Andrzej Marek (artysta)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Andrzej Marek
Marek Arnstein
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 2 stycznia 1880
Warszawa
Data śmierci 1943
Narodowość  Polska

Andrzej Marek, właśc. Marek Arnstein lub Arenstein bądź Arnsztejn (ur. 2 stycznia 1880 w Warszawie, zm. 1943) – polski dramaturg, teatrolog i reżyser teatralny oraz filmowy pochodzenia żydowskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 2 stycznia 1880 w Warszawie w żydowskiej rodzinie inteligenckiej jako syn Adama Arnsteina i Dory z domu Gotsfart[1]. Ukończył szkołę średnią w Sanoku[1]. Był konwertytą na katolicyzm[2]. Podczas I wojny światowej pracował w służbie sanitarnej rosyjskiej[1].

Od 1900 roku był dziennikarzem w wydawanym w Warszawie piśmie Izraelita. Autor sztuk o tematyce żydowskiej, które napisał w języku polskim: Chasydzi (1900), Wieczna bajka (1901), Pieśniarze (1902), Fanatycy, Królestwo krzywdy, Nędzarze, Królowa Sabat, Gdy liście spadają, Noemii[1]. Adaptował dla teatru także utwory literatury żydowskiej m.in. Dybuk, Golem, Mirełe Efros, Żyda na stos, Bóg-szatan i człowiek, Ta, która zwycięża, Tajemnica powodzenia, Fenomenalna umowa[1]. Jako reżyser i scenarzysta filmowy debiutował w 1911 roku niemym filmem Chasydka i odstępca. Pod koniec tego samego roku nakręcił dramat Okrutny ojciec a w 1912 roku zaadaptował na potrzeby filmu sztukę Mirełe Efros. W 1912 roku wyjechał do Los Angeles, gdzie ukończył kurs teatrologiczny[1] oraz współpracował z wybitnymi działaczami teatru żydowskiego N. Zemachem i M. Schwartzem. Następnie współtworzył teatr Habima w Moskwie, a także współpracował z innymi teatrami żydowskimi na świecie.

W 1924 wrócił do Polski i otrzymał ze Związku Artystów Scen Polskich dyplom reżyserski[1] i prawo reżyserowania sztuk teatralnych. Reżyserował wyłącznie sztuki o tematyce żydowskiej w większości dla scen teatrów żydowskich. Rzadko wystawiał w teatrach polskich. W 1928 wystawił jako jeden z pierwszych w Polsce przedstawienie na scenie kolistej ze scenografią (przedstawienie Golem na arenie cyrku warszawskiego). Był również autorem esejów, humoresek, pieśni, opowiadań i recenzji publikowanych w prasie polskiej i żydowskiej. W 20-leciu międzywojennym był pionierem kina jidysz, jako współpracownik przedsiębiorstwa filmowego „Siła”, które należało do Mordechaja Towbina i blisko współpracowało z Warszawskim Żydowskim Teatrem Artystycznym Idy Kamińskiej. To właśnie Andrzej Marek był reżyserem i jednocześnie scenarzystą pierwszych produkcji wytwórni: „Okrutny ojciec”, „Chasydka i odstępca”, „Macocha”, „Mirełe Eros” i „Chasia sierotka”[3]. Był popularyzatorem sztuki żydowskiej wśród ludności polskiej wystawiając na scenach teatrów polskich w latach 1925-1929 kilka najbardziej popularnych sztuk pisarzy żydowskich. Spośród wystawionych przez Marka sztuk największy sukces odniósł „Golem” Halpera Lejwika, prezentowany na okrągłej scenie warszawskiego cyrku[4]. Został uznany jednym z najwybitniejszych reżyserów żydowskich swojej epoki[5][6].

Podczas II wojny światowej przebywał w getcie warszawskim, gdzie pisał sztuki dla teatrzyków żydowskich. Był jurorem w konkursach młodych talentów w departamencie kultury Gminy[7]. Był twórcą i kierownikiem literacko-artystycznym otwartego tam w lipcu 1941, mieszczącego się w kościele św. Augustyna przy ul. Nowolipki i grającego języku polskim Nowego Teatru Kameralnego. Wyreżyserował tam sztuki pt. Finał małżeństwa, Moje żony mnie zdradzają, Potęga pieniądza, Pieśniarzy Ghetta wystawione jako Boski śpiewak. Teatr został zlikwidowany wraz z likwidacją dzielnicy żydowskiej[8]. Przemawiał podczas jubileuszu artystycznego aktora Michała Znicza[9].

Poniósł śmierć w 1943 po likwidacji warszawskiego getta. Według różnych źródeł zmarł w czasie likwidacji getta, został zamordowany przez hitlerowców w komorze gazowej w Treblince, lub deportowany do obozu na Majdanku został zamordowany w komorze gazowej razem z Abrahamem Pfeferem (według relacji syna Abrahama - Jerzego Pfeifera)[10].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Reżyser

Scenarzysta

Kierownik artystyczny

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]