Architektura starożytnego Rzymu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Architektura starożytnego Rzymu – charakterystyczne budownictwo związane z kulturą starożytnego Rzymu i rzymską cywilizacją. Dzięki podbojom jego zasięg objął niemal całą Europę Zachodnią, Bałkany, Grecję, Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę i Afrykę Północną. Stopniowy rozwój tej architektury następuje od VI w. p.n.e. do V wieku i ogólnie dzielony jest na kilka historycznych etapów:

Cechy architektury rzymskiej[edytuj | edytuj kod]

Architektura rzymska ukształtowała się w znacznej mierze pod wpływem architektury hellenistycznej oraz etruskiej. Pierwsze rzymskie świątynie powstały za panowania etruskich królów. Rzymianie nauczyli się wówczas odlewać brąz, wypalać terakotę, poznali konstrukcje łukowe i sklepienia, wpływom greckim zawdzięczali porządek koryncki, jednocześnie samodzielnie wykształcając porządek kompozytowy. Wynalezienie betonu produkowanego z wapna, popiołów wulkanicznych, wody i drobnych kamieni, pozwoliło na opanowanie techniki wyrobu trwałych zapraw i tynków. Do istotnego postępu w rzymskiej sztuce budowlanej przyczyniła się też opanowana w II w. p.n.e. umiejętność wypalania cegieł.

W tym czasie (przed okresem cesarstwa) nowo zakładane miasta charakteryzowały się układem ulic w kształcie siatki przecinających się pod kątem prostym ciągów komunikacyjnych, brukowanymi nawierzchniami i kanalizacją. Domy budowano zasadniczo z wykorzystaniem wzorów greckich,(były podobnie wyposażone w atrium i perystyl). Budowano też wille, a w miastach powstawały kamienice czynszowe (tzw. insule), mieszczące sklepy i warsztaty na parterze, a pomieszczenia mieszkalne na wyższych kondygnacjach. Z tego okresu zachowały się drogi rzymskie i akwedukty (np. via Appia i Aqua Appia), systemy kanalizacyjne (Cloaca Maxima), mosty (Most Fabrycjusza w Rzymie) oraz budowle użyteczności publicznej: kuria, bazylika, termy, cyrki (np. rzymski Circus Maximus). Do przykładów ówczesnego budownictwa sakralnego należy niezachowana świątynia Jowisza Najlepszego Największego, zbudowana w porządku toskańskim.

Rozwój architektury i urbanistyki[edytuj | edytuj kod]

Okres cesarstwa to rozwój urbanistyki i architektury. Miasta otaczano murami obronnymi z bramami, wieżami, rozbudowywano akwedukty i system kanalizacyjny. W tym okresie przebudowano Rzym (Pole Marsowe, Forum Romanum). Wzdłuż dróg powstawały nekropolia. Wybudowano mauzolea, np. Mauzoleum Hadriana, katakumby. Stawiano również okazałe pałace (Złoty Dom Nerona, pałac Flawiuszów). Powszechniejsze stało się stosowanie kopułPanteon w Rzymie. Budowle powszechnego użytku przybierały monumentalne rozmiary, np. amfiteatr Koloseum lub teatry, termy Karakalli. Powstawały też łuki triumfalne. Na podbitych terenach zakładano stałe obozy wojskowe (castrum romanum), które dały początek licznym miastom, funkcjonującym do dzisiaj np. Londyn lub Kolonia.

Architektura rzymska wywarła duży wpływ na rozwijającą się architekturę wczesnego chrześcijaństwa i bizantyjską.

Typy budowli[edytuj | edytuj kod]

Amfiteatr[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Amfiteatr.
Amfiteatr w Arles

