Andrzej Frycz Modrzewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Andrzej Frycz Modrzewski
Andreas Fricius Modrevius
Ilustracja
Andrzej Frycz Modrzewski na obrazie Jana Matejki Unia lubelska
Herb
Jastrzębiec
Rodzina Modrzewscy
Data i miejsce urodzenia 20 września 1503
Wolbórz
Data i miejsce śmierci 1572
Wolbórz
Ojciec Jakub Modrzewski
Żona

Jadwiga Kamieńska

Andrzej Frycz Modrzewski, właśc. Andrzej Piotr Modrzewski herbu Jastrzębiec (ur. 20 września 1503 w Wolborzu, zm. 1572 w Wolborzu) – polski pisarz polityczny okresu renesansu, sekretarz królewski.

Życiorys[edytuj]

Był synem Jakuba, dziedzicznego wójta wolborskiego, używającego przydomka „Fricz”. Przydomek ów pochodził od drugiego imienia jego dziadka, Andrzeja Fryderyka, wywodzącego się prawdopodobnie ze Śląska[1]. Mając 11 lat, Andrzej Modrzewski wyjechał do Krakowa by zostać uczniem tamtejszej szkoły parafialnej. Na studia na Akademii Krakowskiej zapisał się w 1517 roku wpłacając na immatrykulację 2 gr. Studia ukończył dwa lata później poprzestając na stopniu bakałarza, który otrzymał 13 grudnia 1519. Uczył się również w Wittenberdze, gdzie wpłynęły na niego idee reformacyjne.

Około roku 1522 przyjął niższe święcenia kapłańskie i pracował w kancelarii prymasa Jana Łaskiego. Był sekretarzem Zygmunta I Starego od 1547 roku, a w 1553 roku został wójtem Wolborza. Uczęszczał potajemnie m.in. wraz z kanonikiem Jakubem Uchańskim na tajne dysputy teologiczne w duchu różnowierczym spowiednika Bony Franciszka Lismanina[2].

W uwzględnieniu wiernych jego zasług i wyjątkowej nauki król podwyższył mu w 1555 roku uposażenie roczne do 200 zł, a rok później (6 grudnia 1556 roku), na sejmie warszawskim, wziął Andrzeja Frycza Modrzewskiego w opiekę wydając mu list żelazny.

Pomimo że był duchownym, to w 1560 wziął ślub z Jadwigą Kamieńską. To wykroczenie, a także działalność reformatorska, spowodowały utratę wójtostwa wolborskiego (dziedziczność funkcji spłacił biskup włocławski) w 1569 roku. Pod koniec życia zbliżył się do radykalnego skrzydła polskich protestantów – arian.

Z Jadwigą z Kamienia Kamieńską miał trójkę dzieci: Andrzeja, Elżbietę i Łucję. Zmarł na morowe powietrze jesienią 1572 roku w Wolborzu. Był właścicielem wcześniej w okolicy zakupionych majątków Małecz i Skrzynki. Pochowany został najprawdopodobniej w Małczu w potajemnym pochówku z uwagi na to, że uznawany był za heretyka, przynajmniej taka opinia jest dziś powszechna. Jego grób nie został odnaleziony.

Poglądy i twórczość[edytuj]

Najbardziej znane jego dzieło to napisane po łacinie De Republica emendanda (O naprawie Rzeczypospolitej, 1551). Rozprawa została też przełożona na język niemiecki i opublikowana w Krakowie i Bazylei. Dzieło składa się z pięciu ksiąg:

  • De moribus (O obyczajach)
  • De legibus (O prawach)
  • De bello (O wojnie)
  • De Ecclesia (O Kościele)
  • De schola (O szkole)

W traktacie zawierającym dogłębną analizę ustroju Polski, domagał się w księdze O Kościele uregulowania stanowiska Kościoła w Polsce, utworzenia kościoła narodowego, podporządkowanego państwu, uniezależnionego od papiestwa[3]. Krytykując zwierzchnictwo papieskie nad Polską używał argumentów, cyt. Papieże...podstawiając wszystkim nogi do całowania, każą wypełniać swoje rozkazy i polecenia, jakby one pochodziły z tajemnych planów bożych...i zapomniawszy o tym, że są tylko ludźmi, pragną, by im przyznawano tytuły i cześć niemal boską[4].

Księga poświęcona Kościołowi została przez władze kościelne uznana za heretycką, dlatego dzieło Frycza znalazło się na indeksie ksiąg zakazanych, a pierwsze jej wydanie ukazało się bez dwóch ostatnich ksiąg.

W dziedzinie polityki Modrzewski był człowiekiem nadzwyczaj postępowym, a czasami nawet utopijnym w kontekście ówczesnego utartego i niewzruszalnego europejskiego kształtu politycznego. To właśnie Modrzewski rzucił jako pierwszy pomysł równości wobec prawa. Postulował zrównanie wszystkich grup społecznych (szlachty, mieszczaństwa i chłopstwa) w prawach. Przerósł tym wszystkich współczesnych w całej Europie, w tym np. Jeana Bodina, który postulat Modrzewskiego o równości wobec prawa odrzucał jako szczyt niedorzeczności. Opowiadał się za protekcjonizmem w gospodarce, opieką państwa nad ubogimi i publicznym szkolnictwem. Krytykował ustrój feudalny oraz wyzysk i poddaństwo chłopów. Domagał się ostrzejszych kar za zabójstwo oraz karania śmiercią nawet za kradzież. Sprzeciwiał się wojnom zaborczym.

 Osobny artykuł: O naprawie Rzeczypospolitej.

