Apatryda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Apatryda (gr. άπατρις ‘pozbawiony ojczyzny’)[1], bezpaństwowiec (ang. stateless person) – osoba, której żadne państwo nie uznaje za swojego obywatela, czyli osoba nieposiadająca żadnego obywatelstwa.

Konwencja o statusie bezpaństwowców z 1954 definiuje w art. 1 bezpaństwowca jako osobę, która nie jest uznawana za obywatela żadnego państwa w zakresie obowiązywania jego prawa[2].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Dokument podróży wystawiony przez władze Niemiec na podstawie Konwencji o statusie bezpaństwowców z 1954

Apatrydą zostaje się tracąc obywatelstwo jednego państwa (np. wyjście za mąż za obcokrajowca, gdy prawo kraju ojczystego przewiduje w tej sytuacji „pójście kobiety za mężem”), nie nabywając jednocześnie obywatelstwa innego kraju, względnie rodząc się z rodziców, których państwo lub państwa ojczyste uznają tylko nabycie obywatelstwa przez urodzenie się na ich terytorium (ius soli) w państwie uznającym tylko nabycie obywatelstwa przez urodzenie się z rodziców będących jego obywatelami (ius sanguinis). Innymi przyczynami są m.in. zmiany granic państw (np. republiki byłej Jugosławii) oraz brak wydawania w niektórych państwach aktów urodzenia.

Bezpaństwowość była zjawiskiem częstszym przed kilkudziesięciu laty. Po I wojnie światowej wydawany był bezpaństwowcom różnych kategorii paszport nansenowski, dowód tożsamości pełniący funkcję paszportu. Nazwa pochodzi od badacza polarnego i działacza społecznego Fridtjofa Nansena.

Powszechna deklaracja praw człowieka w artykule 15 głosi: 1. Każdy człowiek ma prawo do posiadania obywatelstwa. 2. Nie wolno nikogo pozbawiać samowolnie obywatelstwa ani nikomu odmawiać prawa do zmiany obywatelstwa.

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych w artykule 24 głosi: 3. Każde dziecko ma prawo do nabycia obywatelstwa.

20 września 1954 r. na forum ONZ przyjęto Konwencję o statusie bezpaństwowców. Zgodnie z nią, państwa powinny przyznać apatrydom takie same prawa jak własnym obywatelom lub cudzoziemcom[3]. 30 sierpnia 1961 r. uchwalono Konwencję o ograniczaniu bezpaństwowości, zapewniającą nabycie obywatelstwa tym, którzy w przeciwnym wypadku pozostaliby bezpaństwowcami, a których łączy z danym państwem określona więź wynikająca z miejsca ich urodzenia lub pochodzenia.

Sytuacja w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W 1938 władze polskie, zaniepokojone pogarszaniem się sytuacji Żydów-obywateli polskich w III Rzeszy, postanowiły przeciwdziałać ich spodziewanemu masowemu powrotowi do kraju pozbawiając ich obywatelstwa[4]. 31 marca 1938 Sejm uchwalił ustawę o pozbawianiu obywatelstwa zgodnie z którą obywatel polski mógł być go pozbawiony m.in. jeżeli przebywał nieprzerwanie za granicą ponad 5 lat od powstania państwa polskiego[5]. 28 października 1938, w przeddzień wykonania rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych o rejestracji paszportów oraz umieszczeniu w nich adnotacji o ważności, Niemcy rozpoczęli akcję deportacyjną polskich Żydów do Polski znaną jako Polenaktion[4]

Polska jako jeden z czterech krajów Unii Europejskiej (pozostałe to Estonia, Cypr i Malta) nie ratyfikowała konwencji ONZ z 1954 i 1961[6]. Według Narodowego Spis Powszechnego z 2011 liczba bezpaństwowców w Polsce wynosiła 2020 osób[7].

W Polsce nie istnieje formalna procedura identyfikacji osób bezpaństwowych, przez co są one narażone na zastosowanie detencji administracyjnej (umieszczenie w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców)[8]. Dwoma podstawowymi sposobami legalizacji przez bezpaństwowców swego pobytu są: ubieganie się o status uchodźcy (na podstawie ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej) oraz postępowanie legalizacyjne prowadzone przez wojewodów (na podstawie ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach)[9].