Amfiteatr był, razem z łukiem tryumfalnym i bazyliką, jednym z głównych budynków projektowanych przez Rzymian. Niektóre z najbardziej imponujących budowli świeckich to właśnie amfiteatry. Znamy obecnie ponad 200 amfiteatrów, a wiele z nich jest dobrze zachowanych, tak jak ten w Arles, a także jego protoplasta, Koloseum w Rzymie. Wykorzystywano je do walk gladiatorów, pokazów publicznych, publicznych spotkań i walk byków, których tradycja przetrwała w Hiszpanii. Ich typowy kształt, funkcje i nazwa odróżniają je od rzymskich teatrów, które mają mniej lub bardziej półokrągłe kształty. Rzymskie amfiteatry posiadają kształt eliptyczny, ponieważ zaprojektowane były głównie do wyścigów konnych lub wyścigów rydwanów. Najwcześniejsze rzymskie amfiteatry pochodzą z połowy I wieku p.n.e. ale większość z nich została zbudowana w czasie panowania cesarzy, począwszy od okresu Augusta (27 r. p.n.e - 14). Imperialne amfiteatry zostały zbudowane w całym Imperium Rzymskim; największy mógł pomieścić 40 000-60 000 widzów, a najbardziej wyszukane wielopiętrowe arkadowe fasady były bogato zdobione marmurem, stiukiem i rzeźbami. Po zakończeniu walk gladiatorów w V wieku i zabójstwach zwierząt w szóstym, większość amfiteatrów popadła w ruinę, a materiały z których je zbudowano, zostały wydobyte lub poddane recyklingowi. Niektóre zostały zrównane z ziemią, a inne przekształcone w fortyfikacje. Kilka kontynuowało swoje istnienie jako wygodne miejsca spotkań otwartych; w niektórych z nich znajdowały się kościoły.

Bazylika[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Bazylika.

Rzymska bazylika była dużym budynkiem użyteczności publicznej, w którym można było prowadzić sprawy handlowe lub prawne, pełniący wiele funkcji nowoczesnego ratusza. Zwykle przebywali tam sędziowie i używali jej do innych oficjalnych ceremonii. Pierwsze bazyliki w ogóle nie miały funkcji religijnej. Już w czasach Augusta publiczna bazylika w której zajmowano się transakcjami była budowana w każdej osadzie uważającej się za miasto. Użytkowano ją w taki sam sposób, jak późnośredniowieczne domy z targowiskami w północnej Europie. Chociaż ich forma była zmienna, bazyliki często zawierały wewnętrzne kolumnady, które dzieliły przestrzeń, dając nawy lub arkadowe przestrzenie po jednej lub obu stronach, z absydą na jednym końcu (lub rzadziej na każdym końcu), gdzie siedzieli sędziowie, często na lekko podniesionym podwyższeniu. Centralna nawa była szeroka i znajdowała się wyżej niż przejścia boczne, dzięki czemu światło mogło przenikać przez okna clerestorium. Najstarsza znana bazylika, Bazylika Porcia, została zbudowana w Rzymie w 184 r. p.n.e. przez Katona Starszego w czasach, kiedy był cenzorem. Innym wczesnym przykładem jest bazylika w Pompejach (koniec II w p.n.e). Po tym, jak chrześcijaństwo stało się oficjalną religią cesarstwa, kształt bazyliki uznano za odpowiedni dla pierwszych dużych kościołów publicznych, unikając podobieństwa do grecko-rzymskiej formy świątyni.

Cyrk[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Cyrk (budowla).
Plan Circus Maximus. Ten projekt był typowy dla cyrków rzymskich

Cyrk rzymski był dużym miejscem na otwartym powietrzu, służącym do publicznych wydarzeń w starożytnym Cesarstwie Rzymskim. Cyrki były podobne do starożytnych greckich hipodromów, choć cyrki służyły różnym celom i różniły się konstrukcją. Wraz z teatrami i amfiteatrami Cyrki były jednym z głównych miejsc rozrywki w tamtych czasach. Odbywały się tam wyścigi rydwanów, wyścigi konne i przedstawienia upamiętniające ważne wydarzenia imperium. W przypadku wydarzeń związanych z rekonstrukcją bitew morskich, cyrk zostawał zalany wodą.

Przestrzeń widowiska rzymskiego cyrku była, mimo swojej nazwy, podłużnym prostokątem z dwóch liniowych odcinków toru wyścigowego, oddzielona środkową listwą biegnącą wzdłuż długości około dwóch trzecich toru, połączoną z jednej strony półkolistym odcinkiem i na drugim końcu z niepodzielną sekcją toru zamkniętą (w większości przypadków) wyróżniającą się bramą początkową znaną jako carceres, tworząc tym samym tor dla wyścigów.

Forum[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Forum (Rzym).

Horreum[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Horreum.

Insula[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Insula.

Latarnia morskia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Latarnia morska.

Mauzoleum[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Mauzoleum.

Świątynia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Świątynia rzymska.

Teatr[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Teatr rzymski.

Termy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Termy.

Najważniejsze budowle[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]