Arystotelizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Arystotelizm – zespół poglądów i nurt filozoficzny związany z filozofią Arystotelesa.

Pojęcie to używane jest w trzech podstawowych znaczeniach[1]:

  • filozofii Arystotelesa,
  • filozofii kontynuatorów Arystotelesa, traktujących jego teksty jako punkt wyjścia czy teksty atutorytatywne (arystotelizm jako szkoła czy nurt filozoficzny). Przedstawiciele tej szkoły nazywani są perypatetykami.
  • filozofii noszące cechy filozofii Arystotelesa, rozwijającej ją w twórczy sposób.

Arystotelizm rozwijał się zarówno w starożytności, jak i w późniejszych epokach (neoarystotelizm). Rozwijany był nie tylko w obrębie filozofii, lecz także teologii (np. tomizm) czy w naukach przyrodniczych (nowożytna filozofia przyrody).

Filozofia Arystotelesa[edytuj | edytuj kod]

Twórcą Arystotelizmu był Arystoteles ze Stagiry. Był uczniem Platona w jego Akademii, ale odszedł z niej, i ok. 335-334 r.p.n.e. założył własną szkołę: Lykeion. Szkoła ta od początku dysponowała własną biblioteką i jednym z jej zadań były szerokie, systematyczne badania oraz gromadzenie całej dostępnej wiedzy i dzieł innych filozofów[2]. Od sposobu prowadzenia dyskusji podczas spacerowania zwolenników arystotelizmu nazywano perypatetykami, a szkołę Perypatem[3].

Filozofia Arystotelesa była kompletnym systemem filozoficznym, syntetyzującym wiedzę z obszaru logiki, retoryki, metafizyki, etyki, polityki i filozofii przyrody. Jej wpływ na rozwój starożytnej i zachodniej umysłowości był ogromny. W potocznych ujęciach, filozofia Arystotelesa przeciwstawiana była Platońskiemu idealizmowi. Wskazuje się na jej bardziej naturalistyczny i empiryczny charakter, o czym świadczyć mają liczne pisma przyrodnicze Stagiryty, będące podstawą nauk aż do czasów nowożytnych. Pogląd taki jest jednak zbytnim uproszczeniem, a w filozofii Arystotelesa bardzo dużą rolę odgrywały kwestie logiczne i metafizyczne[4].

Rozwój arystotelizmu[edytuj | edytuj kod]

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym dyrektorem szkoły po śmierci Arystotelesa został Teofrast z Eresos, Był on postacią znaczącą, starającą się kontynuować badania wytyczone przez mistrza, w zaproponowany przez niego, usystematyzowany sposób. Już jednak za kolejnego dyrektora, Stratona z Lampsaku szkoła skoncentrowała się na empirycznej stronie filozofii Arystotelesa. Metafizyczne i spekulatywne utwory Stagiryty (tzw. teksty ezoteryczne) wskutek zbiegu okoliczności, zostały wywiezione poza szkołę i przez kolejne dwa stulecia (przez całą epokę hellenistyczną) były niedostępne uczniom Liceum, tematyka ta uległa wśród nich zapomnieniu, a sama szkoła podupadła[5][6][7].

Odnowienie arystotelizmu wiązało się z ponownym odkryciem pism ezoterycznych, uporządkowaniem ich i publikacją przez Andronikosa z Rodos [8]. To ta edycja ustaliła znany do dziś porządek i podział Corpus Aristotelicum[9].

Zainteresowanie pismami Arystotelesa powróciło po raz kolejny w późnej starożytności. Komentarz i interpretacja Aleksandra z Afrodyzji wyznaczyła na kolejne stulecia kształt arystotelizmu w Bizancjum. Arystoteles wraz z Platonem byli uznawani za głównych filozofów pogańskich, przeciwstawianych myślicielom chrześcijańskim. Recepcja Arystotelesa dotyczyła przede wszystkim jego pism logicznych[10].

