Algieria
|
|||||
|
|||||
| Dewiza: (arab.) من الشعب و للشعب (Z ludu i dla ludu) |
|||||
| Hymn: Kassaman | |||||
| Język urzędowy | arabski | ||||
| Stolica | Algier | ||||
| Ustrój polityczny | republika | ||||
| Głowa państwa | prezydent Abd al-Aziz Buteflika | ||||
| Szef rządu | premier Abd al-Malik Sallal | ||||
| Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe |
10. na świecie 2 381 741[a] km² ~0% |
||||
| Liczba ludności (2014) • całkowita • gęstość zaludnienia |
36. na świecie 38 700 000[1] 16 osób/km² |
||||
| PKB (2013) • całkowite • na osobę |
206,1 mld[2] USD 5438[2] USD |
||||
| PKB (PSN) (2013) • całkowite • na osobę |
285,5 mld[2] USD 7534[2] USD |
||||
| Jednostka monetarna | dinar algierski (DZD) | ||||
| Niepodległość | od Francji 5 lipca 1962 |
||||
| Religia dominująca | islam | ||||
| Strefa czasowa | UTC +1 (cały rok) | ||||
| Kod ISO 3166 | DZ | ||||
| Domena internetowa | .dz | ||||
| Kod samochodowy | DZ | ||||
| Kod samolotowy | 7T | ||||
| Kod telefoniczny | +213 | ||||
Algieria (arab. الجزائر, trl. Al-Jazā’ir, trb. Al-Dżaza'ir), Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna (arab. الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, trl. Al-Jumhūriyyah al-Jazā’iriyyah ad-Dīmuqrāţiyyah ash‑Sha‘biyyah, trb. Al-Dżumhurijja al-Dżaza'irijja ad-Dimukratijja asz-Szabijja) – 10. co do wielkości państwo świata (największe w Afryce), położone w Afryce Północnej nad Morzem Śródziemnym. Członek Unii Afrykańskiej. Znaczną część obszaru Algierii zajmują wchodzące w skład Sahary pustynie oraz półpustynie.
Spis treści
Ustrój polityczny[edytuj]
Algieria zgodnie z konstytucją z 19 listopada 1976 (wielokrotnie nowelizowaną) jest republiką, w której głową państwa jest prezydent wybierany w wyborach powszechnych. Prezydent mianuje premiera, który stoi na czele rządu. Dwuizbowy parlament składa się z izby niższej – Narodowego Zgromadzenia Ludowego oraz izby wyższej – Rady Narodu.
Stolica: Algier 1,6 mln mieszkańców (zespół miejski 3,8 mln)
Podział administracyjny[edytuj]
Algieria jest podzielona na 48 wilajetów.
Geografia[edytuj]
Algieria leży w północnej Afryce nad Morzem Śródziemnym, między Marokiem, Libią i Tunezją.
Położenie: 28° 00 N, 3° 00 E
Powierzchnia całkowita: 2 381 740 km² (powierzchnia wód śródlądowych pomijalna).
Granice lądowe: 6343 km, w tym z poszczególnymi państwami:
Maroko 1559 km
Mali 1376 km
Libia 982 km
Tunezja 965 km
Niger 956 km
Mauretania 463 km
Sahara Zachodnia 42 km
Linia brzegowa: 998 km
Morskie długości:
- powierzchnia połowów: 32-52 mil morskich
- wody należące do kraju: 12 mil morskich
Historia[edytuj]
Terytorium współczesnej Algierii w starożytności zamieszkiwały ludu berberyjskie. Od XII wieku p.n.e na wybrzeżach kraju powstały fenickie osady handlowe, które od IX wieku p.n.e. należały do Kartaginy. W III wieku p.n.e. w głębi kraju utworzone zostało państwo Numidii, dołączone w I wieku p.n.e. do Imperium Rzymskiego. W okresie rządów rzymskich kraj stał się jednym ze spichlerzy imperium, dzięki czemu nastąpił szybki rozwój kulturalny i gospodarczy ziem. W V wieku n.e. wybrzeże Algierii zajęli Wandalowie, w 533 roku Bizancjum, z kolei w drugiej połowie VII wieku Arabowie. Arabowie przeprowadzili w kraju proces islamizacji i arabizacji miejscowych ludów berberyjskich. W ciągu średniowiecza tereny często zmieniały władców. Wybrzeża były opanowane przez piratów berberyjskich. U schyłku XV wieku licznie osiedlili się tu muzułmańscy uchodźcy z Hiszpanii, zasilili oni osady pirackie. Częste eskapady piratów na tereny Hiszpanii i hiszpańskie okręty, doprowadziły do zajęcia przez Hiszpanów portu w Oranie w 1509 roku (kontrolowała go do 1708) a w 1510 Algieru. Zagrożeni ekspansją hiszpańską piraci zwrócili się o pomoc do Imperium Ottomańskiego w roku 1519 przyjęli zwierzchnictwo tureckie. Obecna Algieria została włączona w skład Imperium Otomańskiego pod arabską nazwą Al-Dżazair. Od początku XVIII wieku władzę przejmowali lokalni władcy[3].
