Amerykańska odmiana języka angielskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
American English
Obszar Stany Zjednoczone
Liczba mówiących 225 milionów
Pismo/alfabet łacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1 en
Kod ISO 639-3 brak
IETF en-US
Glottolog brak
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku angielskim
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Angielszczyzna amerykańska (ang. American English, AmE) – zespół odmian języka angielskiego używanych na terenie Stanów Zjednoczonych[1]. Mieszkańcy Kanady posługują się podobną formą angielszczyzny, nazywaną angielszczyzną kanadyjską (CaE, Canadian English).

Istnieje ogólnoamerykański wzorzec standardowego języka angielskiego (General American) i dialekty regionalne: kalifornijski, utahski, bostoński, środkowo-zachodni i południowo-zachodni. Afroamerykanie posługują się własnym dialektem zwanym African American Vernacular English (AAVE), a MeksykanieChicano English i Spanglish.

Pierwszy słownik angielszczyzny amerykańskiej został wydany w 1828 r. przez Noaha Webstera.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: General American.
Samogłoski amerykańskiego angielskiego[2]

Wymowa amerykańska jest bardziej konserwatywna niż brytyjska, tzn. zachowało się w niej wiele cech XVIII-wiecznej angielszczyzny brytyjskiej.

Istnieją dwa główne obszary różnic między RP a General American w zakresie wymowy. Pierwsza związana jest z rotyzacją, a druga z brakiem w GA samogłoski /ɒ/[3].

W odmianie amerykańskiej nie używa się dyftongów /ɪə/, /eə/, /ʊə/ ani długiej samogłoski /ɜː/, które odpowiadają połączeniu samogłoski i /r/, np. beard /bɪrd/, fare /fɛr/, dour /dʊr/. Ma to związek z rotycznością tych akcentów – GA jest akcentem rotycznym, a RP nierotycznym, gdzie /r/ występuje zasadniczo tylko w pozycji przed samogłoskami[3]. Poza tym w amerykańskiej angielszczyźnie rozróżnienie między /eɪ/, /ɛ/ i /æ/ w pozycji przed /r/ jest często rozmyte, stąd np. Mary, merry i marry mogą brzmieć identycznie[4]. Sama spółgłoska /r/ może w wymowie amerykańskiej być wymawiana w alternatywny dla RP sposób, z czubkiem języka cofniętym jeszcze dalej w głąb jamy ustnej (/ɻ/)[3].

W kontekstach, gdzie w RP używane jest akcentowane /ɜː/ i nieakcentowane /ə/ w związku z niewymawianiem /r/, w GA występują samogłoski wykazujące rotyczność, odpowiednio /ɝ/ i /ɚ/. Porównaj: RP: bird /bɜːd/, early /ˈɜːli /, journey /ˈdʒɜːni/ /, later / ˈleɪtə/, solar /ˈsəʊlə/; w GA odpowiednio: /bɝd/, /ˈɝːli/, /ˈdʒɝni/, /ˈleɪt̬ɚ/, /ˈsoʊlɚ/. Natomiast w kontekstach, gdzie w RP używane są dyftongi centrujące w związku z niewymawianiem /r/, w GA wymawia się [ɹ] po samogłosce, np. here /hɪə/ w RP, ale /hɪɹ/ w GA[5].

Drugim obszarem zasadniczych różnic jest to, że w odmianie amerykańskiej nie ma samogłoski /ɒ/. Najczęściej jego odpowiednikiem jest /ɑː/, np. cod, bottle, spot, pocket. Jednak pewien podzbiór wymienia /ɒ/ na /ɔː/, np. across, gone, often, orange, porridge. Co więcej, coraz większa liczba osób posługująca się GA oraz większość używających odmiany kanadyjskej łączy /ɔː/ i /ɑː/, dla nich takie wyrazy jak cod, calm i cause będą miały taką samą samogłoskę /ɑː/[3].

Inną zasadniczą różnicą jest występowanie w odmianie amerykańskiej /æ/ tam, gdzie Brytyjczycy wymawiają /ɑː/, i tak słowa after, plant będą w RP wymawiane /ˈɑːftə/, /plɑːnt/ a w amerykańskim angielskim /ˈæftɚ/, /plænt/. Ta zmiana zwykle odbywa się w odpowiednim kontekście fonetycznym, a mianowicie, gdy następuje po niej bezdźwięczna spółgłoska szczelinowa lub też spółgłoska nosową, po której następuje inna spółgłoska[3].

