Przejdź do zawartości

André Le Nôtre

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
André Le Nôtre
ilustracja
Data i miejsce urodzenia

12 marca 1613
Paryż

Data i miejsce śmierci

15 września 1700
Paryż

Narodowość

francuska

Dziedzina sztuki

architektura krajobrazu

Epoka

barok

Ważne dzieła
Odznaczenia
Order Świętego Michała (Francja)
Multimedia w Wikimedia Commons
Vaux-le-Vicomte, parter

André Le Nôtre (ur. 12 marca 1613 w Paryżu, zm. 15 września 1700 tamże) – francuski architekt krajobrazu. Od 1635 nadworny ogrodnik Ludwika XIV uznawany za najwybitniejszego przedstawiciela szkoły geometrycznego ogrodu francuskiego. Twórca około 50 ogrodów we Włoszech, Francji i Anglii.

Wnuk Pierre’a i syn Jeana – ogrodników królewskich. Uczeń Claude’a Molleta oraz François Mansarta. W 1637 przejął po ojcu stanowisko ogrodnika w Tuileries. W 1675 nadano mu tytuł szlachecki, w 1693 zaś odznaczono go orderem św. Michała. Jego dzieło kontynuowali m.in. siostrzeńcy Claude Desgots i Michel III Le Bouteux tworzący w Niemczech, Austrii, Hiszpanii, Holandii i Rosji.

Jego życiorys został przeredagowany i zmanipulowany przez Julesa Hardouin-Mansarta, jego przyjaciela i ojca chrzestnego jednego z jego dzieci, zanim obaj stali się konkurentami[1].

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość

[edytuj | edytuj kod]

André Le Nôtre urodził się w Paryżu 12 marca 1613 roku i tam zmarł 15 września 1700 roku. Został ochrzczony 12 marca 1613 roku w kościele Saint-Roch w Paryżu[2]. Jego dziadek, Pierre Le Nôtre, był najpierw ogrodnikiem warzywnym, a następnie ogrodnikiem królewskim w Tuileries – prestiżowym urzędzie, który przekazał swojemu synowi[3]. Ojciec, Jean Le Nôtre (1575–1655), był „zwyczajnym ogrodnikiem królewskim odpowiedzialnym za utrzymanie ogrodu Tuileries” Marii Medycejskiej i od 1625 roku nosił tytuł rysownika roślin i ogrodów. Matka, Marie Jacquelin (1587–1675), była córką mistrza ogrodniczego Toussainta Jacquelina[3]. Imię otrzymał po swoim ojcu chrzestnym, André Bérardzie de Maisoncelle, generalnym kontrolerze królewskich ogrodów za panowań Henryka IV i Ludwika XIII[3]. Jego matką chrzestną była Claude de Martigny, żona Claude’a Molleta, również królewskiego ogrodnika w Tuileries[4].

Młody André Le Nôtre w 1620 roku został przyjęty jako uczeń do pracowni Simona Voueta, malarza Ludwika XIII, gdzie przez sześć lat uczył się rysunku[3]. Studiował także rzeźbę pod kierunkiem Louisa Leramberta oraz architekturę i perspektywę u François Mansarta[5]. Rzemieślnicy i artyści (zwłaszcza malarze), których spotykał w zamku, gdzie pracował jego ojciec, pozwolili mu zapoznać się z dworskimi obyczajami, co okazało się później bardzo przydatne w jego karierze[6]

Kariera

[edytuj | edytuj kod]

W 1635 roku Le Nôtre został pierwszym ogrodnikiem Gastona d’Orléans, brata króla Ludwika XIII, który powierzył mu swoje ogrody w Saint-Cloud i Luksemburgu[7]. Pierwszym wielkim francuskim ogrodem noszącym charakterystyczne cechy stylu Le Nôtre był ogród zamku Wattignies (na południe od Lille), ukończony w 1640 roku i wzniesiony przez władcę Wattignies, Philippe’a de Kessela. Przyjmuje się, że ogród został zaprojektowany około 1635–1637, gdy Le Nôtre miał od 22 do 24 lat. Znajdowały się tam alejki pod ostrymi kątami, klasyczna ekspozycja południowo-wschodnia, stopniowanie gatunków drzew tworzących perspektywę, wielkie wazony w stylu Medyceuszów wyrzeźbione w kamieniu oraz teatr ogrodowy. To pierwsze przedsięwzięcie przyniosło mu poważne dochody i przede wszystkim zapoczątkowało jego renomę. W styczniu 1637 roku król zagwarantował mu prawo dziedziczenia urzędu jego ojca jako pierwszego królewskiego ogrodnika w Tuileries[5].

