Anabaza

Trasa przemarszu „dziesięciu tysięcy”

Anabaza (stgr. Ἀνάβασις Anabasis) – dzieło Ksenofonta (znane również jako Wyprawa Cyrusa), opisujące bohaterski odwrót greckich wojsk najemnych po bitwie pod Kunaksą w Babilonii.

Tytuł pochodzi od greckiego słowa ἀναβαίνω (anabaino, „idę w górę”), którym Grecy jako naród żeglarzy określali oddalanie się od brzegu morza (tytuł odpowiada raczej początkowej części, w której opisany jest marsz od Sardes w kierunku Babilonu).

Anabaza to jeden z pierwszych znanych pamiętników wojennych. Ksenofont opisuje w nim losy 10 tysięcy (stąd wyprawa dziesięciu tysięcy) najemników greckich w służbie satrapy perskiego Cyrusa Młodszego podczas kampanii wojennej przeciw jego bratu, królowi Persji Artakserksesowi II Mnemonowi. Opisane wydarzenia przypadają na lata 401–399 p.n.e.

W rozstrzygającym starciu pod Kunaksą oddziały greckie zwyciężyły na swoim odcinku, ale walna bitwa zakończyła się przegraną i śmiercią Cyrusa. Pozbawieni naczelnego wodza Grecy znaleźli się w nieznanym sobie, wrogim kraju, bez zaopatrzenia i daleko od ojczyzny. Ponadto wódz perski Tissafernes podstępnie zwabił i wymordował wszystkich ich wyższych dowódców. W takiej sytuacji Grecy zorganizowali się na nowo, wybrali nowych dowódców (do których należał Ksenofont) i wyruszyli w drogę powrotną.

Ich trasa wiodła wzdłuż rzeki Tygrys na północ, gdzie po pięciu miesiącach dotarli do greckiej kolonii Trapezunt nad brzegami Morza Czarnego. Następnie drogą morską dotarli do Chryzopola naprzeciw Bizancjum. Podczas drogi powrotnej byli tropieni byli przez Persów i napastowani przez barbarzyńskie plemiona, wielokrotnie musieli wykazywać się swoim męstwem i sztuką wojenną.

Ksenofont opisuje życie codzienne i zwyczaje żołnierzy stanowiących zbieraninę najemników z różnych części Hellady, m.in. wiece żołnierskie, na których były podejmowane wspólnie decyzje, co do dalszego losu i działań. Jego dzieło stanowi też źródło informacji o ludach, z którymi przyszło im się zetknąć. Prawdopodobnie są w nim po raz pierwszy wspomniani (jako Karduchowie) przodkowie dzisiejszych Kurdów.

Pierwsza publikacja miała miejsce przed rokiem 380 p.n.e. Początkowo Ksenofont nie przyznawał się do napisania Anabazy, przypisując ją fikcyjnemu autorowi. W całej narracji występuje zawsze w trzeciej osobie. Tekst nie jest całkowicie bezstronny, przejawia się skłonność autora do uwydatniania swych zasług jako dowódcy.

Polskie wydania

• Słowo Xenofonta o wyprawie Woienney Cyrusa po Grecku Anabasis, C.C.C.C. Mrongovius (tłum.), Gdańsk 1831 .
• Wyprawa Cyrusa, ArturA. Rapaport (tłum.), Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1924 .
• Wyprawa Cyrusa, WładysławW. Madyda (tłum.), Warszawa: Czytelnik, 1955 . (2003, 2021)

Zobacz też

• Historia grecka
• Wojna peloponeska

Linki zewnętrzne

• Wyprawa Cyrusa (Anabaza) (1924) w bibliotece Polona
• Tekst grecki z tłumaczeniem angielskim na stronie The Little Sailing
• Tekst grecki z tłumaczeniem angielskim na stronie Perseus Digital Library