigniew: Algieria dnia dzisiejszego, Wydawnictwo Wiedza Powszechna Warszawa 1971
  • Égretaud Marcel: Algieria, Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1958
  • Frazik Józef Tomasz: Arabska architektura Tunezji, Algierii, Maroka oraz mauretańskiej Hiszpanii, Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej 1993
  • Jałowiecki Bohdan: Procesy rozwoju społecznego współczesnej Algierii, Państwowe Wydawnictwa Naukowe Warszawa 1978
  • Kasznik-Christian Aleksandra: Między Francją a Algierią, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wrocław 1977
  • Kasznik-Christian Aleksandra: Algieria, Wydawnictwo TRIO Warszawa 2006
  • Kasznik-Christian Aleksandra: Wojna algierska 1954-1962, Wydawnictwo Ibidem Łódź 2001
  • Krasicki Ignacy: Współczesna Algieria, Krajowa Agencja Wydawnicza Warszawa 1978
  • Matosek Stanisław: Algieria, Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1976
  • Nostitz-Jackowska Anna: Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna, Krajowa Agencja Wydawnicza Warszawa 1979
  • Rekłajtis Elżbieta: Rozwój szkolnictwa w Algierii, Państwowe Wydawnictwa Naukowe Warszawa 1968
  • Rostafiński Józef: Świat i ludzie Algieru, nakł. Księgarni G. Gebethnera i Sp. Kraków 1896
  • Roy Jules: Wojna w Algierii, Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1961
  • Szafar Tadeusz: Algierii droga do niepodległości, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych Warszawa 1972

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]