W 1830 roku Algier został zdobyty przez Francję. W kolejnych latach prowadzili systematyczny podbój kraju, spotykając się z oporem algierskich plemion. Wnętrze Algierii siły francuskie opanowały po 1847 roku wraz z rozbiciem wojsk emira Abd al-Kadira. Rząd francuski przyznał Algierii status osadniczego terytorium zamorskiego Francji i od lat 40. XIX wieku prowadził akcję osadniczą. Przeciwko kolonizacji kraju występowała miejscowa ludność, która kilkukrotnie (między innymi w latach 1857, 1864-6, 1870-71) organizowała antyfrancuskie powstania. W 1881 roku Francuzi nadali Algierii kodeks tubylczy. Kodeks zabrał lokalnej ludności możliwość przynależności do partii politycznych czy związków zawodowych. Część represyjnych praw zniesiono po I wojny światowej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego powstały pierwsze partie algierskie nawołujące do obrony interesu narodowego[3].
W trakcie trwania II wojny światowej Algieria stałą się terenem walk aliantów z silami rządu Vichy. Po zakończeniu wojny, pośród Algierczyków nasiliły się tendencje antykolonialne. W 1946 roku powstał Komitet Rewolucyjny Jedności i Akcji, który 1947 wyłonił konspiracyjną Organizację Specjalną. Na bazie Organizacji Specjalnej powstał Ruch na Rzecz Triumfu Wolności Demokratycznych[3][4]. W 1954 roku Ruch na Rzecz Triumfu Wolności Demokratycznych zorganizował antyfrancuskie powstanie i przekształcił się we Front Wyzwolenia Narodowego. Powstanie objęło cały kraj. Francuzi w trakcie powstania wprowadzili w kolonii system rządów terroru i odpowiedzialności zbiorowej wobec cywilów. Powszechne stały się tortury, ekspedycje karne i pacyfikacje[4][5]. W 1958 roku w Kairze utworzony został Tymczasowy Rząd Republiki Algierskiej. W 1962 roku przedstawiciele Frontu Wyzwolenia Narodowego i rządu Francji podpisali układ w Évian-les-Bains na mocy którego proklamowano niepodległość republiki[3][4].
U progu niepodległości kraju nasiliły się zamachy terrorystyczne podejmowane przez Organizację Tajnej Armii skupiającą pozostałych w kraju francuskich osadników. Terroryzm i jego reakcja ze strony władz spowodowały masowy exodus ludności francuskiej z kraju, do połowy 1962 roku Algierię opuściło 80% osadnikówi[3]. W 1963 roku przyjęta została pierwsza konstytucja algierska. Premierem i pierwszym prezydentem republiki został Ahmad Ben Bella. W październiku 1963 roku suwerenność Algierii zostało zakwestionowana przez Maroko w trakcie tzw. wojny piaskowej w której siły algierskie pokonały wojska marokańskie[6]. W 1964 roku w Algierskiej Karcie Narodowej nakreślony został socjalistyczny program rozwoju państwa, w którym monopartyjne rządy objął Front Wyzwolenia Narodowego. W 1965 roku odbył się zamach stanu z Huari Bumedienem na czele. Bumedien w trakcie rządów przeprowadził reformę rolną i nacjonalizację części sektorów przemysłu[3].