W VI w. Boecjusz przetłumaczył Organon na łacinę. Dzieło to stało się jednym z najważniejszych tekstów filozoficznych średniowiecza[11]. Wraz kolejnymi pracami Arystotelesa, przekazanymi poprzez uczonych żydowskich, muzułmańskich i bizantyńskich, schrystianizowany arystotelizm stał się podstawą filozofii średniowiecznej

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Bizancjum[edytuj | edytuj kod]

W XI i XII wieku nastąpiła szersza recepcja Arystotelesa, wychodząca poza tematykę logiczną. Dzięki komentarzowi do Etyki nikomachejskiej Eustracjusza z Nicei rozwinęło się zainteresowanie jego filozofią praktyczną[10]. Po upadku Konstantynopola w 1204 rozpoczął się okres kontaktów intelektualnych pomiędzy Bizancjum i łacińskim Zachodem, a jej przedmiotem były w dużej mierze pisma Arystotelesa i jego greckich komentatorów[10].

Arystotelizm muzułmański[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz więcej w artykule Filozofia świata islamu, w sekcji Arystotelizm.

Do IX w. cały corpus aristotelicum, wraz z licznymi greckimi komentarzami został przetłumaczony na język arabski. Recepcja arystotelizmu była głęboka i wielotorowa. Arystotelizm stanowił podstawę arabskich nauk przyrodniczych, uzupełnioną następnie o pisma Galena, Hipokratesa, Euklidesa czy Ptolemeusza. Uczeni arabscy komentowali wszystkie gałęzie arystotelizmu (logikę, filozofię przyrody, metafizykę i etykę). Napisali liczne komentarze, które miały w późniejszym okresie duż znaczenie dla rozwoju arystotelizmu żydowskiego i łacińskiego. Podobnie jak wśród myślicieli chrześcijańskich, pojawił się problem uzgodnienia treści religijnych i opartej na nich teologii (kalam) z pracami Arystotelesa i innych starożytnych autorów[10].

Zadanie to zostało podjęte przez autorów arabskich i perskich, z których najsłynniejsi byli Al-Farabi, Awicenna, Al-Ghazali i Awerroes[10].

Arystotelizm żydowski[edytuj | edytuj kod]

Recepcja arystotelizmu do myśli żydowskiej nastąpiła później, w większości za pośrednictwem arabskim. Najsłynniejszym komentatorem żydowskim był Mojżesz Majmonides, podejmujący problem zgodności wiary religijnej z naukami filozoficznymi. Pomimo ogromnego autorytetu, który cieszył się Majmonides, od wieku XIV narastała krytyka arystotelizmu w myśli żydowskiej[10].

Łaciński Zachód[edytuj | edytuj kod]

Pisma Arystotelesa i jego starożytnych komentatorów stały się dostępne dla łacińskiego Zachodu w kilku fazach: dwie nastąpiły w średniowieczu, a kolejna w renesansie.

Tłumaczenie na łacinę jego pism logicznych w V w.n.e. przez Boecjusza jest jedną z umownych dat początku łacińskiej filozofii średniowiecznej. Znaczenie Arystotelesa na filozofię i teologię wczesnego średniowiecza było jednak stosunkowo małe[10].

W trakcie renesansu XII wieku przetłumaczono stopniowo na łacinę pozostałą część Corpus Aristotelicum. Teksty te stały się przedmiotem intensywnych studiów i komentarzy filozofów scholastycznych. Podobnie jak w przypadku uczonych muzułmańskich i żydowskich, zasadniczym problemem było ustalenie zgodności i rozbieżności między chrześcijańskimi tekstami religijnymi, a pismami Arystotelesa. W 1204 i 1215 pisma przyrodnicze Arystotelesa zostały potępione przez synod <????> Paryża. Nie zahamowało to jednak zainteresowania nimi. Filozofia przyrody tego okresu (Robert Grosseteste, Wilhelm z Auxerre) była w dużej mierze inspirowana Arystotelesem. W 1255 teksty Stagiryty były ponownie oficjalnie nauczane na Uniwersytecie Paryskim. Napięcia między religią a filozofią nadal jednak istniały, pogłębiane przez fakt znacznej popularności żydowskich i muzułmańskich komentarzy do Arystotelesa. Ogromnie popularne były tłumaczone na łacinę teksty Awerroesa (łaciński awerroizm). W 1277 biskup Paryża potępił 219 twierdzeń, w dużej mierze opartych na arystotelizmie (w interpretacji Awerroesa)[10].

