Andrzej Nikodemowicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Andrzej Nikodemowicz
Data i miejsce urodzenia 2 stycznia 1925 Lwów
Data i miejsce śmierci 28 stycznia 2017 Lublin
Narodowość polska
Dziedzina sztuki muzyka
Odznaczenia
Krzyż Pro Ecclesia et Pontifice (od 1908)Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”

Andrzej Nikodemowicz (ur. 2 stycznia 1925 we Lwowie, zm. 28 stycznia 2017 w Lublinie[1]) – polski kompozytor, pianista i pedagog.

Życiorys[edytuj]

Dzieciństwo[edytuj]

Andrzej Nikodemowicz urodził się 2 stycznia 1925 we Lwowie, w domu przy ul. Zdrowie, w rodzinie o korzeniach polsko-ormiańsko-ukraińskich[2]. Był najmłodszym synem Mariana Nikodemowicza (1890-1952) znanego lwowskiego architekta, wykładowcy Politechniki Lwowskiej oraz Heleny Nikodemowicz z domu Dołżańskiej[3]. Miał dwóch starszych braci, Eugeniusza (późniejszego profesora medycyny w Krakowie[4]) oraz Aleksandra (późniejszego inżyniera architekta[5][4]). W 1938 przeprowadził się wraz z rodziną na ul. Andrzeja Potockiego 76 (obecnie ul. gen. Czuprynki) do nowej trzypiętrowej kamienicy, którą zaprojektował w stylu funkcjonalizmu i wybudował jego ojciec[2]. W wywiadach dobrze wspominał lata dziecięce, mówił: Miałem szczęśliwe dzieciństwo - w domu panowała bardzo dobra atmosfera, którą tworzyli ojciec i mama; zajmowała się ona tylko domem i wychowaniem trzech synów[6][2]. W wieku siedmiu lat rozpoczął prywatnie edukację muzyczną - naukę gry na fortepianie u pianistki Nadii Biłeńkiej-Ławrowskiej, a później u pianisty Romana Sawickiego[2][3].

Lata II wojny światowej i okres powojenny[edytuj]

W latach 1939-1940 był organistą w kościele Matki Boskiej Gromnicznej, ponieważ ówczesny organista zmienił pracę w związku z okupacją radziecką[3]. Grał tam na fisharmonii, ponieważ w kościele nie było organów[3]. Po wkroczeniu w 1941 do Lwowa wojsk niemieckich, zmuszono go wraz z rodziną do opuszczenia domu[2], ponieważ cały rejon ulic Potockiego i Czwartaków został przejęty przez Gestapo[3]. W czasie okupacji niemieckiej był karmicielem wszy w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami prof. Rudolfa Weigla[7] - dokument o zatrudnieniu w instytucie chronił przed pracą przymusową w Niemczech. Uczył się przez rok w szkole rzemieślniczej w zawodzie ślusarza, następnie przez dwa lata w szkole chemicznej[2][3]. Po ponownym wkroczeniu wojsk radzieckich w roku 1944, rozpoczął studia chemiczne na Politechnice Lwowskiej oraz studia muzyczne w lwowskim konserwatorium muzycznym na Fakultecie Kompozytorskim, mimo że podwójne studia były oficjalnie nielegalne i można było studiować tylko jeden kierunek[6]. Studia chemiczne przerwał po dwóch latach, aby skoncentrować się na muzyce[2][3]. W latach 1947–1950[6][8] (w wywiadzie Andrzej Nikodemowicz mówi o latach 1944-1962[3]) był organistą w kościele św. Marii Magdaleny we Lwowie.

Po wojnie w 1948[3] władze komunistyczne pozwoliły rodzinie Nikodemowiczów powrócić do kamienicy przy ul. Potockiego (wtedy przy ul. Puszkina), ponieważ uznały, że budynek został zbudowany za pieniądze z pracy własnych rąk, a nie z wyzysku burżuazyjnego[6]. W tym samym roku podjął równolegle studia pianistyczne pod kierunkiem Tadeusza Majerskiego. Na ostatnim roku studiów kompozytorskich cierpiał na chorobę ucha wewnętrznego[6]. W aptece, w której kupował lekarstwa, poznał pracującą tam Kazimierę z domu Grabowską, swoją późniejszą żonę[6][3]. Ukończył kompozycję u Adama Sołtysa w 1950, zaś grę na fortepianie w 1954. W latach 1951-1973 pracował w konserwatorium lwowskim, najpierw jako kierownik gabinetu historii muzyki, zaś w 1956 rozpoczął prowadzenie zajęć w zakresie kompozycji, teorii muzyki i gry na fortepianie[2][9]. W 1951 wziął ślub z Kazimierą, z ich związku urodzili się Małgorzata, a następnie Jan. W 1952 na skutek wylewu umarł jego ojciec, Marian Nikodemowicz[6], zaś w 1959 matka, Helena[3]. Wkrótce po jej śmierci kamienica Nikodemowiczów została znacjonalizowana, jednak pozostawiono właścicielom jedno mieszkanie[6]. Kompozytor wspominał w wywiadzie, że mieszkałem w niej na pierwszym piętrze, jako lokator płacący państwu sowieckiemu czynsz za najem lokalu[3]. W poprzednich latach z różnych powodów wyjechali do Polski obaj bracia Nikodemowicza, on sam pytany, dlaczego nie zdecydował się po śmierci rodziców, podążyć za braćmi powiedział: Nie wierzyliśmy, że ta druga okupacja sowiecka zostanie na dłuższe lata. Wciąż była nadzieja, że Lwów wróci do Polski[3].

