Andrzej Artur Zamoyski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy działacza gospodarczego. Zobacz też: inne osoby o tym imieniu i nazwisku.
Andrzej Artur Zamoyski
Ilustracja
akwarela I. J. Fischera
Herb
Jelita
Rodzina Zamoyscy herbu Jelita
Data i miejsce urodzenia 2 kwietnia 1800
Wiedeń
Data i miejsce śmierci 29 października 1874
Kraków
Ojciec Stanisław Kostka Zamoyski
Matka Zofia Czartoryska, c. Adama Kazimierza
Żona

Róża Potocka, c. Antoniego

Dzieci

Zofia, ż. F. Żółtowskiego
Władysław (1827-1873)
Jerzy (1829-1833)
Cecylia, ż. J.H. Lubomirskiego
Jan Michał (John Grey)
Stanisław Antoni (1834-1881)
Róża, ż. E. Lubomirskiego
Andrzej Antoni (1838-1899)
Zdzisław (1842-1925)

Andrzej Artur Zamoyski herbu Jelita (ur. 2 kwietnia 1800 w Wiedniu, zm. 29 października 1874 w Krakowie) – hrabia, działacz polityczny i gospodarczy w Królestwie Polskim, szambelan dworu królewskiego Mikołaja I Romanowa w 1830 roku[1], jeden z czołowych przedstawicieli pracy organicznej.

Syn Stanisława Kostki Zamoyskiego i Zofii z Czartoryskich Zamoyskiej, brat gen. Władysława Zamoyskiego. Przez matkę, Zofię z Czartoryskich, należeli Zamoyscy do „puławskiego” odłamu arystokracji polskiej, odłamu pielęgnującego tradycję Sejmu Czteroletniego i 3 maja, tradycję patriotyczną, ale „umiarkowaną”, która nawiązywała do odgórnych i ostrożnych reform, zaplanowaną ongi przez Familię dla ratowania ginącego państwa. Natomiast żona Andrzeja Zamoyskiego, Róża z Potockich, była wnuczką Szczęsnego, a siostrą przyrodnią Branickich, wywodziła się więc z „targowickiego gniazda”[2]. W 1824 roku poślubił Różę Potocką z którą miał 5 synów: Władysława, Stanisława, Andrzeja, Jana i Zdzisława oraz 3 córki: Zofię (1825-1853) zamężną z Franciszkiem Żółtowskim, Cecylię (1831-1904) z ks. Jerzym Lubomirskim i Różę (1836-1915) z ks. Eugeniuszem Lubomirskim[3]. Brał udział w powstaniu listopadowym[4].

Od 1842 organizował w swej rezydencji w Klemensowie zjazdy ziemian, w 1848 zawiązał „Spółkę Żeglugi Parowej na Rzekach Spławnych Królestwa hrabia Zamoyski et Compania”, uruchomił produkcję statków i barek. Spółkę założył razem z francuskim inżynierem Edwardem Guibertem. W następnych latach wciągnął do tej spółki fundusze innych członków rodziny i innych ziemian oraz Leopolda Kronenberga[5]. Część spółki w 1871 odkupił od niego Maurycy Fajans. Wydawca i od 1847 redaktor Roczników Gospodarstwa Krajowego[6]. Inicjator i prezes Towarzystwa Rolniczego (1858–1861). Był też właścicielem Pałacu Zamoyskich na Nowym Świecie; w latach 1843–1846 zlecił przebudowę pałacu pod kierunkiem Henryka Marconiego.

Przeciwnik Aleksandra Wielopolskiego, który w 1861 spowodował rozwiązanie Towarzystwa Rolniczego. W 1862 roku skrytykował pismo podpisane przez biskupa Jana Marszewskiego domagające się utrzymania świeckiej władzy papieża[7]. We wrześniu 1863 roku po zamachu na Fiodora Berga dokonanego z Pałacu Zamoyskich, na rozkaz cara Aleksandra II musiał opuścić Królestwo Polskie. Po wydaleniu przebywał w Paryżu i Dreźnie.

Pochowany w Krakowie na cmentarzu Rakowickim[8]. Rząd rosyjski nie pozwolił na sprowadzenie zwłok do Warszawy. Dopiero w październiku 1923 roku pochowano go w podziemiach warszawskiego kościoła św. Krzyża[9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Obraz polityczny i statystyczny Królestwa Polskiego iaki był w roku 1830 przed dniem 29 listopada, Warszawa 1830, s. 6.
  2. Kieniewicz 1962 ↓, s. 14.
  3. Kronika miejscowa i zagraniczna Czas 1874 nr 248 z 30 października s. 2 [1]
  4. Andrzej Zamojski Czas 1874 nr 251 z 3 listopada s.1
  5. Kieniewicz 1962 ↓, s. 16.
  6. Irena Turowska-Bar: Polskie czasopisma o wsi i dla wsi. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1963, s. 147.
  7. Stanisław Królik, Hierarchia kościelna w Królestwie Polskim wobec przygotowania i wybuchu powstania styczniowego. Warszawa 1962, s. 37-38
  8. Kronika miejscowa i zagraniczna Czas 1874 nr 250 z 1 listopada
  9. Przewiezienie do Warszawy po 50 latach zwłok wielkiego patrioty Nowości Illustrowane 1923 nr 43 s. 2 [2]

Biografie[edytuj | edytuj kod]

  • Cezary Łagiewski, Andrzej Artur Zamoyski: 1808-1874, Warszawa 1917 (kopia cyfrowa)
  • Stefan Kieniewicz, Między ugodą a rewolucją. Andrzej Zamoyski w latach 1861-62. [With plates, including portraits and a facsimile.]., 1962, OCLC 561403492 [dostęp 2019-03-18].