Architektura Katowic

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Architektoniczna mapa Śródmieścia Katowic

Architektura Katowic jest głównie tworem rozwoju przemysłowego cechującego ostatnie 160 lat, nie licząc pewnych elementów pierwotnie wiejskich, które mogą być starsze.

Katowice należą obok Łodzi i Gdyni do nielicznej grupy dużych miast Polski, których centra nie wywodzą się ze średniowiecznego miasta lokacyjnego. Style takie jak gotyk, renesans czy barok nie są zatem w ogóle reprezentowane. Układ urbanistyczny miasta powstał na skutek rozbudowy i połączenia poszczególnych wsi i osiedli rolniczych w czasie gwałtownego rozwoju w XIX i XX wieku. Centrum miasta zostało ukształtowane w II połowie XIX wieku. Jego kształt determinowała istniejąca od południa linia kolejowa, a od północy stary folwark na terenie Kuźni Boguckiej, stawy oraz droga w kierunku Mysłowic (dzisiejsza ul. Warszawska)[1]. Inicjatorem osiowego planu zagospodarowania przestrzennego był Friedrich Wilhelm Grundman[2].

Miasto posiada również „najnowocześniejszą starówkę” w Polsce; modernistyczne kwartały w południowej części śródmieścia, zawierają jedne z najlepszych przykładów międzywojennego funkcjonalizmu[3].

Architektura historyczna w Katowicach (do 1922)[edytuj | edytuj kod]

Śródmieście Katowic[edytuj | edytuj kod]

Rozwój dzisiejszego śródmieścia Katowic z dawnej wsi rozpoczął się w połowie XIX wieku, po budowie kolei w 1846; jednak dynamizmu nabrał po wojnie krymskiej i zmianie relacji międzynarodowych w pobliżu miasta. Według pierwszego planu regulacyjnego stworzonego przez Heinricha Moritza Augusta Nottebohma w 1856[4] powstały wzdłuż osi łączącej dzisiejszą ul. Warszawską, Rynek, ul. 3 Maja i plac Wolności kamienice mieszczańskie w stylu neorenesansu włoskiego lub neoklasycystycznym mające zazwyczaj jedynie dwie kondygnacje (Rynek 6, ul. Dworcowa 11, ul. Warszawska 10)[5]. W pewnym oddaleniu powstawały wille[6] należące do burżuazji (najokazalsza była nieistniejąca willa Grundmanna przy ul. Warszawskiej). Drugi etap zabudowy śródmieścia nastąpił po wyraźnym ożywieniu gospodarczym jakie miało miejsce około 1880[5], gdy zaczęto zabudowywać tereny w kierunku obecnych ul. A. Mickiewicza, ul. Piastowskiej, ul. Stanisława Moniuszki, a także przebudowano większość budynków wzniesionych wcześniej nadbudowując je do czterech lub pięciu kondygnacji. Powstały wtedy pierwsze typowe kamienice czynszowe. W epoce późnego historyzmu większość obiektów powstawała w stylu eklektycznym z zastosowaniem elementów neorenesansowych i neobarokowych (dość rzadko neogotyckich stosowanych częściej w budynkach publicznych), a w początku XX wieku – także z elementami dekoracji secesyjnej (np. ul. 3 Maja 40, ul. A. Mickiewicza 14, ul. T. Kościuszki 23). Budynki w tym okresie często były także licowane cegłą (żółtą, czerwoną, białą). Najbardziej nieszablonowe kamienice z tego etapu rozwoju śródmieścia powstały po 1910, gdy zmniejszono dekoracyjność fasad, a bryły stały się asymetryczne.

Z końcem XIX wieku Katowice z niewielkiej wioski rozwinęło się w zaledwie ćwierć wieku w ważne górnośląskie miasto[7]. Wyspiański 12 lipca 1898 pisał na kartce do Lucjana Rydla: „Zwiedzam więc Katowice. Jest to wielkie miasto malutkie...”[8].

Do zachowanych zabytków architektury dawnych Katowic (obecne Śródmieście) zaliczają się[9][10][11][12]:

Nieistniejące

Pozostałe dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Wiele zabytków zachowało się w peryferyjnych dzielnicach, czyli włączonych do Katowic miejscowościach:

Bogucice:

Brynów:

Dąbrówka Mała

Dąb

Giszowiec

Ligota-Panewniki

Janów-Nikiszowiec

Kostuchna

Murcki

  • Dawna willa dyrektora kopalni − obecnie przedszkole (ul. Bielska 1), pochodząca z około 1905.
  • Dawny dom handlowy (pl. Jana Kasprowicza 4), wybudowany pomiędzy 1905 a 1910 w stylu modernizmu.
  • Pozostałości zabudowań dawnego tartaku (ul. Tartaczna 28, 30), pochodzące z końca XIX wieku.
  • Historyczna zabudowa mieszkalna (m.in. ul. Bielska, pl. Jana Kasprowicza, ul. Jana Samsonowicza, ul. Kamila Baczyńskiego, ul. Cegielnia Murcki, wille przy ul. Wolności).