Praca po wojnie i usunięcie z uczelni[edytuj]

Jego wczesne utwory wykazują cechy neoromantyczne oraz wpływy Aleksandra Skriabina i Karola Szymanowskiego[2]. Dzięki odwilży, która nastąpiła po śmierci Józefa Stalina w 1953, mógł zaistnieć Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień, w którego pierwszej edycji w 1956 uczestniczył także Nikodemowicz[10]. Festiwal był dla niego okazją do czerpania inspiracji dla utworów korzystających z nowych kierunków w muzyce. Od kompozycji Sześciu małych etiud na fortepian w 1958 rozpoczął okres zainteresowania nowościami w muzyce m.in dodekafonią i sonoryzmem[2]. W kolejnych latach, skupiając się na zjawiskach brzmieniowych, stworzył cykl czterech utworów Composizione sonoristica: na skrzypce Sonorita per violino solo w 1966, fortepian Sonorita per piano forte w 1966, wiolonczelę Sonorita per violoncello solo w 1970 oraz kompozycję łączącą te trzy instrumenty Sonorita quasi una sonata per violino, violoncello e pianoforte w 1971. Stosował w nich wymyślone przez siebie oznaczenia sonorystyczne, które są tożsame z walorami brzmieniowymi każdego z instrumentów[10]. Jednak mimo odwilży nowe techniki nie były przychylnie przyjmowane przez cenzurę. Wspominał, że Bolało, że wszystkie nowocześniejsze kompozycje poddawano surowej krytyce jako antypolityczne... Miałem inklinacje do nowoczesnych wpływów[2]. Na liczącym się w ZSRR Wszechzwiązkowym Konkursie Kompozytorskim w Moskwie otrzymał w 1961 III nagrodę za poemat na skrzypce i fortepian. W latach 1969-1968 współpracował jako kompozytor i pianista z Polskim Teatrem Ludowym we Lwowie i reżyserem Zbigniewem Chrzanowski[6]. W 1973 został usunięty z pracy przez władze komunistyczne za przekonania religijne[9][8][7], skasowano również we lwowskim radiu wszystkie jego nagrania[8], a sam kompozytor do 1980 utrzymywał się z prywatnych lekcji fortepianu[8][7]. Mówił, że Nie był to dla mnie moralny cios. Wprost przeciwnie. Miałem tę satysfakcję, że nie dałem się złamać i potrafiłem pozostać przy swoich przekonaniach[2]. Wśród jego uczniów znajdowali się m.in. Alim Chakimowicz Batrszyn, Roman Korotin, Josyf Tadler, Alfred Schreyer czy pracujący we lwowskiej Akademii Muzycznej Jurij Łani[2].

Lublin[edytuj]

W 1980 opuścił Lwów i zamieszkał w Lublinie. Został wykładowcą na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodowskiej i na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. W latach 1980-1984 pracował jako nauczyciel w Państwowej Szkole Muzycznej im. Karola Lipińskiego, a w latach 1982-1992 był dyrygentem chóru w Wyższym Seminarium Duchownym[9]. Karierę pianistyczną uniemożliwiła mu choroba ręki. Od 1989 był prezesem Lubelskiego Oddziału Związku Kompozytorów Polskich, a także prezesem honorowym Fundacji Muzyka Kresów[8]. W 1992 otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a 6 lipca 1995 tytuł profesora zwyczajnego w dziedzinie sztuki muzyczne[11]. W 2003 roku Jan Paweł II nadał mu odznaczenie Pro Ecclesia et Pontifice[9]. W tym samym roku został uhonorowany tytułem „Profesora honoris causa" Akademii Muzycznej we Lwowie[9]. Otrzymał order za intelektualną odwagę przyznawany przez ukraińskie czasopismo kulturalne Ï i srebrny medal Zasłużony Kulturze Gloria Artis[12]. 15 października 2009 uchwałą Rady Miasta Lublin otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Lublin[13]. Zmarł 28 stycznia 2017 w Lublinie. Uroczystości pogrzebowe odbyły się w Archikatedrze Lubelskiej 1 lutego 2017. Pochowano go na lubelskim cmentarzu przy ul. Lipowej.