Pisał również renesansowe mowy publicystyczne, takie jak:

  • Lascius, sive de poena homicidii (Łaski, czyli o karze za mężobójstwo, Kraków, 1543) – rozprawa atakująca nierówność kar za zabójstwo, przewidywanych przez polskie prawo dla przedstawicieli różnych stanów, co faworyzowało szlachtę - idee te częściowo uwzględniły Statuty litewskie[5].
  • Oratio Philalethis peripatetici (1545) – o prawo do nabywania dóbr ziemskich dla mieszczan.

Inne dzieła:

  • Sylvae quatuor (Sylwy cztery), Raków, 1590 – rozprawy teologiczne

Upamiętnienie[edytuj]

Jego imię nosi powstała w 2000 r. Krakowska Akademia, a także XVII LO w Warszawie, II LO w Rybniku, II LO we Włodawie, Szkoła Podstawowa nr 5 w Piotrkowie Trybunalskim oraz Szkoła Podstawowa nr 164 w Łodzi.

15 czerwca 2012 r. Sejm RP w związku z przypadającą w tym roku 440. rocznicą śmierci Andrzeja Frycza-Modrzewskiego na drodze aklamacji przyjął uchwałę., w której uczcił jego pamięć oraz wyraził uznanie dla dorobku twórczego.

Wydania polskie dzieł Modrzewskiego[edytuj]

Pełne i jedyne jak dotąd w języku polskim wydanie dzieł wszystkich Andrzeja Frycza Modrzewskiego ukazało się w latach 50. w opracowaniu Komitetu Redakcyjnego Dzieł Modrzewskiego, pod przewodnictwem prof. dra Stefana Żółkiewskiego.

  • Tom pierwszy: O poprawie Rzeczypospolitej (PIW, 676 s., Warszawa, 1953)
  • Tom drugi: Mowy (PIW, 230 s., 1954)
  • Tom trzeci: O Kościele księga druga (PIW, 430 s., 1957)
  • Tom czwarty: Pisma 1560 – 1562 (PIW, 370 s., 1957)
  • Tom piąty: Sylwy (PIW, 312 s., 1959)

Wszystkie tomy poprzedzone są wstępem prof. Łukasza Kurdybachy.

Wybrana bibliografia przedmiotu[edytuj]

  • Dziedzictwo Andrzeja Frycza Modrzewskiego w myśli politycznej i humanistycznej. Red.: Jerzy Kukulski. Toruń 2004.
  • Stanisław Piwko: Frycza Modrzewskiego reforma państwa i kościoła. Warszawa 1979.
  • Andrzej Frycz Modrzewski i problemy polskiego Odrodzenia. Red.: Tadeusz Bieńkowski. Wrocław – Warszawa – Kraków 1974.
  • Andrzej Frycz Modrzewski. Bibliografia. Zestawiona przez Pracownie Biografii Staropolskiej Instytutu Badań Literackich. Wrocław – Warszawa – Kraków 1962.
  • Łukasz Kurdybach: Ideologia Frycza Modrzewskiego. Warszawa 1953.
  • Stanisław Kot: Andrzej Frycz Modrzewski: studium z dziejów kultury polskiej w. XVI. Kraków 1919.
  • Władysław Knapiński: Andrzej Frycz Modrzewski jako teolog. Warszawa 1881.
  • Antoni Małecki: Andrzej Frycz Modrzewski. „Biblioteka Ossolińskich” 1864
  • Józef M. Ossoliński: Andrzej Frycz Modrzewski. W: Tegoż: Wiadomości historyczno-krytyczne do dziejów literatury polskiey, o pisarzach polskich, także postronnych, którzy w Polscze albo o Polscze pisali, oraz o ich dziełach z roztrząśnieniem wzrostu i różney kolei ogólnego oświecenia, jako też szczególnych nauk w narodzie polskim. T. 4. Kraków 1852, s. 71.

Przypisy

  1. Mirosław Korolko: Andrzej Frycz Modrzewski. Wydawnictwo DiG, 2000, seria: Ludzie niezwyczajni. ISBN 8371811683.
  2. Władysław Krynicki, Dzieje Kościoła powszechnego, Włocławek 1914, s. 459.
  3. Praca zbiorowa 1986 ↓, s. 254,255,.
  4. Praca zbiorowa, „Dzieje Polski a współczesność”, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 69
  5. Gdy Statut z r. 1566 znał tylko główszczyznę za zabicie człowieka prostego stanu, to Statut z r. 1588 wprowadzał karę śmierci za mężobójstwo między ludźmi prostego stanu (rozdz. XII art. 2), a nawet, w ograniczonym co prawda zakresie, karę śmierci za umyślne zabójstwo plebejusza przez szlachcica. Tekst przepisu zdaje się wskazywać, że jest wynikiem kompromisu między dawną zasadą a nową w której dostrzegamy wpływ idei reprezentowanych przez Modrzewskiego i Wolana (...) Można się wpływu tych poglądów dopatrzeć również w złagodzeniu represji karnej wobec plebejuszy za zabójstwo szlachcica. Według II Statutu można było karać śmiercią aż do siedmiu ludzi prostego stanu za zabójstwo jednego szlachcica (rozdz. XI art. 12); III Statut liczbę tę ograniczał do trzech (rozdz. XI art. 39). Tak w zakresie limitowanym przez istniejące stosunki społeczne realizowali ustawodawcy litewscy pracujący nad redakcją III Statutu postulat o równej karze za mężobójstwo, niezależnie od stanu ofiary i zabójcy. Juliusz Bardach, Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego - pomniki prawa doby odrodzenia, s.768.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]