Andrzej Trzebiński

Andrzej Trzebiński

Paweł Późny, Stanisław Łomień, Andrzej Jarociński

Andrzej Trzebiński (data nieznana)
Data i miejsce urodzenia	27 stycznia 1922 Radgoszcz
Data i miejsce śmierci	12 listopada 1943 Warszawa
Zawód, zajęcie	poeta, krytyk literacki, publicysta

Andrzej Trzebiński, ps. „Paweł Późny”, „Stanisław Łomień”, „Andrzej Jarociński” (ur. 27 stycznia 1922 w Radgoszczy, zm. 12 listopada 1943 w Warszawie) – polski poeta, dramaturg, krytyk literacki i publicysta.

Życiorys

Był synem Stanisława Konstantego, agronoma i Ireny z domu Lasockiej. Miał młodszą siostrę Zofię (1926–2015). W latach dwudziestych rodzina mieszkała koło Łodzi, później w Komierowie, a od 1932 w Warszawie. Był absolwentem Gimnazjum im. Tadeusza Czackiego w Warszawie. W czasie II wojny światowej, po konspiracyjnej maturze w 1940 podjął studia na tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Studiował slawistykę i filologię polską. Największy wpływ spośród profesorów wywarł na jego osobowość prof. Stanisław Adamczewski, którego nazwał swoim pierwszym, bezpośrednim mistrzem. Jak wielu jego rówieśników łączył studia i pracę zarobkową (tracza na kolei) z działalnością konspiracyjną. Od 1942 związany z Konfederacją Narodu. W konspiracji angażował się przede wszystkim w organizację ruchu literackiego, był nie tylko twórcą, ale także wizjonerem, teoretykiem, ideologiem kultury. Od początku brał udział w wydawaniu pisma „Sztuka i Naród” – pierwszego podziemnego almanachu literackiego. Był autorem wielu artykułów programowych próbujących zdefiniować zadania literatury i miejsce pokolenia wchodzącego do niej w sytuacji okupacji.

Na przełomie maja i czerwca 1943 przejął po Wacławie Bojarskim stanowisko redaktora naczelnego „Sztuki i Narodu”. Prowadził to pismo aż do aresztowania 6 listopada tegoż roku.

Był twórcą i pierwszym kierownikiem Ruchu Kulturowego – ponad podziałami partyjnymi i organizacyjnymi. Współtworzył deklarację ideową ruchu, która ukazała się w 14/15 numerze „SiN” z grudnia 1943 – stycznia 1944, już po jego śmierci.

Długo poszukiwany przez Niemców jako redaktor „SiN-u”, aresztowany został nie w związku ze swą konspiracyjną działalnością, ale za nielegalne korzystanie z fabrycznej stołówki, pod fałszywym nazwiskiem Andrzeja Jarocińskiego. Nie został zidentyfikowany. Rozstrzelano go z ustami zalepionymi gipsem jako jednego z zakładników, w egzekucji ulicznej na rogu ul. Wareckiej i Nowego Światu 12 listopada 1943. Miał wtedy 21 lat. Jego symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 295-3-5).

Twórczość

Większość spuścizny Trzebińskiego spłonęła w czasie powstania warszawskiego, ocalało łącznie ok. 400 stron. Są to wiersze, dramat Aby podnieść różę, fragmenty niedokończonej powieści Kwiaty z drzew zakazanych, publicystyka i pamiętnik.

Za najmniej ciekawe w dorobku Trzebińskiego uważane są utwory liryczne – zresztą autor eseju Pokolenie liryczne i dramatyczne („Sztuka i Naród” 1942, nr 5) deklarował niemoc liryki i szukał właściwej dla swego pokolenia formy wypowiedzi w dającym możliwość obiektywizacji dramacie. Własne koncepcje teoretyczne na temat dramatu (Z laboratorium dramatu, „Sztuka i Naród”, 1943, nr 8) zrealizował w grotesce Aby podnieść różę... Wśród dorobku poetyckiego Trzebińskiego znalazły się także piosenki żołnierskie: Wymarsz Uderzenia i Ojczyzna wzywa nas do boju wydane w 1942 r. w broszurze Uderzenie (w związku z przeprowadzoną w tym czasie akcją Konfederacji Narodu).