Jego kompozycje były objęte zakazem wykonywania w ZSRR[14].

Zajmował się również korzenioplastyką sakralną[8].

Od 2012 roku w Lublinie odbywa się międzynarodowy festiwal Andrzej Nikodemowicz - czas i dźwięk, którego pomysłodawczynią i twórcą jest Teresa Księska–Falger[9].

Twórczość[edytuj]

Skomponował szereg utworów na fortepian i orkiestrę, a także utworów chóralnych. Dużą część jego twórczości zajmuje muzyka religijna - kantaty (np. Słysz, Boże, wołanie moje, Planctus Christi morientis, Płacz u grobu Chrystusa Pana i Rozmowa duszy z Matką Bolesną[7]), oratoria (np. Via Crucis[7]), suity czy psalmy). Pisał o sobie Patrząc z perspektywy lat, robię dziś ciekawe dla siebie spostrzeżenie, iż cała moja twórczość religijna jest w jakiejś mierze odzwierciedleniem mojej drogi pogłębienia wiary[15].

Nagrody[edytuj]

  • III nagroda Wszechzwiązkowego Konkursu Kompozytorskiego w Moskwie (1961),
  • Nagroda im. Św. Brata Alberta za całokształt twórczości (1981),
  • Nagroda Prezydenta miasta Lublina (1999),
  • Nagroda Związku Kompozytorów Polskich (2000),
  • Nagroda Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2000),
  • Honorowe obywatelstwo Lublina (2009)[16]

Publikacje[edytuj]

  • Ewa Nidecka Muzyka sakralna w twórczości Andrzeja Nikodemowicza, Rzeszów 2010, ​ISBN 978-83-7338-601-3
  • Kolędy i pastorałki Lubelszczyzny na chór mieszany a cappella, Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia, Lublin 2009, ​ISBN 979-08-0152-802-5

Przypisy

  1. DS: Zmarł profesor Andrzej Nikodemowicz, wieloletni wykładowca KUL (pol.). kurierlubelski.pl, 2017-01-28. [dostęp 2017-01-28].
  2. a b c d e f g h i j k l m Jerzy Stankiewicz: Laudacja dla profesora Andrzeja Nikodemowicza wygłoszona na uroczystości nadania godności Członka Honorowego na Jubileuszowym Walnym Zjeździe 70-lecia Związku Kompozytorów Polskich w Warszawie. 2015-06-19. [dostęp 2017-07-04].
  3. a b c d e f g h i j k l m Janusz Paluch: Cracovia Leopolis - Rozmowa z Andrzejem Nikodemowiczem. [dostęp 2017-07-04].
  4. a b Cracovia Leopolis - Lekarz oddany nauce i ludziom. [dostęp 2017-07-04].
  5. Aleksander Nikodemowicz. [dostęp 2017-07-04].
  6. a b c d e f g h i Niecodziennik - Andrzej Nikodemowicz – profesor znany i nieznany. [dostęp 2017-07-04].
  7. a b c d e Towarzystwo Muzyczne im. Edwina Kowalika - Andrzej Nikodemowicz. [dostęp 2017-07-03].
  8. a b c d e f Polskie Wydawnictwo Muzyczne - Andrzej Nikodemowicz. [dostęp 2017-07-03].
  9. a b c d e f KUL - Odszedł prof. Andrzej Nikodemowicz. [dostęp 2017-07-03].
  10. a b Marek Dudek: Abstrakt - Nurt awangardowy w twórczości Andrzeja Nikodemowicza na przykładzie Sonorita quasi una sonata per violono, violoncello e pianoforte. [dostęp 2017-07-04].
  11. Nauka Polska - Andrzej Nikodemowicz. [dostęp 2017-07-03].
  12. UMCS - Aktualności - Zmarł profesor Andrzej Nikodemowicz. [dostęp 2017-07-03].
  13. lublin.eu - Profesor Andrzej Nikodemowicz. [dostęp 2017-07-03].
  14. Zmarł prof. Andrzej Nikodemowicz. Wybitny kompozytor, pianista (pol.). lublin.wyborcza.pl. [dostęp 28 stycznia 2017].
  15. Andrzej Nikodemowicz: Współczesna polska religijna kultura muzyczna jako przedmiot badań muzykologii : zakres pojęciowy, możliwości badawcze : materiały z sympozjum zorganizowanego przez Instytut Muzykologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego 16-17 lutego 1989 r.. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1992.
  16. Honorowi Obywatele Lublina, Uchwałą Nr 813/XXXV/2009 Rady Miasta Lublin z dnia 15 października 2009 roku.

Linki zewnętrzne[edytuj]