Alutorzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Alutorzy (Aliutorcy, aliutor. alutal`u) – grupa etniczna z grona oficjalnego spisu narodów rdzennych Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu Rosji. W ostatnich latach, przestała istnieć jako odrębny naród (według spisu ludności z 2002 roku, liczba Aliutorców wynosiła 12 osób)[1]. Należeli do czukocko-kamczackiej rodziny językowej. Regionem ich zamieszkiwania był Kraj Kamczacki, a także miejscowości Tymlat, Kicziga, Anapka, Tilicziki, Kultuszino, Oljutorka, Chailino i na wschodnim wybrzeżu przesmyku Kamczackiego[2]. Język tradycyjny - aliutorski. Spokrewnieni z narodem Koriaków (uznawani za ich podgrupę etniczną). Formowanie się narodu pod znacznym wpływem językowym i kulturowym Koriaków i Eskimosów. Prawdopodobnie spokrewnieni również z Czukczami, Itelmenami i Kerekami. Religia - szamanizm, kulty przodków i duchów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o Aliutorcach pojawiła się za sprawą rosyjskich Kozaków w 1697 r. Przez wiele lat stawiali zbrojny opór Rosjanom. Po stłumieniu powstania w 1751 r. Ich liczba zmniejszyła się. Padali również ofiarą najazdów Czukczów. Pod koniec XVIII wieku Aliutorcy stali się zamkniętą, izolującą się grupą. Dzięki temu udało im się zachować tradycyjny wygląd gospodarstwa domowego. Pod koniec XVIII wieku terytoria Aliutorców zostały podbite przez Imperium Rosyjskie. W XIX w. przybyli tu pierwsi misjonarze prawosławni oraz rosyjscy kupcy. Po ustanowieniu władzy radzieckiej, w 1930 roku utworzono Autonomiczny Okręg Koriacki. Wraz z wprowadzeniem kolektywizacji, hodowcy reniferów zostali zmuszeni do sedentaryzacji. Nowe stosunki gospodarcze zostały splecione z ideologiczną reorientacją i zwalczeniem analfabetyzmu. Początkowo Aliutorcy nauczyli się skryptu Koriackiego, ale stopniowo zaczęło dominować użycie alfabetu rosyjskiego. Ateizm był propagowany w celu przeciwdziałania szamanizmowi i religii[2].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Do tradycyjnych zajęć narodu należało rybołówstwo i myślistwo, zajmowali się również hodowlą reniferów, z czym związana była sezonowa zmiana miejsca zamieszkania. Większa część połowu ryb trafiała do jukoli - tradycyjnej potrawy Aliutorców - którą również karmili psy, używane jako zwierzęta pociągowe. Rybołówstwem morskim zajmowali się wiosną i jesienią. Używali mięsa i tłuszczu zwierząt morskich. Tłuszcz był również używany do oświetlenia. Od grudnia do lutego polowali na zwierzęta futerkowe[3].

Utrata tożsamości etnicznej[edytuj | edytuj kod]

W Rosji, według Ogólnorosyjskiego spisu ludności z 2002 roku, Aliutorcy nie byli wyodrębniani jako osobny naród i zaliczani byli przeważnie do Koriaków, wśród których 3 osoby określały siebie jako "Aluutorów", kolejne 3 osoby - jako "Alutalu", 6 osób - jako Aliutorców. Ogólnorosyjski spis ludności z 2010 r. już nie wspomina o Aliutorcach nawet jako subetnosie. Według spisu z 2002 r. 40 osób w Rosji, w tym 2 Koriaków w byłym Koriackim Okręgu Autonomicznym na terytorium Kamczatki, znało język aliucki[2].

Język[edytuj | edytuj kod]

Język Aliutorski należy do grupy czukocko-kamczackiej, języków paleoazjatyckich lub paleo-syberyjskich. Spokrewniony z językami czukockim, koriackim, kereckim i Iitelmeńskim. W latach 30. XX wieku aliutorski był zaliczany do południowych dialektów języka Koriaków, ale od lat 50. XX wieku zaczął być uznawany za odrębny język. Morfologicznie język najbardziej przypomina język Czukczów. Pod względem struktury aliutorski jest językiem polisyntetycznym. Istnieją trzy dialekty: Ukin, Karaga i Palana, ale ani podział dialektyczny, ani poszczególne dialekty nie zostały dostatecznie zbadane. Podobnie jak w przypadku języka czukockiego, istnieją regularne różnice w wymowie stosowanej przez mężczyzn i kobiety. Kobiety mówią "ts", gdzie mężczyźni wymawiają "l" lub "s", np. plaki (mężczyźni), ptsaku (kobiety) - 'obuwie'. Rola języka rosyjskiego zaczęła wzrastać od lat 30. XX wieku, a w latach 60. Aliutorcy dobrowolnie zaczęli preferować język rosyjski, ponieważ znajomość tego języka pomagała im zdobyć pracę[4][5][6].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Антропова В. В., Культура и быт коряков, Leningrad 1971.
  • Вдовин И. С., История изучения палеоазиатских языков, Leningrad 1954.
  • Вдовин И. С., Очерки этнической истории коряков, Leningrad 1973.
  • Кибрик А. Е., Кодзасов С. В., Муравьёва И. А., Язык и фольклор алюторцев, Moskwa 2000.
  • Крашенинников С. П., Описание земли Камчатки, wydanie czwarte, Moskwa-Leningrad 1949.
  • Мелетинский Е. М., Палеоазиатский мифологический эпос, Moskwa 1979.
  • Стебницкий С. Н. Нымыланы-алюторцы. (К вопросу о происхождении оленеводства у южных коряков) // Советская этнография. 1938. № 1.
  • Стебницкий С. Н. Нымыланы-карагинцы по материалам С. П. Крашенинникова // Советский Север. Л., 1939. № 2.
  • Стебницкий С. Н., Очерки по языку и фольклору коряков, Sankt Petersburg 1994.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Andrzej Wierzbicki: Rosja. Etniczność i polityka. Warszawa: ASPRA-JR, 2011, s. 242, seria: Władza Przywództwo Elity. ISBN 978-83-7545-249-5.
  2. a b c Aliutorcy.
  3. Aljutorcy Historia.
  4. Палеоазиатские языки. Сборник научных трудов, Leningrad 1986.
  5. Происхождение аборигенов Сибири и их языков. Материалы межвузовской конференции 11--13 мая 1969 г.., Tomsk 1969.
  6. Жукова А.Н., Алюторский язык. -- Языки народов СССР. Т. У, Leningrad 1968.