Polska ustawa o obywatelstwie przewiduje, iż dziecko urodzone na terytorium Polski, które nie uzyskałoby żadnego obywatelstwa (ponieważ np. jego rodzice są nieznani, są sami bezpaństwowcami albo pochodzą z kraju, który przyznaje obywatelstwo tylko dzieciom urodzonym na ich terytoriumius soli), nabędzie polskie obywatelstwo, zaś utracić je można tylko zrzekając się go.

Obecnie w Polsce kwestię utraty obywatelstwa reguluje art. 34 ust. 2 Konstytucji RP:

„Obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie”.

Przepis ten daje obywatelom polskim ochronę przed pozbawieniem ich obywatelstwa w drodze jednostronnej decyzji władz polskich. Jednocześnie art. 137 Konstytucji RP precyzuje, że do zrzeczenia się obywatelstwa wymagana jest zgoda Prezydenta Rzeczypospolitej:

Prezydent Rzeczypospolitej nadaje obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego”.

Zgodnie z art. 48 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2017 r. poz. 1462, z późn. zm.) wymaganym załącznikiem do wniosku o wyrażenie zgody na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego jest m.in. dokument stwierdzający posiadanie obywatelstwa innego państwa lub przyrzeczenie jego nadania. W ten sposób ustawodawca przewidział możliwość zmiany obywatelstwa (utratę obywatelstwa polskiego w celu nabycia obywatelstwa innego państwa), zaś ograniczył możliwość, aby obywatel polski stał się apatrydą.

Zdarza się jednak, że byli obywatele polscy i ich potomkowie pozbawieni są jakiegokolwiek obywatelstwa. Przykładem są byli obywatele II Rzeczypospolitej i ich potomkowie w liczbie 12 tys., którzy osiedlili się na Łotwie po II wojnie i nie uzyskali obywatelstwa łotewskiego po odzyskaniu niepodległości przez to państwo, ani nie przywrócono im obywatelstwa polskiego (zob. Polacy na Łotwie)[10].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. apatryda (hasło) [w:] Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Władysława Kopalińskiego, slownik-online.pl, [dostęp: 17 czerwca 2015].
  2. Convention relating to the Status of Stateless Persons. W: United Nations High Commissioner for Refugees [on-line]. unhcr.org. [dostęp 2018-06-06].
  3. Podręcznik dotyczący ochrony bezpaństwowców zgodnie z Konwencją z 1954 roku o statusie osób bezpaństwowych. W: Wysoki Komisarz ONZ ds. Uchodźców (UNHCR) [on-line]. 2014. [dostęp 2018-06-08]. s. 39.
  4. a b Rafał Żebrowski: Obóz przejściowy w Zbąszyniu. W: Żydowski Instytut Historyczny [on-line]. jhi.pl. [dostęp 2018-07-16].
  5. Ustawa z dnia 31 marca 1938 r. o pozbawianiu obywatelstwa. (Dz.U. z 1938 r. Nr 22, poz. 191)
  6. RPO upomina się o prawa bezpaństwowców w Polsce. prawo.gazetaprawna.pl, 24 maja 2015. [dostęp 2018-05-24].
  7. Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna - NSP 2011. W: Główny Urząd Statystyczny [on-line]. 2013. [dostęp 2018-06-08]. s. 250.
  8. Ochrona bezpaństwowców przez arbitralną detencją w Polsce. W: European Network on Statelessness [on-line]. 2019. [dostęp 2018-06-08]. s. 8–9, 28.
  9. Anna Strama, Anna Pilaszek: Raport: Niewidzialni. Bezpaństwowcy w Polsce. W: Centrum Pomocy Prawnej im. Haliny Bieć [on-line]. październik 2013. [dostęp 2018-06-06]. s. 10–14.
  10. Interpelacja nr 5541 do ministra spraw zagranicznych w sprawie problemów polskiej mniejszości na Łotwie, Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych na interpelację nr 5541

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]