Szopienice-Burowiec

Wełnowiec-Józefowiec

Załęże

Zarzecze:

  • XIX-wieczna wiejska zabudowa[14].

Zawodzie

  • Dawny ratusz gminy Zawodzie i Bogucice (ul. 1 Maja 50), wzniesiony w latach 1911−1913 według projektu Arnolda Hartmanna z Berlina−Schoeneberg, zrealizowanego przez Juliusa Litsche.
  • Zespół budynków szkoły i przedszkola, wzniesiony na przełomie XIX i XX wieku (po 1890) w stylu neogotyckim (przy ul. Stanisława Staszica 2).

Architektura okresu międzywojennego (1922-1939)[edytuj | edytuj kod]

Architektura modernistyczna z lat 1922-1939
Przykład katowickich ogrodów zimowych z lat trzydziestych

Katowice, po przyłączeniu w 1922 do Polski, stały się stolicą nowego województwa śląskiego, w związku z czym władze musiały rozwiązać problem braku odpowiednich gmachów administracyjnych, a po kilku latach zapewnić także lokale mieszkalne dla szybko rosnącej liczby ludności. Te czynniki spowodowały bardzo dynamiczny rozwój zabudowy miejskiej, która ze względu na promowanie modernistycznej architektury przez władze wojewódzkie (w szczególności przez wojewodę Michała Grażyńskiego) miała od drugiej połowy lat 20. charakter wyłącznie nowoczesny. W związku z tym, miasto zostało zabudowane gmachami modernistycznymi w stopniu porównywalnym w Polsce jedynie z Gdynią i Warszawą[3].

W ówczesnej stolicy Górnego Śląska powstawały wtedy jedne z pierwszych w Europie (drapacze chmur) o konstrukcji stalowej (projektu prof. Stefana Bryły), modernistyczne wille będące kontynuacją najlepszych koncepcji modernistycznych czy luksusowe kamienice z charakterystycznymi „ogrodami zimowymi”. Budowane wówczas obiekty wyróżniała wysoka jakość projektu i wykonania. Miasto rozwijało się po południowej stronie torów kolejowych gdzie powstały monumentalne gmachy administracyjne (np. Sejm Śląski, Urzędy Niezespolone) i luksusowe kamienice (ul. PCK, Skłodowskiej). Rozwój architektoniczny w tym okresie można podzielić na dwie fazy, w których pierwsza odwoływała się jeszcze do dawnej tradycji, natomiast w drugiej fazie zaczęto wznosić liczne nowoczesne budynki funkcjonalistyczne o nowoczesnej konstrukcji, dużych powierzchniach przeszkleń, pozbawione jakichkolwiek ornamentów i odwołujące się swoją bryłą do „stylu okrętowego”. Ilość i jakość tych realizacji sprawia, że Katowice posiadają wyróżniającą się ilość nowoczesnej zabudowy modernistycznej z okresu międzywojennego, jako powstała w tym czasie w Polsce.

Katowiccy architekci lat międzywojennych: Tadusz Michejda, Karol Schayer, Zbigniew Rzepecki, Lucjan Sikorski, Tadeusz Kozłowski, Leon Dietz d’Arma, Zygmunt Łoboda,

ZHSZ, Sanepid ul. Raciborska

Niektóre międzywojenne historyczne obiekty w Katowicach:

Śródmieście

Pozostałe dzielnice

Architektura późnego modernizmu (1945-1979)[edytuj | edytuj kod]

Katowice, Spodek
Budynek Okręgowej Rady Związków Zawodowych (obecnie: Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego).

Po II wojnie światowej w planowaniu urbanistycznym Katowic położono nacisk na złagodzenie dzielącego działania przebiegającej przez centrum miasta w kierunku równoleżnikowym linii kolejowej. W opracowanym w 1947 przez Juliana Duchowicza i Mariana Śramkiewicza planie rozwoju miasta zaproponowano poszerzenie Rynku w kierunku południowym, w miejsce zniszczonego w 1945 r. kwartału zabudowy. Dalsze projekty przewidywały jednak rozwój centrum na północ, a w miejscu kilkunastu kamienic wzdłuż al. W. Korfantego wzniesiono nowe obiekty biurowe i usługowe. Nowo założone biuro architektoniczno-urbanistyczne Miastoprojekt Katowice, zatrudniało głównie absolwentów Politechniki Krakowskiej, interesujących się rozwojem architektury w krajach zachodnich. W rezultacie powstał w centrum Katowic na przełomie lat 60. i 70. ciekawy i zróżnicowany zespół urbanistyczny, reprezentujący formy stylu międzynarodowego, częściowo do dziś awangardowe. Ze względu jednak na słabą jakość detali i materiałów budowlanych, a także brak odpowiedniej konserwacji (w tym czyszczenia elewacji) oraz nieskoordynowane umieszczanie na budynkach tablic reklamowych i wymianę elementów obecna ich forma jest znacznie zniekształcona.

