Ateizm w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Znaczek białoruski z podobizną Kazimierza Łyszczyńskiego, Polaka skazanego w 1688 roku na śmierć z powodu ateizmu
Maria Skłodowska-Curie była jedną z pierwszych Polek otwarcie deklarujących ateizm
W PRL ateizm był oficjalnie promowany przez władze państwowe. Ateistami była część członków aparatu kierowniczego PZPR, między innymi Władysław Gomułka

Ateizm w Polsce – zjawisko ateizmu występujące na terytorium Polski bądź u osób narodowości polskiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ateizm w Polsce sięga epoki renesansu. W XVI wieku uznawani za ateistów byli: dworzanin królewski Jan Zambocki, geograf Aleksander Sculteti i profesor Akademii Krakowskiej Stanisław Zawacki. W 1588 w Krakowie ukazał się pamflet Simonis simoniLucensis... Athei summa Religio (Theodore Simonis: Simonis Religio[1]), sugerujący że lekarz Szymon z Lukki przebywający na dworze królewskim głosi pogląd, że Bóg jest wymysłem[2].

Ważną postacią w dziejach ateizmu w Polsce był Kazimierz Łyszczyński, skazany w 1689 przez Komisję Sejmową za ateizm na spalenie na stosie, zamienione w drodze łaski na ścięcie i spalenie zwłok. Publiczna egzekucja miała miejsce na rynku Starego Miasta w Warszawie 30 marca 1689. Przyczyną procesu i skazania Łyszczyńskiego było napisanie przez niego dzieła De non existentia Dei (O nieistnieniu Boga), którego rękopis, a zarazem jedyny egzemplarz, został spalony podczas egzekucji. W swoim traktacie, z którego cytaty zachowały się w mowie oskarżyciela, Łyszczyński pisał: „Bóg jest tworem i dziełem człowieka” oraz „Prosty lud oszukiwany jest przez mądrzejszych wymysłem wiary w Boga na swoje uciemiężenie”[3][4].

W XVIII w., w epoce Oświecenia, do ateizmu w szeregu utworów przyznał się Tomasz Kajetan Węgierski, poeta, epikurejczyk, autor zjadliwych libertyńskich wierszy, podróżnik, wolnomularz, tłumacz i naśladowca Woltera[5].

Pozytywistyczny pisarz Adolf Dygasiński uważał siebie za „bezwyznaniowca” i „materialistę”, i publicznie się do tego przyznawał. Religioznawca i badacz ateizmu Andrzej Nowicki uważa, że za datę narodzin polskiego ateizmu marksistowskiego należy uznać rok 1882, czyli datę powstania partii Proletariat. Teoretykiem marksistowskiego ateizmu był Ludwik Krzywicki (1859-1941). Zdecydowanymi ateistami byli Stanisław Krusiński (jeden z pierwszych popularyzatorów marksizmu w Polsce) i krytyk literacki Bronisław Białobłocki[6].

Na początku XX w. propagatorem ateizmu i naukowego spojrzenia na religię był na ziemiach polskich poeta i publicysta Andrzej Niemojewski. Od 1906 wydawał i redagował antyklerykalne i krytyczne wobec religii pismo Myśl Niepodległa. Wydał też szereg antyreligijnych i wolnomyślicielskich książek, m.in. Objaśnienie katechizmu (1907) i Katechizm wolnego myśliciela (1908), w których atakował dogmatyzm religijny. W 1911 został skazany na rok twierdzy za bluźnierstwo[7].