Do dyftongów o długim ślizgu (przejściu) między tworzącymi je dźwiękami należy /oʊ/ (odpowiednik brytyjskiego /əʊ/) oraz /eɪ/ (wide dyphthongs)[6]. W amerykańskiej odmianie języka angielskiego pierwszy człon tych dwugłosek jest napięty, na nim opiera się artykulacja, a drugi człon jest rozluźniony, następuje nieznaczny ślizg. Niektórzy fonetycy, odnosząc się od amerykańskiej odmiany, zapisują te dwugłoski jako jednogłoski (monoftongi), tzn. /eɪ/ jako długie /e/ (/e:/) i /oʊ/ jako długie /o/ (/o:/), zwłaszcza w pozycji nieakcentowanej. W związku z tym niektórzy w przypadku słów beˈlow i ˈbellow w obu stosują zapis /oʊ/, inni sugerują rozróżnienie w nich /oʊ/ i /o/, a jeszcze inni uznają za satysfakcjonującą konwencję zapisu przez /o/ w transkrypcji fonemicznej w obu przypadkach. Może to jednak prowadzić do nieporozumień[7].

Spółgłoskę /l/ w odmianie amerykańskiej wymawia się jako ciemne l (ɫ) we wszystkich pozycjach[3], które brzmi jak dawne polskie ł w wymowie scenicznej i kresowej[8]. Głoski /t/ i /d/ w pozycji po samogłosce, a jednocześnie przed nieakcentowaną samogłoską w normalnej szybkiej mowie są wymawiane właściwie tak samo i przypominają bardzo szybkie /d/; są wymawiane jako głoska [ɾ] (tzw. flap lub tap)[9].

W amerykańskich akcentach obserwuje się zjawisko zwane Northern Cities Shift (przesuwka miast północnych), aczkolwiek zjawisko występuje nie ogranicza się do występowania tylko tam. Dotyczy ona krótkich samogłosek, przede wszystkim /æ/, które staje się bliższe [ɛ], [ɛə], a nawet [e], [eə][3].

Ortografia[edytuj | edytuj kod]

Istnieje kilka różnic w pisowni wyrazów o specyficznych cechach, takich jak końcówka[10]:

  • Wyrazy zakończone w odmianie brytyjskiej na -our, w amerykańskiej kończą się na -or: parlor, color.
  • Wyrazy zapożyczone z łaciny, mające w temacie ae i oe, w normatywnej ortografii amerykańskiej pisane są przez e: anemia, fetus, edema, estrogen.
  • Wyrazy z podwójnym l mają tendencją do jego „gubienia” w amerykańskim zapisie councilor, chili, luibelous, hosteler, marvelous.
  • Słowa zakończone w brytyjskim na -ence, zmieniają końcówkę na -ense: pretense, defense.
  • Brytyjskie -ise w amerykańskim angielskim pisane jest -ize: recognize.
  • ou ma tendencję przechodzenia w o lub u: mold, mustache.
  • Niektóre wyrazy amerykańskie gubią q: check (bryt. cheque).

Inne zmiany mają charakter nieregularny (brytyjska wersja na pierwszym miejscu)[10]: busesbusses, caratkarat, gaoljail, aeroplaneairplane, greygray, programmeprogram, ploughplow.

Amerykańska odmiana angielszczyzny ma również odrębne konwencje pisowniowe dla stylu nieformalnego[10], np. nite (night), hi (high), lo (low), thru (through).