16 stycznia 1640 roku André Le Nôtre poślubił w Paryżu Françoise Langlois, córkę zarządcy paziów Wielkiej Stajni[5], która przeżyła go i z którą miał troje dzieci, zmarłych w młodym wieku. Wysokość posagu świadczyła o istotnej pozycji społecznej rodziny Le Nôtre[8]. Trzy lata później André Le Nôtre otrzymał patent „rysownika roślin i parterów” wszystkich królewskich ogrodów[8]. Nadał wówczas nowy styl ogrodom zamku Gagny, zamku Maisons oraz rezydencji w Fontainebleau. Prawdopodobnie to on odpowiadał za odnowienie ogrodów Meudon i Saint-Cloud po Frondzie[9].

W 1656 roku Le Nôtre zaprojektował nowe ogrody zamku Vaux-le-Vicomte dla Nicolasa Fouqueta. W latach 1656–1661 pracował wówczas w koordynacji z Louisem Le Vau i Charlesem Le Brun, realizując partery, stawy, zagajniki oraz zmiany perspektywy. To przedsięwzięcie zapewniło mu międzynarodową sławę. W maju 1657 roku zdobył środki pozwalające mu kupić urząd doradcy króla i generalnego kontrolera królewskich budynków[9].

Po aresztowaniu Fouqueta w 1661 roku André Le Nôtre przeszedł na służbę u Ludwika XIV, by odnowić ogrody w Wersalu: jego praca rozpoczęła się przy Parterze Miłości pod koniec 1662 roku i trwała aż do 1687 roku. Opracowywał plany ogrodów i nadzorował ich wykonanie, które realizowała grupa głównych ogrodników wspieranych przez czeladników, pomocników i uczniów. Projektował i realizował liczne przedsięwzięcia we Francji i za granicą: w Greenwich dla Karola II Stuarta w 1662 roku. Od 1662 do 1684 roku przekształcał ogrody zamku Chantilly dla Ludwika II de Bourbon-Condé, a w latach 1663–1672 projektował ogrody zamku Château de Saint-Germain-en-Laye (jego projekt perspektywy skośnej przewyższył projekt Le Vau), ogrody zamku La Chaize w latach 1664–1676 dla François de La Chaise d’Aix, a także ogrody zamku Saint-Cloud dla Filipa Orleańskiego w latach 1665–1693[10]. Ponadto, budując most nad Sekwaną, ukończył częściowo drogę królewską, której Ludwik XIV potrzebował między Saint-Germain-en-Laye a Paryżem, zwłaszcza po Frondzie. Obecnie stanowi ona początek Historycznej osi Paryża[11].

W 1664 roku Jean-Baptiste Colbert powierzył Le Nôtre zadanie upiększenia ogrodu Tuileries, który głęboko przekształcił, otwierając kilka perspektyw, z których jedna posłużyła jako plan przyszłej alei Champs-Élysées[12]. W latach 1670–1683 Le Nôtre był odpowiedzialny za przebudowę ogrodów zamku w Sceaux na zleceni Colberta. W 1670 roku opracował projekt dla zamku w Racconigi we Włoszech, a w latach 1674–1698 odnowił ogrody w Venaria Reale we Włoszech[9].

Herb André Le Nôtre’a

Le Nôtre został nobilitowany przez Ludwika XIV w 1675 roku. Przy tej okazji otrzymał Order Świętego Michała, a w 1681 roku Order Świętego Łazarza. Kiedy Ludwik XIV narzucił mu herb, Le Nôtre zażartował, że ma już „trzy ślimaki ozdobione kapustą z łopatą i grabkami”[13]. Król nakazał mu stworzenie herbu „w czerni z krokwią ze złota, otoczoną trzema srebrnymi ślimakami, dwoma na górze plecami do siebie i jednym odwróconym na dole”[14].

Le Nôtre kształcił wielu uczniów, w tym swojego siostrzeńca Claude’a Desgots. Dzięki małżeństwu swojej siostry Élisabeth Le Nôtre z Pierre’em Desgots, był powiązany również z tą rodziną królewskich ogrodników, współpracując m.in. z Pierre’em II Desgots, który najpewniej był autorem wariantów prac zleconych jego wujowi André[15].