Pierwszą organizacją wolnomyślicieli polskich była Polska Liga Wolnej Myśli, założona 13 lipca 1906 w Paryżu. Jej twórcami byli polityczni emigranci z Królestwa Polskiego. Program PLWM zatutułowany Organizacja myśli niepodległej, składający się z odezwy do obywateli oraz statutu, został opublikowany w Warszawie 1 września 1906, w pierwszym numerze nowo powstałego pisma Myśl Niepodległa kierowanego przez Andrzeja Niemojewskiego[8]. Pierwszy punkt statutu mówił:

Polska Liga Wolnej Myśli ma na celu zwalczanie dogmatów i przesądów szerzonych i podtrzymywanych przez religie i duchowieństwo oraz rozwijanie światopoglądów opartych na wiedzy i rozumie[9]..

O ateizm w II RP przez środowiska prawicowe był oskarżany prezydent Gabriel Narutowicz[10][11], co było częścią przypuszczonej przeciwko niemu nagonki. Ogólnie w ówczesnej Polsce jawny ateizm był poglądem mało rozpowszechnionym, nawet wśród antyklerykalnej i laickiej inteligencji, o czym świadczy choćby fakt, że w II Rzeczypospolitej nie powołano – tradycyjnie zrzeszającego ateistów – wolnomularstwa wielkowschodowego, chociaż działały organizacje wolnomyślicielskie: Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Polskich, Polski Związek Myśli Wolnej, czy Warszawskie Koło Intelektualistów. Wydawane było także pismo „Racjonalista”.

W okresie międzywojennym ukazała się książka Leona Świeżawskiego Bóg Rozsądek. Zasady religii wiarygodności godnej rozsądnego człowieka (1929), będąca wykładem myśli ateistycznej[12], oraz głośne ateistyczne powieści: Emila Zegadłowicza Zmory (1935)[13] i Jana Parandowskiego Niebo w płomieniach (1936)[14]. Drugie wydanie Zmór zostało potępione przez arcybiskupa Adama Sapiehę i skonfiskowane przez prokuraturę krakowską[13]. Zdzisław Mierzyński opublikował książkę Jak człowiek stworzył boga (1931), w której dał popularny wykład ateizmu[15].

Po II wojnie światowej do przełomu lat 80. i 90. XX wieku światopogląd ateistyczny był propagowany przez władze państwowe. Ateizm państwowy przejawiał się m.in. w ograniczeniu pozwoleń na budowę, a także rozbudowę świątyń, prześladowaniu duchownych (jak np. bezprawny[16] areszt kardynała Stefana Wyszyńskiego) czy szykanowaniu członków PZPR biorących regularny udział w praktykach religijnych. W 1957 roku decyzją KC PZPR przy Wydziale Propagandy i Agitacji KC powstała komisja ds. propagandy ateistycznej[17]. W PRL działało też – wspierane przez władze – Stowarzyszenie Ateistów i Wolnomyślicieli, a później powstałe na jego bazie w 1969 roku Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej.

Po upadku Polski Ludowej, pomimo braku wsparcia ze strony państwa, procesy ateizacji i laicyzacji w Polsce nie zanikły. W 2007 z inicjatywy Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów powstała Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków[18]. W 2009 nieformalna grupa Stowarzyszenie Ateistów zorganizowała akcję Internetowa Galeria Ateistów[19].

W 2012 roku w Sejmie RP powstał Parlamentarny Zespół ds. Przeciwdziałania Ateizacji Polski[20], liczący 39 posłów i 2 senatorów[21]. Na przełomie 2012 i 2013 roku Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów wraz z Fundacją Wolność od Religii zorganizowało w kilkunastu miastach polski[a] akcję billboardową pod hasłem „Nie kradnę, nie zabijam, nie wierzę” oraz „Nie wierzysz, nie jesteś sam” mającą według organizatorów akcji na celu konsolidację ludzi o światopoglądzie ateistycznym[22][23].