Znicze i kwiaty, w miejscu rozstrzelania Andrzeja Trzebińskiego na warszawskim Nowym Świecie w 70-rocznicę śmierci poety (12.11.2013)

Zachowała się także twórczość publicystyczna i krytycznoliteracka Trzebińskiego, drukowana głównie w „Sztuce i Narodzie”. Obok wspomnianych artykułów Z laboratorium dramatu i Pokolenie liryczne i dramatyczne składają się na nią m.in. szkice: To czas się wstrzymał i odwrócił lica (1942, nr 1, bardzo ostra, krytyczna recenzja Kwiatów polskich Juliana Tuwima), Udajmy, że istniejemy gdzie indziej (1942, nr 3-4), Metoda złotego szczytu (Głosy na temat uniwersalizmu) (1943, nr 7), Wspomnienie o przyjacielu (1943, nr 9-10, poświęcone Wacławowi Bojarskiemu), Polska fantastyczna (1943, nr 11-12), W klimacie kultury imperialnej (1943, nr 13).

Na niedokończoną powieść Kwiaty z drzew zakazanych składają się dwa tomy. W pierwszym dominuje obraz przedwojennego środowiska literackiego – widzianego jako pozbawionego idei, pełnego postaw cynicznych i sceptycznych. Nakreślony jest on z wyraźnym zacięciem demaskatorskim, a widziany oczami młodego twórcy – Zbigniewa. W drugim tomie punkt ciężkości przenosi się na postać Zbigniewa. Przestał on być już wyłącznie obserwatorem – ma teraz ambicję stania się animatorem ruchu kulturowego, niemalże wodzem rewolucji, która stanie się odpowiedzią na miałkość postaw przedwojennych. Postać ta, wyraźnie nosząca cechy samego autora i jednoznacznie nawiązująca do roli, jaką sam starał się odegrać w konspiracyjnym środowisku – staje się w drugim tomie powieści przedmiotem obserwacji i analizy.

Wysoko ceniony jest także pamiętnik Trzebińskiego, stanowiący ważne źródło informacji o okupacyjnym życiu literackim. Jest on jednak zapisem nie tylko wydarzeń, ale i zmagań intelektualnych – świadectwem świadomości reprezentanta pokolenia, któremu przyszło wkraczać w dorosłość w sytuacji ekstremalnej.

Publikacje

• Aby podnieść różę..., „Tygodnik Powszechny” 1955, nr 7-8 (pierwodruk dramatu)
• Fragmenty drugiej części Pamiętnika, „Kierunki” 1961, nr 32-39
• Aby podnieść różę...: poezje i dramat, wstęp i oprac. Zdzisław Jastrzębski, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1970
• Kwiaty z drzew zakazanych: proza, wstęp i oprac. Zdzisław Jastrzębski, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1972
• Aby podnieść różę: szkice literackie i dramat , wstęp i oprac. Maciej Urbanowski, Fronda, Warszawa 1999 ISBN 83-912541-1-9
• Pamiętnik, oprac., wstęp i przypisy Paweł Rodak, Iskry, Warszawa 2001 ISBN 83-207-1679-9
• Polska fantastyczna: szkice, dramat, wiersze, oprac. i posłowie Maciej Urbanowski, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2017 ISBN 978-83-7565-510-0

Bibliografia

• Lesław Bartelski, Genealogia ocalonych, Kraków 1963 (i wydania następne)
• Tadeusz Borowski, Wspomnienie o przyjacielu, w: W gałązce dymu, w ognia blasku... Wspomnienia o Wacławie Bojarskim, Tadeuszu Gajcym, Onufrym Bronisławie Kopczyńskim, Wojciechu Menclu, Zdzisławie Stroińskim, Andrzeju Trzebińskim, zebrał i oprac. Józef Szczypka, Warszawa 1977
• Elżbieta Janicka, Sztuka czy Naród? Monografia pisarska Andrzeja Trzebińskiego, Kraków 2006
• Henryk Jerzmański, Spłonąć najjaśniej (Portret Andrzeja Trzebińskiego), w: Portrety twórców „Sztuki i Narodu”, pod red. Jerzego Tomaszkiewicza, Warszawa 1983
• Aleksander Kopiński, Ludzie z charakterami. O okupacyjnym sporze Czesława Miłosza i Andrzeja Trzebińskiego, Warszawa 2004
• Mirosława Kruszewska, Andrzej Trzebiński – teoretyk dramatu, Gdańsk 1975
• Czesław Miłosz, Andrzej Trzebiński, „Kultura” 1960, nr 5
• Stanisław Stabro, Sprawa Trzebińskiego, w: tegoż, Poeta odrzucony, Kraków 1989

Linki zewnętrzne

• Andrzej Trzebiński – archiwum tekstów
• dr hab. Rafał Łętocha, „W historię trzeba zrywać się jak w szturm”. Rzecz o Andrzeju Trzebińskim