Architektura starożytnego Rzymu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Architektura starożytnego Rzymu była początkowo związana tylko z miastem Rzymem i państwem, które tworzył. Wraz z licznymi podbojami jej zasięg zaczął obejmować prawie całą Europę Zachodnią, Bałkany, Grecję, Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę i Afrykę Północną. Okres, w którym trwał stopniowy jej rozwój, rozkwit i okres schyłkowy to czas od VI w. p.n.e. do V w. Okres ten można podzielić na kilka etapów:

Architektura rzymska ukształtowała się w znacznej mierze pod wpływem architektury hellenistycznej oraz architektury etruskiej. Pierwsze rzymskie świątynie powstały podczas panowania etruskich królów. To właśnie wtedy Rzymianie nauczyli się odlewać brąz, wypalać terakotę, poznali konstrukcje łukowe i sklepienia. Wpływom greckim Rzymianie zawdzięczają zaś porządek koryncki. Samodzielnie zaś wykształcili porządek kompozytowy. Wynalezienie betonu produkowanego z wapna, popiołów wulkanicznych, wody i drobnych kamieni pozwoliło na opanowanie techniki wyrobu zapraw i tynków.

Opanowana w II w. p.n.e. umiejętność wypalania cegieł przyczyniła się do przełomu w rzymskiej sztuce budowlanej. W tym czasie (przed okresem cesarstwa) nowo zakładane miasta charakteryzowały się układem ulic w kształcie siatki przecinających się ciągów komunikacyjnych pod kątem prostym, brukowanymi nawierzchniami i kanalizacją. Domy budowane były z wykorzystaniem wzorów greckich, posiadały atrium i perystyl. Budowano też wille a w miastach powstawały kamienice czynszowe (tzw. insula), mieszczące sklepy i warsztaty na parterze a mieszkania na wyższych kondygnacjach. Z tego okresu zachowały się akwedukty i drogi rzymskie (np. via Appia i Aqua Appia), urządzenia kanalizacyjne (Cloaca Maxima), mosty (Most Fabrycjusza w Rzymie), budowle użyteczności publicznej: kuria, bazylika, termy, cyrki (np. rzymski Circus Maximus). Przykładem natomiast budownictwa sakralnego była niezachowana do dzisiaj świątynia Jowisza Najlepszego Największego, zbudowana w porządku toskańskim.

Okres cesarstwa to rozwój urbanistyki i architektury. Miasta otaczano murami obronnymi z bramami, wieżami, rozbudowywano akwedukty i system kanalizacyjny. W tym okresie przebudowano Rzym (Pole Marsowe, Forum Romanum). Wzdłuż dróg powstawały nekropolia. Pobudowano mauzolea, np. Mauzoleum Hadriana, katakumby. Stawiano również okazałe pałace (Złoty Dom Nerona, pałac Flawiuszów). Powszechniejsze stało się stosowanie kopułPanteon w Rzymie. Budowle powszechnego użytku przybierały monumentalne rozmiary, np. amfiteatr Koloseum lub teatry, termy Karakalli. Powstawały też łuki triumfalne. Na podbitych terenach zakładano stałe obozy wojskowe (castrum romanum), które dały początek licznym miastom, funkcjonującym do dzisiaj np. Londyn lub Kolonia.

Architektura rzymska wywarła duży wpływ na rozwijającą się architekturę wczesnego chrześcijaństwa i bizantyjską.

Typy budowli[edytuj | edytuj kod]

Amfiteatry[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Amfiteatr.
Amfiteatr w Arles