Napięcia te spowodowały, że zaczęto podejmować próby odróżnienia tez Arystotelesa od tego, co twierdził Awerroes i inni uczeni muzułmańscy czy żydowscy. W latach 1268-1273 Tomasz z Akwinu w swojej Sumie teologicznej stworzył systematyczny wykład całości problematyki filozoficznej w dużej mierze oparty na filozofii Arystotelesa, interpretowanego i ocenianego z punktu widzenia teologii chrześcijańskiej i krytykujące awerroizm. Dzieło to stało się w kolejnych stuleciach podstawą filozofii chrześcijańskiej (tomizm). Tym samym arystotelizm stał się podstawą filozofii średniowiecznej oraz nauk przyrodniczych[12].

Wczesna nowożytność[edytuj | edytuj kod]

Kolejna faza rozwoju łacińskiego arystotelizmu nastąpiła w renesansie. W 1438 do Rzymu przybył w poselstwie na sobór florencki bizantyński filozof Jerzy Gemist-Pleton. Zarzucił on uczonym łacińskim nieznajomość pism Platona, oraz błędne rozumienie pism Arystotelesa. Zwrócił uwagę na to, że idąc za Awerroesem, a potem Tomaszem z Akwinu, Zachód uznał, że teksty Stagiryty stanowią całościowy wykład doskonałej wiedzy o świecie. W reakcji na to zaczęto dążyć do odkrycia oryginalnego znaczenia tekstów starożytnych (w przypadku Arystotelesa był to np. Hermolaus Barbaro). Dokonano nowych przekładów w oparciu m.in. o teksty przekazane przez Bizantyńczyków. Arystotelizm przestał być głównym nurtem filozoficznym, a stał się jednym z wielu nurtów filozofii renesansu[12].

O znaczeniu Arystotelesa i arystotelików świadczyć może to, że w żadnym innym okresie nie napisano tylu komentarzy do ich pism[13]. W stosunku do poprzedniego okresu, większe znaczenie zaczęto przywiązywać do pism Stagiryty z zakresu filozofii przyrody, a także np. Poetyki[14].

Arystotelizm pozostawał obecny jako podstawowa rama teoretyczna dyskusji filozoficznych i ważne źródło inspiracji, także w rodzących się naukach empirycznych (np. medycynie)[15]. Rozwijał się w kilku nurtach, z których wyraźnie odrębne są arystotelizm świecki (w renesnnsie łączony z humanizmem) oraz różne formy arystotelizmu religijnego.

Świeckich filozofów, którzy jednoznacznie deklarowali się jako arystotelicy było niewielu, znacznie częściej uznawali się oni za przedstawicieli kierunków wywodzących się z arystotelizmu, np. tomistów czy awerroistów. We Włoszech arystotelizm podzielił się na dwa nurty. Pierwszy z nich, awerroizm, rozwijany był w Padwie przez takich filozofów jak Paweł z Wenecji, Alessandro Achillini, Eliasz del Medigo, Nicoletto Vernia i Agostino Nifo. Drugi nurt arystotelizmu związany był z naukami Aleksandra z Afrodyzji i jego głównym ośrodkiem była Bolonia. Do grona aleksandrystów zalicza się Pietra Pomponazziego, Jacopo Zabarellę czy nauczający w Pizie Szymon Porta[16][17]. Marsilio Ficino zarzucał zarówno aleksandrystom, jak i awerroistom, że likwidują wiarę i bluźnią Bogu[18].

W ramach katolicyzmu rozwija się (od XV w.) nowożytny "chrześcijański arystotelizm". Papież Mikołaja V uznawał go za wiodącą doktrynę filozoficzną Kościoła katolickiego, mającą zapewnić spójność świata chrześcijańskiego[19][20]. Przyjmował on kilka form (szkół arystotelesowskich), z których najważniejszą był tomizm, wiązany z zakonem dominikanów. Obok niego istotne były franciszkański skotyzm, oraz jezuicki suarezjanizm[21][14]. Pisma Arystotelesa były wspólnym elementem tych nurtów, nazywanych łącznie drugą scholastyką[21].