Po śmierci Bumediena urząd prezydenta w 1979 roku objął Szadli Bendżedid. Nowa, demokratyczna konstytucja, uchwalona w 1989, spowodowała chaos polityczny. Duże poparcie społeczne uzyskał islamistyczny Islamski Front Ocalenia, który w 1990 wygrywa wybory komunalne i regionalne. Po wygranej pierwszej turze wyborów parlamentarnych w 1991 doszło do reakcji wojska i zwolenników państwa laickiego: Islamski Front Ocalenia został zdelegalizowany, a wybory unieważnione. W latach 90. XX wieku trwała wojna domowa. W styczniu 2000 rozwiązała się Islamska Armia Ocalenia, zbrojne skrzydło Islamskiego Frontu Ocalenia (FIS), a wielu jej bojowników poddało się w zamian za amnestię[3]. W XXI wieku Algieria znalazła się w czołówce najlepiej rozwiniętych państw kontynentu[7]. Na przełomie 2010 i 2011 doszło do ogólnokrajowych protestów[3].
Gospodarka[edytuj]
Kraj znajduje się w czołówce najsilniejszych państw kontynentu. Algieria należy do eksporterów ropy naftowej i gazu ziemnego wydobywanych na Saharze i transportowanych rurociągami do portów: Arziw, Dżidżili i Bidżaja. Ponadto wydobycie fosforytów, cynku, ołowiu, miedzi, węgla kamiennego, soli kamiennej, gipsu, rtęci (4. miejsce na świecie w wydobyciu), uranu i rud żelaza, Elektrownie opalane ropą i gazem ziemnym. Przemysł rafineryjny, środków transportu, metalowy, elektroniczny, cementowy i chemiczny; rzemiosło.
Uprawa zbóż, oliwek, winorośli, pomarańczy, mandarynek i pomidorów. Hodowla owiec, kóz, wielbłądów, bydła; rybołówstwo. Transport samochodowy i kolejowy; żegluga kabotażowa. Handel z Francją, Włochami, Niemcami, USA, Hiszpanią.
- PKB 7333 USD na osobę (2011)
- bezrobocie: 10% (2011)
- 23% ludności poniżej poziomu ubóstwa.
- na osobę przypada 713 kilowatogodzin
- 114 telefonów na 1000 osób
- 16 użytkowników Internetu na 1000 osób.
- 1000 osób na 1 lekarza
- 513 osób na łóżko szpitalne
Ludność[edytuj]
Podobnie do Maroka ludność Algierii w większości ma mieszane arabsko-berberyjskie pochodzenie, przy czym w przeważającej większości uważa się za Arabów.
Wyraźnie osobnym narodem są berberyjscy Kabylowie posiadający własny język i odrębne zwyczaje, którzy zamieszkują głównie północno-wschodni region kraju zwany Kabylią, gdzie są w większości. Liczebność Kabylów w Algierii ocenia się pomiędzy 3 000 000 a 6 000 000 osób. Występują wśród nich tendencje do żądania autonomii, w szczególności językowej, które dotychczas zwalczane były przez władze algierskie.
Na obszarach pustyń i oaz w środkowej i południowej części kraju występują także inne grupy posługujące się językami berberyjskimi, w tym Tuaregowie.
- największe miasta według liczby ludności (dane szacunkowe z 2009[8]):
- Algier – 2 203 698
- Oran – 679 877
- Konstantyna – 462 779
- Batina – 297 835
- Dżilfa – 261 026
- przyrost naturalny: 1,19% (2009)
- śmiertelność niemowląt: 27,73 na 1000 żywych narodzin
- średnia długość życia: 74 lata
- analfabetyzm: 30%
W 2012 roku Algieria liczyła 36.486000 mieszkańców, w skład których wchodzili[9]:
- Arabowie, Algierczycy – 69,2%
- Berberowie – 16,7% (w tym Kabylowie – 9,4%)
- Beduini – 6,2% (w tym Tajakant – 4%)
- Shawiya – 5,3%
- pozostali – 2,6% (w tym Chleuh, Sahrawi, Tuaregowie, Arabowie – Marokańczycy)
Religia[edytuj]
- islam – 98% (34.712 000 osób)
- agnostycyzm – 1,8% (640 000 osób)
- chrześcijaństwo – 0,18% (64 600 osób):
- niezależni (zielonoświątkowcy) – 0,16% (56 000 osób)
- protestantyzm – 0,01% (3700 osób)
- katolicyzm – 0,01% (3100 osób)
- bahaizm – 0,01% (3800 osób)
- ateizm – 0,01% (2400 osób)
- judaizm – 0% (600 osób)
Źródło: Encyklopedia „Religions of the World“, 2010[10].
