Alka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Alka zwyczajna
Alca torda[1]
Linnaeus, 1758
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd siewkowe
Podrząd mewowce
Parvordo Larida
Nadrodzina Alcoidea
Rodzina alki
Podrodzina alki
Rodzaj Alca[2]
Linnaeus, 1758
Gatunek alka zwyczajna
Podgatunki
  • A. t. torda Linnaeus, 1758
  • A. t. islandica C. L. Brehm, 1831
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 NT pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     lęgowiska

     zimowiska

Alka zwyczajna[4], alka[4][5], alka krzywonosa[6] (Alca torda) – gatunek średniej wielkości ptaka morskiego z rodziny alk (Alcidae) i jednocześnie jej największy znany członek[7]. Jedyny przedstawiciel rodzaju Alca[4]. Wędrowny[8].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Alka zwyczajna gnieździ się na wybrzeżach i wyspach północno-wschodniej Ameryki Północnej, Grenlandii, Islandii, Wielkiej Brytanii, Irlandii, Danii, Norwegii, Szwecji, Finlandii, północno-zachodniej Rosji i Francji.

Osobniki z tego gatunku regularnie pojawiają się na polskim wybrzeżu w przedziale od października do końca marca[9]. Populację zimującą w kraju w latach 2013–2018 oceniano na 500–1600 osobników[10].

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Jako typowy ptak morski, alka wychodzi na ląd (wyspy lub skaliste wybrzeża morskie) jedynie podczas okresu lęgowego. W jego czasie przebywa m.in. w basenach pływowych, wśród wodorostów i glonów morskich. W pozostałej części roku przebywa na morzu.

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się dwa podgatunki A. torda[8][11]:

  • A. t. torda Linnaeus, 1758 – północno-wschodnia Ameryka Północna, Grenlandia do północnej Skandynawii i Morza Białego, północne wybrzeża Bałtyku
  • A. t. islandica C. L. Brehm, 1831 – Islandia, Wyspy Owcze, Wyspy Brytyjskie do północno-zachodniej Francji

Proponowany podgatunek A. t. britannica uznany za synonim A. t. islandica[8].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Brak wyraźnego dymorfizmu płciowego. W upierzeniu godowym głowa, szyja oraz wierzch ciała czarne, spód ciała biały. Cienka biała przepaska na skrzydle i cienka biała linia łącząca oko z nasadą dzioba. Nogi i dziób czarne. Ogon długi, ząbkowany i spiczasty. Dziób silnie bocznie spłaszczony z fałdami po bokach i białą pręgą. W szacie spoczynkowej gardło i boki głowy bieleją. Brakuje białej linii ciągnącej się między okiem a dziobem[3][12]. U młodych dziób jest mniejszy, gładki, spiczasty i nie ma na nim rysunku. W locie widoczna jest mocna i krótka szyja oraz wachlarzowaty ogon. W powietrzu palce nóg są przykryte. Gdy alka siada na ziemi, jest pionowo wyprostowana, swój ciężar opiera na całych skokach nóg.

Długość życia: Na wolności alka może żyć do 29 lat[13].

Wymiary przybliżone[9][edytuj | edytuj kod]

  • Długość całego ciała: 43–47 cm
  • Rozpiętość skrzydeł: 62–70 cm
  • Skrzydło złożone: 18,6–21 cm
  • Ogon: 8 cm
  • Masa ciała: 545–920 g, podawane również 505–730 g dla samicy i 530–720 g dla samca[13]

Głos[edytuj | edytuj kod]

Osobniki dorosłe wydają z siebie dźwięki opisywane jako niskie arr, orrr, au, natomiast wołanie piskląt to bili bili bili[9].

Odgłosy wydawane przez parę alk

nagranie ze Skokholmu
Problem z odtwarzaniem pliku? Zobacz Pomoc.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

W przeciwieństwie do większości ptaków, alka składa jaja w szczelinie lub bezpośrednio na półce skalnej, nie przygotowując wcześniej gniazda. Czasami zdarza się, że tworzy prowizoryczne miejsce na jaja ze znalezionych kamieni, ususzonych odchodów, porostów lub fragmentów roślin. Gnieździ się pojedynczo lub w koloniach, często w towarzystwie mew i nurzyków[14].