Aby podtrzymać i upowszechniać pamięć o Kazimierzu Łyszczyńskim oraz zamanifestować istnienie w Polsce społeczności ateistycznej Koalicja Ateistyczna od 2013 w weekend w okolicach 30 marca (dzień śmierci Łyszczyńskiego) urządza na Rynku Starego Miasta w Warszawie inscenizację egzekucji Łyszczyńskiego jako wydarzenie finałowe warszawskiego Marszu Ateistów[24][25]. Pomysłodawcą inscenizacji i akcji o nazwie „Łyszczyński wraca do miasta” było Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów[26][27]. W inscenizacji w postać Łyszczyńskiego wcielili się m.in. Jan Hartman (2014)[28] i Joanna Senyszyn (2017)[29]. 30 marca (dzień kaźni Łyszczyńskiego) jest w Polsce nieoficjalnym Dniem Ateizmu[30].

W Krakowie od 2013 corocznie na przełomie września i października odbywa się Marsz Świeckości[31][32]. Od 2014 Fundacja im. Kazimierza Łyszczyńskiego przyznaje co roku tytuł Ateisty Roku w dwóch kategoriach: krajowej i międzynarodowej[33].

Statystyki[edytuj | edytuj kod]

W 2004 roku jako osoba niewierząca lub obojętna religijnie określiło się 3,5% obywateli Polski[34]. Według badania eurobarometru z 2005 roku 80% mieszkańców Polski stwierdziło, że wierzy w istnienie Boga, dalsze 15% – w bliżej nieokreślone siły wyższe, a kolejne 3% – nie ustalono[35]. W 2007 roku jako osoba niewierząca, obojętna religijnie lub niezdecydowana określiło się 6%[b] obywateli Polski – oznacza to, że grupa ta podwoiła swoją liczebność w ciągu dwóch lat[b][36]. Natomiast według badań CBOS z 2012 roku liczba osób w Polsce deklarujące ateizm, agnostycyzm lub bezwyznaniowość wynosiła 4,2%, a niewiarę 6%[37], a według badań Eurobarometru z tego samego roku ateiści stanowili w Polsce 2% społeczeństwa, a agnostycy i osoby bezwyznaniowe 3%[38].

Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 osoby podające, że nie należą do żadnego wyznania stanowiły 31 marca 2011 roku 2,41% ogółu ludności Polski. Natomiast biorąc pod uwagę, że 7,1% objętych spisem nie udzieliło odpowiedzi na pytanie dotyczące wyznania, a dla 1,63% nie ustalono tej kwestii, stanowiły one 2,64% osób, które udzieliły odpowiedzi na pytanie o przynależność wyznaniową[39].

Według danych opublikowanych w 2015 roku przez Główny Urząd Statystyczny dotyczących wiary Polaków, odsetek Polaków nienależących do żadnego wyznania (ateistów) wynosi 3,1%, natomiast niepotrafiących określić i odmawiających odpowiedzi jest w sumie 2,7%. Deklarujących się jako niewierzący (zadeklarowany ateista) odsetek wynosi 2,6%, obojętny stosunek do wiary 5,3%, natomiast niezdecydowanych/poszukujących odpowiedniego wyznania dla siebie jest 12% (niezdecydowani/ poszukujący to także ludzie, którzy biorą pod uwagę zmianę religii, a nie zostanie ateistą). W miastach powyżej 500 tysięcy mieszkańców co druga osoba (w sumie 51,7%) deklaruje się jako raczej niezwiązana (20,4%) lub zupełnie niezwiązana (31,3%) z lokalną wspólnotą religijną, parafią czy kościołem (nie oznacza to jednak, że ludzie niezwiązani ze wspólnotą religijną są niewierzący. Wśród wierzących jest sporo osób, które mają głęboką wiarę, natomiast nie czują więzi z instytucją kościoła lub są w mniejszym stopniu praktykujący, o czym świadczą statystyki powyżej)[40].