Pod koniec kwietnia 1679 roku udał się za zgodą króla do Rzymu[14]. Colbert napisał do ambasadora Francji w Rzymie, że Le Nôtre podróżował „nie tyle z ciekawości, ile po to, by starannie sprawdzić, czy znajdzie coś wystarczająco pięknego, co zasługiwałoby na naśladowanie w Królewskich Rezydencjach, albo co mogłoby dostarczyć mu nowych pomysłów na piękne projekty, które codziennie wymyślał dla satysfakcji i przyjemności Jego Mości”[16]. Choć podziwiał fontanny w Villa Aldobrandini i innych ogrodach, uznał, że włoskie ogrody nie dorównują francuskim[17]. Wpływ tej podróży do Włoch na twórczość Le Nôtre pozostał słabo poznany[16].

Le Nôtre odwiedził również Berniniego, który był odpowiedzialny za wyrzeźbienie konnej rzeźby króla, oraz Akademię Francuską w Rzymie w Ogrodach Borhgese, której miał sprawdzić jakość nauczania dla uczniów[18]. Gdy papież Innocenty XI dowiedział się o jego obecności w Rzymie, poprosił o spotkanie z Le Nôtre[17]. Według Saint-Simona papież chciał mu powierzyć projektowanie ogrodów papieskich. Pod koniec ich rozmowy Le Nôtre oświadczył: „Nie troszczę się już o śmierć, skoro teraz swobodnie rozmawiałem z dwoma największymi ludźmi na świecie, Waszą Świątobliwością i moim panem, Królem”. Papież odpowiedział: „Twój król jest wielkim zwycięskim księciem, ja jestem tylko biednym księdzem. On jest jeszcze młody, ja jestem stary”. Ogrodnik odrzekł: „Mój czcigodny Ojcze, mając się tak dobrze, pochowasz całe Święte Kolegium”. Obaj wybuchnęli śmiechem, a pod wpływem wzruszenia Le Nôtre pocałował papieża w obie policzki, zanim ucałował jego pierścień. Książę de Créquy założył się z królem Ludwikiem XIV na tysiąc louis, że ta scena jest zmyślona; przegrał zakład, co utrwaliło przydomek ogrodnika „dobry człowiek Le Nôtre”[19]. Prawdziwość tej anegdoty była jednak kwestionowana przez Voltaire’a, który opierał się na zeznaniach ucznia Le Nôtre i dodawał: „nie potrzebujemy tego świadectwa, by wiedzieć, że zarządca ogrodów nie całuje papieży i królów po obu policzkach”[20].

Od 1681 roku Le Nôtre uczestniczył jako wolny słuchacz w sesjach Królewskiej Akademii Architektury[21]. Angażował się w urządzenie ogrodów zamku Meudon dla François Michel Le Tellier de Louvois w latach 1679–1691. Wbrew legendzie, będąc zbyt starym i przebywając w Rzymie w czasie ich projektowania przez Jules’a Hardouin-Mansarta w 1679 roku, nie brał udziału w pracach przy ogrodach zamku Marly-le-Roi, ostatnią rezydencją zamierzoną przez Ludwika XIV. Zniecierpliwiony dominacją Hardouin-Mansarta w sprawach ogrodów i ambicjami Króla-Słońca, by samodzielnie je projektować ze swoim głównym architektem[22], Le Nôtre zaprzestał pracy w 1693 roku, koncentrując się głównie na projektach dla króla, choć sporadycznie opracowywał plany dla prywatnych zleceniodawców. W 1694 roku wysłał listem swoje wytyczne do Pałacu Charlottenburg i Pałacu Wilhelmshöhe, a w 1698 roku przesłał Wilhelmowi III plany Zamku Windsor. Według Patricii Bouchenot-Déchin był dyslektykiem i prawdopodobnie kompensował tę trudność zdolnością widzenia w trzech wymiarach i szerszym polem widzenia niż osoby bez tego zaburzenia[23].