Mniejsze znaczenie arystotelizm miał dla filozofów protestanckich. Odwołania dla arystotelizmu humanistycznego można znaleźć w pismach Filipa MElanchtona[22]. Do arystotelików luterańskich zalicza się też Georga Calixta, Jacoba Martiniego, Corneliusa Martiniego czy Christopha Scheiblera. Wpływy arystotelizmu obecne są także wśród teologów i filozofów kalwińskich: Bartholomewa Keckermanna, Clemensa Timplera, Johanna Heinricha Alsteda czy Rudolpha Gocleniusa[16]. W XVII w. protestancki arystotelizm stopniowo wygasał[16].

Od czasu renesansu filozofia zaczęła być uprawiana w językach wernakularnych. Tym samym łacina, podstawa filozofii przez całe średniowiecze, przestała być elementem jednoczącym. Pisma i pojęcia filozoficzne Arystotelesa zaczęły być przekładane na języki etniczne, stając się podstawą lokalnych kultur filozoficznych. tłumaczem Arystotelesa na język polski był Andrzej Glaber z Kobylina. W 1535 wydał on Gadki o składności członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane, zawierające fragmenty pism medycznych Stagiryty[23]. Przyswojenie językowi polskiemu pism filozoficznych Arystotelesa jest zasługą Sebastiana Petrycego, który na przełomie XVI i XVII wieku przełożył i opatrzył komentarzem Etykę, Politykę i Ekonomikę[24].

Współćzesność[edytuj | edytuj kod]

W XIX w. arystotelizm był obecny przede wszystkim w postaci katolickiej neoscholatyki. Dla myślicieli katolickich był on obroną i odpowiedzią przed nowymi, oświeceniowymi prądami myślowymi. Kolejni papieże ustanawiali neoscholastycyzm jako oficjalną doktrynę filozoficzną nauczaną w seminariach (encyklika Aeterni Patris z 1879 Leona XIII). Tomizm był podstawową filozofią zakonów dominikanów, odnowionych jezuitów i (częśćiowo) franciszkanów.

Niezależnie od tych nurtów filozofii religijnej, zaczęło wzrastać zainteresowanie Arystotelesem ze strony uczonych akademickich. Odnowienie badań nad tekstami Stagiryty i tradycją arystotelejską stało się źródłem późniejszego odrodzenia świeckiego arystotelizmu w filozofii. W latach 1831-1870 Berlińsko-Brandenburska Akademia Nauk opublikowała wszystkie dzieła Arystotelesa, a w latach 1882-1909 Commentaria in Aristotelem graeca. Od 1939 Union Académique Internationale publikuje serię Aristoteles latinus (edycja średniowiecznych łacińskich tłumaczeń dzieł Stagiryty i łacińśkich tłumaczen greckich komentarzy)[16].