Organizacje[edytuj | edytuj kod]

Część ateistów w Polsce jest zgrupowanych m.in. wokół takich organizacji, jak:

Polskie ateistki i ateiści[edytuj | edytuj kod]

Wśród znanych Polek i Polaków deklarujących przez całe dojrzałe życie lub jego część światopogląd ateistyczny są:

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Sprawa ateizmu podejmowana była w Polsce w licznych publikacjach książkowych, m.in.:

  • Andrzej Niemojewski: Objaśnienie katechizmu. 1907.
  • Andrzej Niemojewski: Katechizm wolnego myśliciela. 1908.
  • Andrzej Niemojewski: Bóg Jezus w świetle badań cudzych i własnych. 1909.
  • Jan Baudouin de Courtenay: Mój stosunek do Kościoła. 1927.
  • Leon Świeżawski: Bóg Rozsądek. Zasady religii wiarygodności godnej rozsądnego człowieka. 1929.
  • Henryk Halpern, Antoni Żbikowski, Ilustrowana encyklopedia wolnomyślicielska. Lublin 1929.
  • Zdzisław Mierzyński: Jak człowiek stworzył boga. Łódź 1931, Łódź 1949, Warszawa 1955, Warszawa 1956.
  • Leon Świeżawski: Tragedia inteligencji. 1932.
  • Władysław Witwicki: Wiara oświeconych. Paryż 1939, Warszawa 1959.
  • Władysław Witwicki: Pogadanki obyczajowe. Warszawa 1957.
  • Jerzy Broszkiewicz, Pożegnanie z katechizmem. Biblioteka Postępowego Wychowania t. III, Warszawa: Iskry 1958.
  • Tadeusz Kotarbiński: Przykład indywidualny kształtowania się postawy wolnomyślicielskiej [w:] Religia j ja. Książka i Wiedza, 1960.
  • Leopold Infeld: Religia i ja [w:] Religia i ja. Książka i Wiedza, 1960.
  • Władysław Kozłowski, O dowodach istnienia Boga. Biblioteka Postępowego Wychowania t. IX, Warszawa: Iskry, 1960.
  • Andrzej Nowicki: Wypisy z historii krytyki religii. Książka i Wiedza, 1962.
  • Andrzej Nowicki: Wykłady o krytyce religii. Książka i Wiedza, 1963.
  • Włodzimierz Szewczuk, Historia kłopotów człowieka z duszą. Biblioteka Postępowego Wychowania t. XVI, Warszawa: Iskry, 1963.
  • Andrzej Nowicki: Ateizm. Iskry, 1964.
  • Henryk Chmielewski, Chrześcijaństwo na tle religii świata. Biblioteka Wychowania Moralnego t. VII, Warszawa: Nasza Księgarnia, 1964.
  • Andrzej Nowicki: Wykłady o krytyce religii w Polsce. Książka i Wiedza, 1965.
  • Andrzej Nowicki: Zarys dziejów krytyki religii. Starożytność. Książka i Wiedza, 1986.
  • Andrzej Nowicki: Kazimierz Łyszczyński 1634-1689. Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej, 1989.
  • Marian Przełęcki: Chrześcijaństwo niewierzących. 1989.
  • Bohdan Chwedeńczuk: Przekonania religijne. Warszawa: Fundacja Aletheia, 2000.
  • Helena Eilstein: Szkice ateistyczne. 2000.
  • Jan Woleński: Granice niewiary. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2004.
  • Helena Eilstein: Biblia w ręku ateisty. 2006.
  • Piotr Szumlewicz: Niezbędnik ateisty. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2010.
  • Andrzej Koraszewski: Ateusza portret własny. 2010.
  • Jerzy Kochan: De non existentia Dei. Czyli o nieistnieniu Boga. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2015.
  • Janusz Andrzej Majcherek: Bóg bez znaczenia. 2015.
  • Andrzej Koraszewski: Ateista. 2018.
  • Piotr Szumlewicz: Bezbożnik. Przeciw władzy religii. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2021.
  • Adam Cioch: Epidemia manipulacji. Warszawa: Letraprint, 2021.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. M.in. w Rzeszowie, Lublinie, Częstochowie, Krakowie i Świebodzinie.
  2. a b Stwierdzenie takie znajduje się w opisie wyników badania, jednak szczegółowe dane podane w tabeli wyników nie dają w sumie tej wartości.
  3. źródła dostępne w biogramie