Siły zbrojne[edytuj]
Algieria dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: siłami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[11]. Uzbrojenie sił lądowych Algierii składało się w 2014 z: 1050 czołgów, 1748 opancerzonych pojazdów bojowych, 180 dział samobieżnych, 148 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 300 zestawów artylerii holowanej[11]. Marynarka wojenna Algierii dysponowała w 2014: 12 korwetami, 6 okrętami podwodnymi oraz trzema fregatami[11].
Wojska algierskie w 2014 roku liczyły 512 tys. żołnierzy służby czynnej oraz 400 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) algierskie siły zbrojne stanowią 31. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 10,6 mld dolarów (USD)[11].
Zobacz też[edytuj]
Uwagi
- ↑ Dane podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.)
Przypisy
- ↑ Stan na 1 stycznia 2014 roku. Office National des Statistiques: Démographie (fr.). [dostęp 12-04-2014].
- ↑ a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
- ↑ a b c d e f g h Algieria. Historia. (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
- ↑ a b c algierska wojna narodowowyzwoleńcza 1954–62 (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
- ↑ Karol Kasza: Spirala przemocy - wojna o niepodległość Algierii (pol.). polskieradio.pl.
- ↑ Ottaway, David (1970), Algeria: The Politics of a Socialist Revolution, s.166, Berkeley, California: University of California Press, ISBN 9780520016552
- ↑ Bank Światowy
- ↑ World Gazetteer – Algeria. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-28)].
- ↑ Joshua Project
- ↑ Algeria. Religions of the World; s. 75. [dostęp 2014-03-20].
- ↑ a b c d Algeria (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-19].
Bibliografia[edytuj]
- Eligiusz Dworaczyński (red.): Algieria : badania 1987-1988. Wykopaliska archeologiczne-Algieria. Materiały Pracowni Archeologiczno-Konserwatorskiej. Kraków Biblioteka Międzynarodowego Centrum Kultury. Pracownia Archeologiczno-Konserwatorska PKZ 1988
- Barska Anna: Konflikt kulturowy w społeczeństwie algierskim w drugiej połowie XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 1998
- Dobosiewicz Zbigniew: Algieria dnia dzisiejszego, Wydawnictwo Wiedza Powszechna Warszawa 1971
- Égretaud Marcel: Algieria, Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1958
- Frazik Józef Tomasz: Arabska architektura Tunezji, Algierii, Maroka oraz mauretańskiej Hiszpanii, Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej 1993
- Jałowiecki Bohdan: Procesy rozwoju społecznego współczesnej Algierii, Państwowe Wydawnictwa Naukowe Warszawa 1978
- Kasznik-Christian Aleksandra: Między Francją a Algierią, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wrocław 1977
- Kasznik-Christian Aleksandra: Algieria, Wydawnictwo TRIO Warszawa 2006
- Kasznik-Christian Aleksandra: Wojna algierska 1954-1962, Wydawnictwo Ibidem Łódź 2001
- Krasicki Ignacy: Współczesna Algieria, Krajowa Agencja Wydawnicza Warszawa 1978
- Matosek Stanisław: Algieria, Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1976
- Nostitz-Jackowska Anna: Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna, Krajowa Agencja Wydawnicza Warszawa 1979
- Rekłajtis Elżbieta: Rozwój szkolnictwa w Algierii, Państwowe Wydawnictwa Naukowe Warszawa 1968
- Rostafiński Józef: Świat i ludzie Algieru, nakł. Księgarni G. Gebethnera i Sp. Kraków 1896
- Roy Jules: Wojna w Algierii, Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1961
- Szafar Tadeusz: Algierii droga do niepodległości, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych Warszawa 1972
Linki zewnętrzne[edytuj]
- (ang.) National People's Assembly Oficjalna strona parlamentu algierskiego
|
|||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||