Najważniejsze obiekty późno-modernistyczne w Katowicach:

Osiedla z czasów Polski Ludowej[edytuj | edytuj kod]

Architektura postmodernizmu i współczesna[edytuj | edytuj kod]

ING Bank Śląski

Postmodernizm w architekturze pojawił się w Katowicach, jak i w całej Polsce, z opóźnieniem, w latach 90. Wiele obiektów poprzemysłowych przekształcanych jest w centra handlowe lub rozrywkowe z zachowaniem części dawnych murów. Kreuje się specyficzną atmosferę, tworząc zamierzone kontrasty materiałowe i stylistyczne, łącząc oznaki nowoczesności z tradycyjnym górnośląskim krajobrazem architektonicznym.

W późnych latach 90. w Katowicach pojawiają się realizacje światowych kolosów architektonicznych jak np. Bank Śląski zaprojektowany przez australijski Denton Corker Marshall Architecture and Urban Design.

Najważniejsze obiekty postmodernistyczne w Katowicach:

Najważniejsze obiekty współczesne w Katowicach:

Architektura przemysłowa[edytuj | edytuj kod]

Cały Górnośląski Okręg Przemysłowy, a w szczególności Katowice, to skarbnica zabytkowej architektury przemysłowej.

Najważniejsze obiekty zabytkowe architektury przemysłowej w Katowicach:

Place, skwery i ronda w Katowicach[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Place w Katowicach.
 Osobny artykuł: Ronda w Katowicach.

Większa część wszystkich placów w Katowicach zlokalizowana jest w Śródmieściu i w głównych punktach dzielnic. Powstawały często na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych.

Pomniki w Katowicach[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze w Katowicach[edytuj | edytuj kod]

 Osobna strona: Kategoria:Cmentarze Katowic.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wysokie budynki w Katowicach

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Lech Szaraniec, Górny Śląsk – Przewodnik, wyd. Muza, Warszawa 1997, ​ISBN 83-7079-875-6​, str. 55.
  2. Katowice – Informator, red. S. Adamczyk, wyd. Urząd Miasta w Katowicach, Katowice 1993, s. 7.
  3. a b Wojewódzki Program Opieki nad Zabytkami w województwie śląskim na lata 2010−2013 (pol.) www.slaskie.pl [dostęp 2011-07-19]
  4. Katowice – Informator, red. S. Adamczyk, wyd. Urząd Miasta w Katowicach, Katowice 1993, s. 10.
  5. a b Katowice – Informator, red. S. Adamczyk, wyd. Urząd Miasta w Katowicach, Katowice 1993, s. 11.
  6. Lech Szaraniec, Górny Śląsk – Przewodnik, wyd. Muza, Warszawa 1997, ​ISBN 83-7079-875-6​, str. 65, 66, 67.
  7. Wydawnictwo Muzeum Śląskiego: Lech Szaraniec „Katowice w dawnej i współczesnej fotografii. [dostęp 7 sierpnia 2008].
  8. Danuta Lubina-Cipińska: Historię tej sceny, budowali wybitni twórcy. [dostęp 7 sierpnia 2008].
  9. Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach: Rejestr zabytków w Katowicach (pol.). [dostęp 18 sierpnia 2010].
  10. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 31 grudnia 2017; 6 miesięcy temu. [dostęp 2010-12-30].
  11. a b c Urząd Miasta Katowice: Wartości dziedzictwa kulturowego (załącznik 1.9) (pol.). www.bip.um.katowice.pl. [dostęp 2011-06-30].
  12. Sklep Muzeum Śląskiego w Katowicach: Katarzyna Łakomy: Wille miejskie Katowic (pol.) www.sklep.muzeumslaskie.pl [dostęp 2011-08-15]
  13. Lech Szaraniec, Górny Śląsk – Przewodnik, wyd. Muza, Warszawa 1997, ​ISBN 83-7079-875-6​, str. 56.
  14. a b c Urząd Miasta Katowice: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego południowych dzielnic miasta Katowice (pol.). www.bip.katowice.eu. [dostęp 2011-05-30].
  15. Katowice. W 137. rocznicę uzyskania praw miejskich, red. Antoni Barciak, Instytut Górnośląski, Urząd Miasta Katowice, Muzeum Historii Katowic, Katowice 2003, ​ISBN 83-86053-46-1​, str. 141-166.
  16. Urząd Miasta Katowice: Wykaz obiektów chronionych poprzez wpis do rejestru zabytków (pol.). [dostęp 18 sierpnia 2010].
  17. Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 33. ISBN 978-83-7729-021-7.
  18. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec. Miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 51. ISBN 978-83-87727-68-0.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010. ISBN 978-83-7729-021-7.
  • Przewodnik po Katowicach, zbior., wyd. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Zarząd Okręgu Katowice, wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1962.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]