Amfiteatr był, razem z łukiem tryumfalnym i bazyliką, jednym z głównych budynków projektowanych przez Rzymian. Niektóre z najbardziej imponujących budowli świeckich to właśnie amfiteatry, ponad 200 jest znanych, a wiele z nich jest dobrze zachowanych, tak jak w Arles, a także jego protoplasta, Koloseum w Rzymie. Wykorzystywano je do walk gladiatorów, pokazów publicznych, publicznych spotkań i walk byków, których tradycja przetrwała w Hiszpanii. Ich typowy kształt, funkcje i nazwa odróżniają je od rzymskich teatrów, które mają mniej lub bardziej półokrągłe kształty. Rzymskie amfiteatry posiadają kształt eliptyczny, zaprojektowane głównie do wyścigów konnych lub wyścigów rydwanów. Najwcześniejsze rzymskie amfiteatry pochodzą z połowy I wieku p.n.e. ale większość z nich została zbudowana w czasie panowania cesarzy, począwszy od okresu Augusta (27 r. p.n.e - 14). Imperialne amfiteatry zostały zbudowane w całym Imperium Rzymskim; największy mógł pomieścić 40 000-60 000 widzów, a najbardziej wyszukane wielopiętrowe arkadowe fasady były bogato zdobione marmurem, stiukiem i rzeźbami. Po zakończeniu walk gladiatorów w V wieku i zabójstwach zwierząt w szóstym, większość amfiteatrów popadła w ruinę, a ich materiały zostały wydobyte lub poddane recyklingowi. Niektóre zostały zrównane z ziemią, a inne przekształcone w fortyfikacje. Kilka kontynuowało jako wygodne miejsca spotkań otwartych; w niektórych z nich znajdowały się kościoły.

Bazyliki[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Bazylika.

Rzymska bazylika była dużym budynkiem użyteczności publicznej, w którym można było prowadzić sprawy handlowe lub prawne, pełniący wiele funkcji nowoczesnego ratusza. Zwykle przebywali tam sędziowie i używali jej do innych oficjalnych ceremonii. Pierwsze bazyliki w ogóle nie miały funkcji religijnej. Już w czasach Augusta publiczna bazylika w której zajmowano się transakcjami była budowana w każdej osadzie uważającej się za miasto. Użytkowano ją w taki sam sposób, jak późnośredniowieczne domy z targowiskami w północnej Europie. Chociaż ich forma była zmienna, bazyliki często zawierały wewnętrzne kolumnady, które dzieliły przestrzeń, dając nawy lub arkadowe przestrzenie po jednej lub obu stronach, z absydą na jednym końcu (lub rzadziej na każdym końcu), gdzie siedzieli sędziowie, często na lekko podniesionym podwyższeniu. Centralna nawa była szeroka i znajdowała się wyżej niż przejścia boczne, dzięki czemu światło mogło przenikać przez okna clerestorium. Najstarsza znana bazylika, Bazylika Porcia, została zbudowana w Rzymie w 184 r.n.e. przez Cato the Elder w czasach, kiedy był Cenzorem. Inne wczesne przykłady to bazylika w Pompejach (koniec II w p.n.e). Po tym, jak chrześcijaństwo stało się oficjalną religią, kształt bazyliki uznano za odpowiedni dla pierwszych dużych kościołów publicznych, unikając podobieństwa do grecko-rzymskiej formy świątyni.

Cyrki[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Cyrk (budowla).
Plan Circus Maximus. Ten projekt był typowy dla cyrków rzymskich

Cyrk rzymski był dużym miejscem na otwartym powietrzu, służącym do publicznych wydarzeń w starożytnym Cesarstwie Rzymskim. Cyrki były podobne do starożytnych greckich hipodromów, choć cyrki służyły różnym celom i różniły się konstrukcją i konstrukcją. Wraz z teatrami i amfiteatrami Cyrki były jednym z głównych miejsc rozrywki w tamtych czasach.Odbywały się tam wyścigi rydwanów, wyścigi konne i przedstawienia upamiętniające ważne wydarzenia imperium. W przypadku wydarzeń związanych z rekonstrukcją bitew morskich, cyrk zostawał zalany wodą.

Przestrzeń widowiska rzymskiego cyrku była, mimo swojej nazwy, podłużnym prostokątem z dwóch liniowych odcinków toru wyścigowego, oddzielona środkową listwą biegnącą wzdłuż długości około dwóch trzecich toru, połączoną z jednej strony półkolistym odcinkiem i na drugim końcu z niepodzielną sekcją toru zamkniętą (w większości przypadków) wyróżniającą się bramą początkową znaną jako carceres, tworząc tym samym tor dla wyścigów.

Forum[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Forum (Rzym).

Horreum[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Horreum.

Insula[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Insula.

Latarnie morskie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Latarnia morska.

Termy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Termy.

Świątynie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Świątynia rzymska.

Teatry[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Teatr rzymski.

Mauzolea[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Mauzoleum.

Istotne budynki i obszary[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]