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Pierre Bayle: A General Dictionary, Historical and Critical: In which a New and Accurate Translation of that of … Mr. Bayle, with the Corrections and Observations Printed in the Late Edition at Paris, is Included and Interspersed with Several Thousand Lives Never Before Published. The Whole Containing the History of the Most Illustrious Persons of All Ages and Nations … With Reflections on Such Passages of Mr. Bayle, as Seem to Favor Scepticism and the Manichee System, Volume 10. J. Bettenham, 1741.
  2. Praca zbiorowa, „Dzieje Polski a współczesność”, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 97–98.
  3. Andrzej Nowicki, Kazimierz Łyszczyński 1634-1689, Racjonalista.pl [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  4. Wielka Encyklopedia Polski, t.VI, wyd. Kluszczyński, Kraków 2004 ​ISBN 83-89550-33-4​.
  5. Mieczysław Klimowicz: Oświecenie. Warszawa: 1972, s. 166–174.
  6. Andrzej Nowicki, Wykłady o krytyce religii w Polsce, Warszawa 1965, str. 100–101.
  7. Mariusz Agnosiewicz, Andrzej Niemojewski. Upadek postępowca, Racjonalista.pl, 24 lipca 2003 [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  8. Leszek Gawor, Początki polskiego ruchu wolnomyślicielskiego, „WSCHODNI ROCZNIK HUMANISTYCZNY”, tom XV (nr 3), 2018, str. 155-164.
  9. Organizacja Myśli Niepodległej, „Myśl Niepodległa”, nr 1, 1906.
  10. Łukasz Kosiński: Gabriel Narutowicz – Niechciana prezydentura. (pol.). historia.org.pl, 2009-09-12. [dostęp 2015-03-25].
  11. M. Ruszczyc, Strzały w Zachęcie, Katowice 1987, s. 163. ​ISBN 83-216-0619-9​.
  12. Władysław Poniecki, Bóg Rozsądek, „Wolnomyśliciel Polski”, nr 14, 1930, str. 1.
  13. a b Henryk Wroński, O "Zmorach" i zmorach, „Wolnomyśliciel Polski”, nr 11, 1936, str. 1.
  14. Maria Jolanta Olszewska, W cieniu apokalipsy, czyli Niebo w płomieniach Jana Parandowskiego.
  15. Andrzej Nowicki, Wykłady o krytyce religii w Polsce, Warszawa: Książka i wiedza, 1965, str. 122.
  16. Jolanta Hajdasz: Wierny towarzysz w cierpieniu. W: Przewodnik Katolicki (Nr 32/2012) [on-line]. opoka.org.pl. [dostęp 2012-10-12].
  17. Praca zbiorowa: Leksykon historii Polski po II wojnie światowej 1944–1997. Warszawa: 2003. ISBN 83-87988-08-1.
  18. Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków. [dostęp 2009-09-09].
  19. Internetowa Galeria Ateistów, ateistyczni.org.pl [dostęp 2009-12-12] [zarchiwizowane z adresu 2009-12-12].
  20. „Inkwizycja po polsku”, czyli jak działa Sejmowy Zespół ds. Przeciwdziałania Ateizacji Polski.
  21. Parlamentarny Zespół ds. Przeciwdziałania Ateizacji Polski.
  22. Ateiści na wielkich billboardach promują niewiarę. Gazeta Wyborcza, 2012-12-19. [dostęp 2013-01-01].
  23. Ateiści będą wieszać antyreligijne billboardy. Po co? Aby niewierzący mogli „wyjść z cienia”. WPolityce.pl, 2012-09-12. [dostęp 2012-09-12].