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Jajo
Alki wzbijające się do lotu, Norwegia

Para może kopulować ok. 80 razy na 30 dni przed złożeniem jaja, ponadto samica może opuszczać partnera i poszukiwać innych samców[13]. W ciągu roku wyprowadzany jest jeden lęg, składając między majem a czerwcem jedno jajo o matowej skorupie i zróżnicowanych barwach – może mieć kolor biały, przechodzący w brunatny lub zielonkawy, a także być pokryte szarymi plamami głębionymi i brązowymi plamami powierzchniowymi[14].

Wysiadywanie i dorastanie[edytuj | edytuj kod]

Jajo wysiadywane jest przez okres 26–35 dni przez oboje rodziców, a proces wykluwania się trwa 2–3 dni. Masa osobnika po wykluciu jest zależna od wielkości jaja i zazwyczaj oscyluje w okolicach 60 g; rodzice przynoszą młodemu posiłek składający się zazwyczaj z jednej do sześciu ryb, jednak ich liczba może dochodzić nawet do dwudziestu sztuk[13]. Pisklęta po 18–23 dniach zeskakują na powierzchnię wody ze skały, nie będąc jeszcze całkowicie opierzone i posiadając nierozwinięte do końca skrzydła. Ich masa wynosi wówczas 140–180 g. Młode są w stanie samodzielnie poszukiwać pożywienia oraz nurkować[14].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Alka w kolonii z nurzykiem podbielałym i kormoranem czubatym, Norwegia

Gatunek mięsożerny. W skład diety alki wchodzą m.in. gromadniki, ryby z rodziny dobijakowatych, śledzie, szproty i młode dorsze, jednak spożywane pokarmy różnią się w zależności od miejsca występowania danej populacji alk[13]. Nurkują po nie za pomocą skrzydeł nawet na duże głębokości, co wygląda jak „lot” pod wodą. Jego szybkość wynosi ok. 1,5 m/s. Żerowanie odbywa się na płytkich wodach szelfowych, gdzie o pokarm konkurują z nurzykami podbielałymi.

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Od roku 2015 w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN alka klasyfikowana jest jako gatunek bliski zagrożenia (NT) ze względu na gwałtowne zmniejszanie się populacji na Islandii i spadki liczebności w Europie o mniejszym natężeniu, lecz wciąż zauważalne. Wcześniej, od 1988 roku uznawano ją za gatunek najmniejszej troski (LC). Liczebność populacji europejskiej szacowano w 2015 roku na 979 000 – 1 020 000 dorosłych osobników[3].

W Polsce gatunek jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Alca torda, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. Alca, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] [dostęp 2011-01-29] (ang.).
  3. a b c BirdLife International, Alca torda, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2018 [online], wersja 2021-1 [dostęp 2021-04-26] (ang.).
  4. a b c Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Alcinae Leach, 1820 - alki (Wersja: 2015-10-31). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-07-08].
  5. Alca torda (alka), [w:] Avibase - Światowa baza danych ptaków [online] [dostęp 2018-07-05].
  6. P. Busse (red.), Z. Czarnecki, A. Dyrcz, M. Gromadzki, R. Hołyński, A. Kowalska-Dyrcz, J. Machalska, S. Manikowski, B. Olech: Ptaki. T. I. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990, s. 19, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0563-0.
  7. Razor-billed auk, [w:] Encyclopedia Britannica [online] [dostęp 2018-07-05] (ang.).
  8. a b c Nettleship, D.N. & Sharpe, C.J.: Razorbill (Alca torda). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. Lynx Edicions, Barcelona, 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-18)].
  9. a b c Jan Sokołowski, Ptaki Polski, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, s. 260–261.
  10. Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019. 
  11. F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Noddies, gulls, terns, auks (ang.). IOC World Bird List (v10.1). [dostęp 2020-07-08].
  12. Razorbill - Alca torda - NatureWorks, www.nhptv.org [dostęp 2018-07-05].
  13. a b c d e Animal Diversity Web, Alca torda, University of Michigan. Museum of Zoology.
  14. a b c Jaja i gniazda ptaków, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, s. 112.
  15. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]