Arsenopiryt
 | |
| Właściwości chemiczne i fizyczne | |
| Inne nazwy |
mispikiel |
|---|---|
| Skład chemiczny |
FeAsS (siarczek żelaza i arsenu), zwykle zawiera domieszki złota |
| Twardość w skali Mohsa |
5–6[1] |
| Przełam |
nierówny/nieregularny[2] |
| Łupliwość |
wyraźna wg {110} i {001}[1] |
| Pokrój kryształu |
słupkowy, pręcikowy[1], igiełkowy, listewkowy, tabliczkowy, pryzmatyczny[2] |
| Przezroczystość | |
| Układ krystalograficzny | |
| Klasa krystalograficzna |
pryzmatyczna[2] |
| Właściwości mechaniczne | |
| Gęstość | |
| Właściwości optyczne | |
| Barwa |
szarobiała, stalowoszara, cynowobiała |
| Rysa |
ciemnoszara, szarawoczarna, niemal czarna |
| Połysk | |
| Współczynnik załamania |
anizotropia: silna, czerwonofioletowa[2] pleochroizm: słaby[2] |
| Dodatkowe dane | |
| Klasyfikacja Strunza |
2.EB.20[2] |
Arsenopiryt – minerał z gromady siarkosoli; jego głównym składnikiem siarczek żelazowo-arsenowy. Minerał pospolity i szeroko rozpowszechniony.
Nazwa pochodzi od składu chemicznego (E.F. Glocker, 1847).
Właściwości
[edytuj | edytuj kod]Tworzy kryształy długosłupkowe lub krótkosłupkowe, igiełkowe, listewkowe kryształy mają na ścianach charakterystyczne prążkowanie. Wykształca zbliźniaczenia – bliźniaki krzyżowe lub rozetowe[3]. Występuje w skupieniach zbitych, nerkowatych, ziarnistych, skorupowych, włóknistych, promienistych, rozetowych, wpryśnięciach. Jest kruchy, nieprzezroczysty[2]. Zawiera domieszki: kobaltu – arsenopiryt kobaltowy (glaukodot), złota – niklu, bizmutu.
Uderzenie w minerał młotkiem powoduje powstawanie iskier, przy czym wydziela się charakterystyczny czosnkowy zapach arszeniku. Podczas podgrzewania na ściankach próbówki osadza się czerwonawożółty siarczek arsenu. Pod wpływem wzrostu temperatury minerał przybiera szaroczarną barwę żelaza. Rozpuszcza się w kwasie azotowym[4][1].
Istnieje wiele odmian tego minerału zawierających inne metale np. danait, w którym część atomów żelaza zastąpiły atomy kobaltu.
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]Produkt procesów hydrotermalnych wysokich i średnich temperatur. Występuje w utworach hydrotermalnych (w żyłach i gniazdach kruszcowych i kwarcowych. Arsenopiryt pojawia się w pegmatytach, skałach metamorficznych np. gnejsach. Często tworzy impregnacje w serpentynitach i amfibolitach. Współwystępuje z lelingitem, pirytem, chalkopirytem, magnetytem, apatytem, rutylem, turmalinem, pirotynem, kasyterytem, syderytem, muskowitem, wolframitem, złotem rodzimym, kwarcem, kalcytem, sfalerytem, fluorytem, galeną[3][5][1][2].
Główne złoża: USA – New Hampshire, Wielka Brytania, Niemcy – (Saksonia, G.Harz, w okolicach Miśni), Szwecja – (Boliden – największe na świecie złoże), Rosja, Czechy, Peru, Portugalia[4].
W Polsce występuje w Złotym Stoku (arsenopiryt złotonośny) na Dolnym Śląsku, eksploatowany od średniowiecza do lat 50. XX w. Także w Kowarach i Przecznicy – kobaltonośny (glaukodot), Czarnowie, Rędzinach, Miedziance, Ciechanowicach (Rudawy Janowickie), Radzimowicach (Kaczawy), Radomierzu, Starej Kamienicy (Izery), Gębczycach k. Strzelina[3].
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Walter Schumann, Minerały świata, Alma-Press, 2003, s. 172, ISBN 978-83-7020-313-9.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Arsenopyrite, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-08-30] (ang.).
- 1 2 3 Eligiusz Szełęg, MINERAŁY I SKAŁY POLSKI, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 66, ISBN 978-83-7763-668-8.
- 1 2 Jan Parafiniuk, ATLAS MINERAŁÓW, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 64, ISBN 978-83-7073-845-7.
- ↑ Rupert Hochleitner, Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 15 kwietnia 2022, s. 140, ISBN 978-83-7073-816-7.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Leksykon Przyrodniczy – Minerały i kamienie szlachetne –„Horyzont” 2002
- Atlas mineralogii – G.G. Gormaz, J.J. Casanovas – „Wiedza i życie” 1992
- R. Hochleitner – Minerały i kryształy – „Muza S.A.” 1994
- W. Heflik, L. Natkaniec – Nowak – Minerały Polski – Wyd. „Antykwa” 1998