W 1693 roku André Le Nôtre wycofał się do swojego domu w pobliżu pawilonu Marsan w pałacu Tuileries, gdzie zamieszkał z żoną oraz siostrzenicami i siostrzeńcami, których adoptował po śmierci trójki swoich dzieci. Jego dom otaczał ogród, który pielęgnował własnoręcznie. Mimo tej pozornej emerytury, spowodowanej m.in. konkurencją Jules’a Hardouin-Mansarta, nadal pracował dla prywatnych zleceniodawców i władców zagranicznych. Zmarł tam 15 września 1700 roku, mając 87 lat, pozostawiając majątek szacowany na milion liwrów[23]. Jego pogrzeb odprawiono w kościele Saint-Germain-l’Auxerrois, po czym pochowano go w kościele Saint-Roch. Zgodnie z jego życzeniem pochówek odbył się bez ceremonii. Kaplica, w której spoczął, została ozdobiona obrazem Jeana Jouveneta Męczeństwo świętego Andrzeja. Niebawem wdowa, Françoise Langlois, zamówiła u rzeźbiarza Pierre’a Cottona pomnik grobowy ku czci męża. Wykonany przed 1707 rokiem, umieszczono go naprzeciw ołtarza głównego, pod wielką arkadą. Składał się z białej marmurowej alegorii trzymającej epitafium ogrodnika, zapisane złotymi literami na czarnym marmurze, całość zwieńczona herbem zmarłego z trzema słynnymi ślimakami i klejnotem orderu św. Michała. Poniżej, na wysokości wzroku, na konsoli ustawiono marmurowe popiersie z głową zmarłego lekko zwróconą w prawo, wykonane na zamówienie przez Antoine’a Coysevoxa[24]. Po profanacji dokonanej w czasie Rewolucji zachowało się jedynie popiersie autorstwa Coysevoxa[25].

Wybrane realizacje

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Patricia Bouchenot-Déchin. André Le Nôtre. „Au Cœur de l’Histoire”, s. 1, 2013-03-12. 
  2. ↑ Garrigue 2001 ↓, s. 58.
  3. ↑ a b c d Garrigue 2001 ↓, s. 59.
  4. ↑ Auguste Jal: Dictionnaire critique de biographie et d’histoire. Paris: Henri Plon, 1872, s. 771.
  5. ↑ a b c Garrigue 2001 ↓, s. 60.
  6. ↑ André Le Nôtre et l’Art des jardins. franceinter.fr. [dostęp 2013-03-12].
  7. ↑ Georges Farhat: André Le Nôtre, fragments d’un paysage culturel. Sceaux: Musée de L'Île-de-France, 2006, s. 7.
  8. ↑ a b Garrigue 2001 ↓, s. 61.
  9. ↑ a b c Garrigue 2001 ↓, s. 62.
  10. ↑ Caecilia Pieri: Le Nôtre, un inconnu illustre. Centre des monuments nationaux, 2003, s. 184.
  11. ↑ L’axe historique de Paris n’aura bientôt plus le même visage. The Good Life, 2024-12-01. [dostęp 2025-11-27]. (fr.).
  12. ↑ Le saviez-vous? Pourquoi les Champs-Elysées se nomment ainsi?. Sortiraparis, 2023-06-28. [dostęp 2025-11-27]. (fr.).
  13. ↑ Nicole Garnier-Pelle: André Le Nôtre (1613-1700) et les jardins de Chantilly. Somogy éditions d’art, 2000, s. 8. ISBN 978-2-85056-397-3.
  14. ↑ a b Garrigue 2001 ↓, s. 69.
  15. ↑ Michel Racine: Créateurs de jardins et de paysages en France. De la Renaissance au début du XIXe siècle. Actes Sud, 2001, s. 72. ISBN 978-2-7427-3280-7.
  16. ↑ a b Garrigue 2001 ↓, s. 72.
  17. ↑ a b Ian Thompson: The Sun King’s Garden. tytuł=Louis XIV, André le Nôtre and the Creation of the Gardens of Versailles. Bloomsbury, 2006, s. 271–272. ISBN 978-1-58234-631-1.
  18. ↑ Garrigue 2001 ↓, s. 70.
  19. ↑ Erik Orsenna: Portrait d’un homme heureux: André Le Nôtre, édition Folio. s. 122.
  20. ↑ Garrigue 2001 ↓, s. 75.
  21. ↑ David de Pénanrun: Les architectes élèves de l’école des beaux-arts (1793-1907). Librairie de la construction moderne, 1907, s. 129.
  22. ↑ Erik Orsenna: Portrait d’un homme heureux: André Le Nôtre, édition Folio. s. 135.
  23. ↑ a b Patricia Bouchenot-Déchin: André Le Nôtre. Fayard, 2013, s. 47.
  24. ↑ Anne Allimant-Verdillon, Alexandre Gady: Le Jardin des Tuileries d’André Le Nôtre. Un chef-d’œuvre pour le Roi Soleil. Paris: Somogy, 2013.
  25. ↑ Mort d’André Le Nôtre. culture.gouv.fr.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=André_Le_Nôtre&oldid=78239507”