  24. Bruno po polsku, www.polityka.pl, 19 marca 2013 [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  25. DNI ATEIZMU, KOALICJA ATEISTYCZNA [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  26. Joanna Podgórska, Pierwszy polski ateista, www.polityka.pl, 4 marca 2011 [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  27. Łyszczyński wraca do miasta -przestrzeń dla różnorodności, Racjonalista.pl [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  28. Wojciech Karpieszuk, Marsz Ateistów i prof. Hartman w stroju skazańca, warszawa.wyborcza.pl, 29 marca 2014 [dostęp 2021-09-20].
  29. Wojciech Karpieszuk, Marsz Ateistów na Krakowskim Przedmieściu. Prof. Senyszyn w roli ściętego ateisty, warszawa.wyborcza.pl, 1 kwietnia 2017 [dostęp 2021-09-20].
  30. Dzień ateizmu, naTemat.pl [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  31. 21.09.2013 - Kraków - Marsz świeckości, krakow112.pl [dostęp 2021-09-20].
  32. Redakcja, Przez Kraków przeszedł "Marsz Świeckości" [TRANSPARENTY], Polska Times, 1 października 2016 [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  33. ATEISTKA/ATEISTA ROKU – Fundacja im. Kazimierza Łyszczyńskiego – Ateizm, Racjonalizm, Świeckość [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  34. Witolda Zdaniewicza i ks. Sławomira Zaręby (red.), Kościół katolicki na początku trzeciego tysiąclecia w opinii Polaków,, Warszawa 2004, s. 48, ISBN 83-85945-13-X.
  35. Eurobarometer Poll 2005.
  36. POLACY WOBEC KOŚCIOŁA – CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ – Maj 2007.
  37. Zmiany religijności Polaków po śmierci Jana Pawła II na dzień 11 stycznia 2012 – Centrum Badania Opinii Społecznej.
  38. Discrimination in the European Union in 2012, s. 234 – T98 i T99.
  39. Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Główny Urząd Statystyczny, 2013, s. 99. ISBN 978-83-7027-521-1. (pol.)
  40. Główny Urząd Statystyczny: Życie religijne w Polsce. 2015. [dostęp 2017-04-08].
  41. Szumlewicz 2010 ↓, s. 69.
  42. Polish Humanist Association, Towarzystwo Humanistyczne, Center for Inquiry Poland, www.humanizm.net.pl [dostęp 2021-09-20].
  43. Koalicja Ateistyczna.
  44. O Fundacji Wolności od Religii.
  45. Fundacja im. Kazimierza Łyszczyńskiego – Ateizm, Racjonalizm, Świeckość [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  46. STOWARZYSZENIE WSZECHNICY OŚWIECENIOWO-RACJONALISTYCZNEJ [dostęp 2021-09-20] (pol.).
  47. Czym jest Kongres Świeckości?
  48. Ruch Ateistyczny [dostęp 2021-09-20].
  49. Szumlewicz 2010 ↓, s. 61–78.
  50. Szumlewicz 2010 ↓, s. 79–100.
  51. Bohdan Chwedeńczuk, Dlaczego jestem ateistą i antyklerykałem?, humanizm.net.pl [dostęp 2020-04-17].
  52. Efekt antykościelnej histerii? Diduszko-Zyglewska zdobyła tytuł "Ateistki Roku" za wybitne zasługi w promowaniu ateizmu. wPolityce, 30 września 2020. [dostęp 20 września 2021].
  53. Praca zbiorowa: Bitwa o Kościół. Kraków: Wydawnictwo Salwator, 2011, s. 26.
  54. Krótkie studium zaprzaństwa. Własnego. Christianitas, 2017.10.19. [dostęp 20 września 2021].
  55. Jan Woleński: Słowo wstępne. W: Henryk Hiż: Wybór pism. Warszawa: Aletheia, 2013, s. 13.
