Béla Kun

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Béla Kun
Bela Kun (cropped).png
1923
Data i miejsce urodzenia 20 lutego 1886
Szilágycseh
Data i miejsce śmierci 29 sierpnia 1938
miejsce egzekucji Kommunarka
Przywódca Węgierskiej Republiki Rad
Okres od 1919
do 1919
Poprzednik Mihály Károlyi
Następca Gyula Peidl
Premier Krymu
Okres od listopada 1920
do lutego 1921

Béla Kun, właśc. Béla Kohn (ur. 20 lutego 1886 w Szilágycseh, zm. 29 sierpnia 1938 w miejscu egzekucji Kommunarka pod Moskwą[1]) – węgierski komunista pochodzenia żydowskiego, przywódca Węgierskiej Republiki Rad w 1919, premier Krymu od listopada 1920 do lutego 1921.

Béla Kun należał od 1902 do węgierskiej socjaldemokracji. Zmobilizowany do armii austro-węgierskiej podczas I wojny światowej dostał się do niewoli rosyjskiej i w obozie jenieckim wstąpił do partii bolszewickiej. W marcu 1918 stworzył węgierską grupę RKP(b), a następnie Federację Zagranicznych Grup.

W listopadzie 1918 powrócił na Węgry, został aresztowany, po rewolucji uwolniony. W Węgierskiej Republice Rad, która powstała w marcu 1919, pełnił funkcję ludowego komisarza spraw zagranicznych i wojskowych, ale jako przywódca węgierskich komunistów był de facto pierwszą osobą w państwie. Wbrew radom Lenina jego rząd nie przekazał ziemi obszarniczej chłopom, ale nacjonalizował ją. W efekcie rząd istniał tylko 133 dni, a interwencja rumuńska oraz wojska Miklósa Horthyego obaliły Republikę Rad.

Kun przez Austrię przejechał do Rosji, gdzie służył jako komisarz podczas wojny domowej. W 1921 skierowany do Niemiec. Od 1921 członek Komitetu Wykonawczego Międzynarodówki Komunistycznej i przywódca podziemnej Komunistycznej Partii Węgier. Od 1928 mieszkał w ZSRR, gdzie w 1938 został aresztowany, a następnie rozstrzelany.

Młodość, edukacja i działalność w ruchu robotniczym[edytuj]

Urodził się 20. lutego 1886 roku w wielodzietnej rodzinie mieszczańskiej pochodzenia żydowskiego. Wychowywał się w małym miasteczku Szilágy w Transylwanii. Rodzina Kuna była uboga, a jego ojciec alkoholik znęcał się nad rodziną, w tym nad małym Bélą[2]. Kunowie choć z pochodzenia byli Żydami to część ich rodziny wyznawała kalwinizm i nie przywiązywała większej wagi do tradycji tego narodu stanowiąc warstwę zasymilowanych Żydów[3]. Po ukończeniu szkoły podstawowej rodzina wysłała go do Zalău gdzie kontynuował naukę. Po ukończeniu szkoły średniej rozpoczął studia prawnicze które jednak porzucił zdając sobie sprawę z trudności w zalezieniu pracy w zawodzie ze względu na pochodzenie etniczne[4].

Według jego wspomnień, w 1902 roku wstąpił do Węgierskiej Partii Socjaldemokratycznej. W tym czasie przeprowadził się do miasta Oradea. Pracował w tym czasie jako reporter radykalnej gazety Szabadság oraz nawiązał kontakty z lokalnymi działaczami związków zawodowych[5]. Jego działalność na lata 1907-1912 nie jest bliżej znana, wiadomo że bezskutecznie próbował utworzyć gazetę o lewicowym charakterze[6].

W 1913 roku ożenił się z nauczycielką muzyki Ireną Gal[7].

I wojna światowa i rewolucja rosyjska[edytuj]

Zmobilizowany do armii austro-węgierskiej podczas I wojny światowej. W 1916 roku dostał się do niewoli rosyjskiej i w obozie jenieckim wstąpił do partii bolszewickiej[8]. Z obozu jenieckiego został zwolniony po sukcesie rewolucji lutowej z 1917 roku. Mimo oswobodzenia pozostał w Tomsku chcąc uczestniczyć w przebiegu rewolucji. Został wybrany do lokalnego komitetu partii[9]. W styczniu 1918 roku przeniósł się do Piotrogrodu[10]. W ówczesnej stolicy Rosji pracował w gazecie i jako komisarz do spraw propagandy[11]. Gdy na Węgrzech wybuchła rewolucja, Kun rozpoczął organizację byłych jeńców węgierskich w Rosji i założył węgierską sekcję partii bolszewików. Brał udział w stłumieniu próby puczu lewicowych eserowców. 4. listopada utworzył Komunistyczną Partię Węgier[12].