W XX wieku arystotelizm stał się znaczącym stanowiskiem w etyce i filozofii politycznej. W 1958 Elizabeth Anscombe opublikowała wpływowy artykuł Modern Moral Philosophy, w którym krytycznie oceniła ówczesne teorie etyczne. Zwróciła uwagę na zapomniany nurt etyki cnót (aretaicznej), której głównym przedstawicielem był Arystoteles[25]. Kwestie te zostały podjęte przez kolejnych badaczy, a etyka cnót stała się jednym z istotnych nurtów współczesnej refleksji moralnej. Obok Anscombe, głównym przedstawicielem neoarystotelizmu etycznego jest Alasdair MacIntyre, krytykujący niespójność współczesnego języka moralnego i przeciwstawiający mu starożytną jedność życia jednostki zakorzenionej we wspólnocie i etyki cnót moralnych[26]. W filozofii politycznej arystotelejski charakter mają komunitaryzm MacIntyre'a, liberalna myśl Marthy Nussbaum czy konserwatyzm Leo Straussa[27].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kukkonen 2006 ↓, s. 258.
  2. Gigon 1996 ↓, s. 69.
  3. Reale 1999a ↓, s. 142.
  4. Reale 2001 ↓, s. 376-379.
  5. Reale 1999a ↓, s. 143-144.
  6. Reale 1999a ↓, s. 170.
  7. Reale 1999b ↓, s. 31.
  8. Reale 1999b ↓, s. 37-52.
  9. Reale 1999b ↓, s. 43-44.
  10. a b c d e f g h Lohr 2005 ↓, s. 133.
  11. Reale 2001 ↓, s. 581.
  12. a b Lohr 2005 ↓, s. 134.
  13. Kuhn 2005 ↓.
  14. a b Casini 2012 ↓.
  15. Neal W. Gilbert: Renaissance. W: Encyclopedia of Philosophy. Donald M. Borchert (red.). Thomson Gale, 2006, s. 425. ISBN 0-02-866072-2.
  16. a b c d Lohr 2005 ↓, s. 135.
  17. Janeczek 2008 ↓, s. 109-110.
  18. Aleksandrynizm. Pomponazzi i Zabarella 1961 ↓, s. 33.
  19. Janeczek 2008 ↓, s. 108.
  20. Marian Ciszewski: Renesansu filozofia. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. T. 8: P-S. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000, s. 3. [dostęp 2013-11-24].
  21. a b Janeczek 2007 ↓, s. 7.
  22. Janeczek 2007 ↓, s. 10.
  23. Andrzej Glaber: Gadki o składności członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane. Kraków: Akademia Umiejętności, 1893. [dostęp 2013-12-01].
  24. Kazimierz Wójcik: Petrycy Sebastian z Pilzna. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. T. 8: P-S. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000. [dostęp 2013-11-24].
  25. Rosalind Hursthouse, Glen Pettigrove, Virtue Ethics, Edward N. Zalta (red.), [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy [online], Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2016, ISSN 095-5054 [dostęp 2021-11-08] (ang.).
  26. Greg Pence, Teoria cnoty, [w:] Peter Singer (red.), Przewodnik po etyce, Warszawa: Książka i Wiedza, 2000, s. 292–302.
  27. Tony Burns, ''Aristotelianism'', [w:] Mark Bevir (red.), Encyclopedia of Political Theory, Los Angeles - London - New Delhi - Singapore - Washington, DC: Sage, 2010, s. 71-77.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Charles H. Lohr, Aristotelianism, [w:] = Maryanne Cline Horowitz (red.), New Dictrionary of the History of Ideas, Thomson Gale, 2005, s. 132-136.
  • Renaissance Philosophy, [w:] = Lorenzo Casini, Internet Encyclopedia of Philosophy, 2012 [dostęp 2013-08-23].
  • Stanisław Janeczek, Jeszcze raz o "początkach nowożytnego arystotelizmu chrześcijańskiego", „Roczniki Filozoficzne”, 56 (1), 2008, s. 101-121.
  • Stanisław Janeczek, Nowożytny arystotelizm chrześcijański, „Humanistyka i Przyrodoznawstwo”, 13, 2007, s. 7-26.
  • Taneli Kukkonen, Aristotelianism, [w:] Donald M. Borchert (red.), Encyclopedia of Philosophy, t. 1, Thomson Gale, 2006, s. 258–263, ISBN 0-02-866072-2.
  • Heinrich Kuhn, Aristotelianism in the Renaissance, Edward N. Zalta (red.), [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy [online], Winter 2017 Edition, Metaphysics Research Lab, Stanford University, 16 listopada 2005, ISSN 095-5054 [dostęp 2018-01-30] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-21] (ang.).
  • John Marenbon, Aristotelianism in the Greek, Latin, Syriac, Arabic, and Hebrew Traditions, [w:] Henrik Lagerlund (red.), Encyclopedia of Medieval Philosophy. Philosophy between 500 and 1500, Dordrecht – Heidelberg – London – New York: Springer, 2011, s. 99–105, ISBN 978-1-4020-9728-7.
  • Aleksandrynizm. Pomponazzi i Zabarella. W: Historia filozofii. Pod redakcją G. F. Aleksandrowa, B. E. Bychowskiego, M.B. Mitina, Pawła Judina. Tłum. z rosyjskiego Aleksander Neyman, Roman Korab-Żebryk, Bogdan Kupis. T. 2: Filozofia XV-XVIII w. Warszawa: Książka i Wiedza, 1961, s. 33–35. (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]