  56. Klaudia Jachira: nie będę dążyła do zdjęcia krzyża z sali plenarnej Sejmu. Radio Zet, 13.12.2019. [dostęp 22 września 2021].
  57. Szumlewicz 2010 ↓, s. 265–282.
  58. SACRUM ATEISTY. magazyntrendy.pl. [dostęp 2013-08-15].
  59. Ziemkiewicz: Niech zostanie uszanowana i wiara katolika, i niewiara ateisty, fronda.pl [dostęp 2013-08-15].
  60. Andrzej Nowicki: Kazimierz Łyszczyński. Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej, 1989.
  61. Pytania o wiarę i niewiarę - Bogdan Miś. racjonalista.pl, 13-07-2007. [dostęp 22 września 2021].
  62. Słowo wstępne. W: Andrzej Nowicki: Ateizm. Iskry, 1964. Cytat: Czytając prace przeciwników ateizmu nie macie możliwości skonfrontowania własnej postawy religijnej z autentyczną postawą ateistyczną; zamiast ujrzeć „twarz antyreligii” oglądacie wciąż znaną sobie twarz chrześcijańskiej apologetyki; zamiast konfrontacji dwóch różnych sposobów myślenia stykacie się z myśleniem podobnym do waszego. Jeśli więc chcecie porównać religię z ateizmem, sięgnijcie po książkę ateisty o ateizmie.
  63. Jezus, Maria, Andrzej, Tygodnik Powszechny, 28 października 2012 [dostęp 2016-10-06], Cytat: Peszek opowiadała o nękającym ją wielomiesięcznym załamaniu nerwowym, z którego wyjście stało się możliwe dzięki porzuceniu wiary w Boga..
  64. Katarzyna Surmiak-Domańska: Nina Sankari: Ateizm to postęp, ateiści to konserwatyści. Większością organizacji nieteistycznych na świecie rządzą mężczyźni. Gazeta Wybircza, 24 grudnia 2019. [dostęp 18 kwietnia 2020].
  65. Maciej Sandecki: Ateistka Joanna Senyszyn: w święta świętuję, nie sprzątam i nie gotuję. Gazeta Wyborcza Trójmiasto, 25 grudnia 2016. [dostęp 24 września 2019].
  66. Szumlewicz 2010 ↓, s. 25–38.
  67. Szumlewicz 2010 ↓, s. 11–24.
  68. Leon Świeżawski: Bóg Rozsądek. Zasady religii wiarygodności godnej rozsądnego człowieka. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza "Bez Dogmatu", 1929.
  69. „Wolnomyśliciel Polski”. R.III: 1930, nr 14, s. 1.
  70. Szumlewicz 2010 ↓, s. 251–263.
  71. Michał Jędrzejek (red.): Ćwiczenia duszy, rozciąganie mózgu. Grzegorz Strzelczyk i Jerzy Vetulani w rozmowie. Wydawnictwo Znak, 2017, s. 7.
  72. Jan Woleński: Granice niewiary. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2004.
  73. Jan Woleński: Wierzę w to, co potrafię zrozumieć. Kraków: Copernicus Center Press, 2014, s. 145. Cytat: Jestem agnostykiem, ale ze wskazaniem ateistycznym (...). Uważam, że nie potrafię udowodnić ani istnienia Boga, ani nieistnienia Boga, ale muszę wybrać. I wybieram niewiarę. (…) Teza „za” ma być udowodniona, a nie teza „przeciw”. Ja nie akceptuję tezy „za”, bo potrafię pokazać rozmaite kłopoty pojęciowe i logiczne, ale muszę wybrać jakąś ewentualność, a nie poprzestać na postawie negatywnej. To jest ateizm praktyczny, ale nie jest to teoria świata, bo być nią nie może.
  74. Małgorzata I. Niemczyńska: Książka dla studentów: Dowód na nieistnienie. wyborcza.pl, 29 września 2012. [dostęp 4 września 2016]..

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]