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Oto najważniejsze punkty rozbieżne między brytyjską a amerykańską gramatyką[11]:

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

  • W amerykańskim angielskim przeważa have nad have got. Na pytanie Do you have time? możliwa odpowiedź brzmi Yes, I do albo Yes, I have (odpowiednio odpowiedzi przeczące).
  • Niektóre formy czasu przeszłego nie są używane w brytyjskiej angielszczyźnie, np. dove (czas przeszły od dive), preferowane są formy regularne, np. imiesłów burned zamiast burnt. Najbardziej rozpoznawalną formą będącą w użyciu tylko w amerykańskiej angielszczyźnie jest gotten (imiesłów bierny czasu przeszłego czasownika get).
  • Czas Past Simple przeważa nad czasem Present Perfect, np. I just ate zamiast brytyjskiego I've just eaten.
  • Czasownik modalny shall ustępuje will.
  • Występują różnice w szyku frazy nominalnej, np. Hudson River w miejsce River Hudson, a half hour zamiast half an hour.
  • W amerykańskim angielskim częstsze są formy trybu łączącego, np. I asked that she go w miejsce brytyjskiej konstrukcji bezokolicznikowej I asked her to goPoprosiłem, by poszła; w częstszym użyciu jest were w formach trybu warunkowego.

Fraza nominalna[edytuj | edytuj kod]

  • Różnice dotyczą również użycia przedimków: amerykańskie formy to in the hospital, in the future, podczas gdy standard brytyjski zaleca opuszczenie przedimka: in future, in hospital.
  • W angielszczyźnie amerykańskiej nazwy zbiorowości występują częściej w liczbie pojedynczej, np. the government is, podczas gdy w przypadku poszczególnych członków rządu Brytyjczyk powiedziałby raczej the government are.
  • Istnieje kilka różnic w użyciu przyimków i przysłówków: amerykańskie wyrażenia to np. I'll go momentarily (brytyjskie: in a moment), real good (really good, backward (backwards). It is twenty of four (It's twenty to four), It's five after eight (It's five past eight), I'll see you over the weekend (I'll see you at the weekend), Monday through Friday (Monday to Friday inclusive) itp.

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Niektóre słowa istnieją tylko w amerykańskim angielskim, niektóre wyłącznie w angielskim, niektóre zaś stały się częścią standardu międzynarodowego, np. słowo Congress opisuje parlament amerykański, a Parliament brytyjski. Do tego standardu klasyfikuje się słownictwo prawnicze, podobne w obu krajach, choć znaczenie tych słów jest inne, np. jury, juvenile. Pozostałe słowa, niepasujące do tego podziału reprezentują wiele kategorii semantycznych. Są to m.in.[12]:

  • niektóre słowa odnoszące się do różnic kulturowych, które nie weszły do standardu światowego, np. Ivy League, Groundhog Day, A-levels, VAT. Nie mają one ekwiwalentu w innych odmianach języka.
  • słowa mające odpowiednik w innej odmianie języka: current accountchecking account, estate carstation wagon
  • słowa mające dodatkowe synonimy poza standardem międzynarodowym, np. pharmacy występuje w obu językach, ale amerykańska odmiana języka jest bogatsza o synonim drugstore, brytyjska – chemist's
  • słowa spoza standardu międzynarodowego z różnym znaczeniem w obu odmianach: amerykańskie flyover to brytyjskie flypast, brytyjskie flyover to amerykańskie overpass
  • słowa pojawiające się z różną częstotliwością: flat i apartment istnieją w obu językach, pierwsze jest częstsze w brytyjskim angielskim, drugie – w amerykańskim.

Przykłady różnic w słownictwie brytyjskim i amerykańskim[13]:

polski angielski (Wielka Brytania) angielski (Stany Zjednoczone)
wakacje holiday vacation
winda lift elevator
chodnik pavement sidewalk
cysterna tanker tank truck
szafa wardrobe closet
piłka nożna football soccer
komisariat policji police station police department
remiza strażacka fire station fire department
tłumik (w pistolecie) silencer muffler
toaleta lavatory, toilet restroom
wyjście way out exit
kolejka ludzi queue line
wózek sklepowy shopping trolley shopping cart
metro underground, tube subway
przejście podziemne subway underpass
bankomat cash machine/point, dispenser ATM (Automated Teller Machine)
jesień autumn fall
piętro floor, storey floor, story
mikser food mixer, liquidizer blender
sokowirówka juice extractor juicer
kogut cock rooster
gniazdko elektryczne socket, power point electrical outlet
gabinet kosmetyczny beauty salon parlor
kubeł na śmieci dustbin garbage can (garbage pail)
kontener na śmieci skip dumpster
kosz na odpady biurowe wastepaper basket wastebasket
śmieci rubbish (litter) garbage (trash)
kran tap faucet
film film movie
kino cinema (movie) theater
gabinet surgery office
sklep shop store
skrzynka pocztowa letter-box mailbox
apteka pharmacy, chemist’s pharmacy, drugstore
lekarstwa medicine drug
narkotyk drug (illegal) drug, narcotic
budka telefoniczna call box, (tele)phone box (tele)phone booth
Bliźni (rel.) neighbour fellowman
pionek draughtman checker
cukierek sweet candy
frytki (potato) chips (French) fries
zamek błyskawiczny zip fastener zipper
spodnie trousers pants
podkoszulek vest undershirt
kamizelka waistcoat vest
anestezjolog anesthesiologist anesthetist
chipsy crisps chips
pasmanteria haberdashery dry goods
grilować w piekarniku to grill to broil
grzywka fringe bangs
parter ground floor first floor
pierwsze piętro first floor second floor
ubezpieczenie na życie life assurance life insurance
plaster opatrunkowy plaster Band-Aid
Ostatki Pancake Day Shrove Tuesday
gumka do ścierania rubber eraser
ogród na tyłach domu back garden backyard
cmentarz cemetery cemetery, graveyard
złomowisko scrap yard junkyard
poczta głosowa machine voicemail
latarka torch flashlight
tel. komórkowy mobile (phone) cell (phone)
pendrive memory stick flash drive
szkoła podstawowa primary school (junior school) elementary school (grade school)
konduktor (w pociągu) guard conductor
maszynista (kolej) train driver, train operator railroad engineer
na wynajem to let for rent
gumowce Wellington boots rain boots

Różnice w terminologii motoryzacyjnej[edytuj | edytuj kod]

Różnice w nazewnictwie między amerykańskim i brytyjskim angielskim[14]:

Car inside.png
Car part names.png

Inne przykłady różnic leksykalnych w terminologii motoryzacyjnej:

polski angielski (Wielka Brytania) angielski (Stany Zjednoczone)
ciężarówka lorry truck
parking car park parking lot
autostrada motorway highway, freeway, expressway
benzyna petrol gas, gasoline
stacja paliwowa filling/petrol station gas station
opona tyre tire

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. David Crystal: English as a Global Language. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. ISBN 978-0-521-53032-3. (ang.)
  2. American English monoftongs (ang.). W: Macquarie University Sydney- Department pf Phonology [on-line]. [dostęp 2017-05-31].
  3. a b c d e f g Cruttenden 2014 ↓, s. 87–88.
  4. McMahon 2002 ↓, s. 67.
  5. Frank Lorenz, Basics of Phonetics and English Phonology, Logos Verlag Berlin, 2013, s. 51–52, ISBN 978-3-8325-3109-6.
  6. Paul Carley, Inger M. Mees, American English Phonetics and Pronunciation Practice, Routledge, 2019, s. 131, ISBN 978-1-138-58851-6.
  7. Thorum 2013 ↓, s. 90–92.
  8. Bałutowa 1991 ↓, s. 96.
  9. Dauer 1993 ↓, s. 142.
  10. a b c Crystal 1995 ↓, s. 307.
  11. Crystal 1995 ↓, s. 311.
  12. Crystal 1995 ↓, s. 308.
  13. Crystal 1995 ↓, s. 309.
  14. Delacroix 2014 ↓, s. 256.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alan Cruttenden, Gimpson's Pronunciation of English, wyd. 8, Routledge, 2014, ISBN 978-0-415-72174-5.
  • David Crystal, The Cambridge Encyclopaedia of the English Language, Cambridge: Cambridge University Press, sierpień 179.
  • Rebecca M. Dauer, Accurate English. A Complete Course in Pronunciation, Prentice Hall Regents, 1993, ISBN 0-13-007253-2.
  • Lawerence Delacroix, Dictionary of Contemporary English, Harlow: Longman Pearson, 2014, ISBN 978-1-4479-7497-0.
  • April McMahon, An Introduction to English Phonology, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2002, ISBN 0-7486-1251-3.
  • Arden R. Thorum, Phonetics: A Contemporary Approach, Jones & Bartlett Learning, 2013, ISBN 978-1-4496-7889-0.