Rewolucja węgierska[edytuj]

Béla Kun na wiecu w 1919 roku

Rewolucja październikowa doprowadziła do wrzenia rewolucyjnego na terenie Węgier. W przeciągu roku na Węgrzech doszło do szeregu strajków i walk między pracownikami i policją. Pracownicy zostali wsparci przez część armii, która rozpoczęła antyrządowy bunt. 29. października Węgry zostały ogłoszone niepodległą republiką. Dzień później w Budapeszcie zrewoltowany tłum zajął szereg urzędów państwowych i uwolnił wszystkich więźniów politycznych[13]. Stojący na czele rządu Mihály Károlyi okazał się osobą niepopularną w społeczeństwie. W celu uspokojenia rewolucyjnych nastrojów ogłosił reformę rolną co nie zadowoliło jednak żądań robotników. 16. listopada odbyła się gigantyczna manifestacja w trakcie której ludność Budapesztu domagała się utworzenia republiki socjalistycznej. 24. listopada Kun utworzył opozycyjne pismo Vörös Ujsag, w którym ostro krytykował rząd[14]. Korzystając z panującego w państwie chaosu rozpoczął przygotowania do zamachu stanu (wbrew woli Lenina, uważanego za przywódcę ruchu komunistycznego). Działania Kuna przyniosły mu poparcie części umiarkowanego ruchu socjalistycznego co dało komunistom szansę na budowanie swojej bazy w związkach zawodowych i milicji[15].

22. lutego 1919 roku w stolicy odbyła się duża demonstracja komunistów która zakończyła się pacyfikacją i aresztowaniem Kuna oraz innych przywódców komunistycznych[16]. Bela Kun w trakcie procesu o zdradę stanu został brutalnie pobity przez policję. Informacje o maltretowaniu Kuna w areszcie wyszły na światło dzienne, w efekcie został on wypuszczony na wolność a jego popularność w społeczeństwie znacznie wzrosła[17].

Węgierska Republika Rad[edytuj]

 Osobny artykuł: Węgierska Republika Rad.

Rząd Károlyia istniał jedynie nominalnie i nie dysponował poparciem wojska. Gospodarka była w stanie rozpadu a kontrolę nad wieloma fabrykami sprawowały rady robotnicze. Broń pozostała w rękach pracowników[18]. W marcu socjaldemokraci odsunęli dotychczasowy rząd od władzy, uwolnili Kuna i zaproponowali rząd koalicyjny[19]. 21 marca lewicowy rząd utworzył organizm państwowy o nazwie Węgierska Republika Rad. Władzę w republice radzieckiej objęła nowo utworzona Partia Socjalistyczna, w skład której wchodzili politycy komunistów i socjaldemokratów. Kun de facto stał się najważniejszą osobą w państwie. Socjalistyczny rząd przeprowadził wybory, wprowadził ośmiogodzinny dzień pracy, znacjonalizował banki, zakłady przemysłowe i duże majątki ziemskie[20].

Węgierskim rewolucjonistom udało się przenieść falę rewolucyjną na znajdującą się pod wpływami Węgier, Słowację. Tamtejsi komuniści wsparci przez Węgrów utworzyli państwo o nazwie Słowacka Republika Rad[21].

Reforma rolna nie przebiegła tak jak chcieli tego chłopi - rząd odmówił dystrybucji ziemi pośród nich[22]. Kryzys związany z reformą doprowadził do zamieszek antyrządowych[23]. Kun zareagował na nie użyciem siły, wysyłając przeciwko kontrrewolucjonistom oddziały paramilitarne znane jako Chłopcy Lenina. Tak zwany Czerwony terror na Węgrzech miał jednak małą skalę i nie był zjawiskiem podobnym do tego prowadzonego w Rosji[24][25].

Kres rządom radzieckim na Węgrzech dała interwencja wojsk rumuńskich. Rząd rewolucyjny nie otrzymał wsparcia Rosjan. Przyczyną interwencji był sprzeciw Kuna wobec planowanego przez Ententę rozbioru kraju. W wojnie obronnej Kun zyskał poparcie większości stronnictw politycznych w tym konserwatystów. 1. sierpnia 1919 roku w obliczu kryzysu podał się do dymisji. Jego następcą na stanowisku premiera został Gyula Peidl. Kun po upadku rządu i nastaniu białego terroru otrzymał azyl polityczny w sąsiedniej Austrii[26].

Na wygnaniu[edytuj]

Po pobycie w Austrii, 12. sierpnia 1920 roku przybył do RFSRR. Pomimo poddania go krytyce za działalność w WRR, pozwolono mu na wzięcie udziału w walkach wojny domowej na Froncie Południowym. Jego przełożonym w kampanii był Michaił Frunze[27]. Po zajęciu Krymu 16 listopada 1920 został przewodniczącym Krymskiego Komitetu Rewolucyjnego (do 20 lutego 1921)[28]. Samowolnie zainicjował masowe rozstrzelanie oficerów i licznych żołnierzy Białej Armii za co został skrytykowany, m.in. przez Lenina, Lwa Trockiego i Józefa Stalina[29].

W 1921 został skierowany do Niemiec, gdzie wspomagał działalność Komunistycznej Partii Niemiec. Od tego samego roku członek Komitetu Wykonawczego Międzynarodówki Komunistycznej. Na jej łamach współpracował z działaczami takimi jak Grigorij Zinowjew, Nikołaj Bucharin i Karol Radek[30]. W Niemczech próbował zorganizować komunistyczny zamach stanu który został rozbity przez policję[31]. Ponownie poddany krytyce przez resztę życia skupił się na tworzeniu emigracyjnych struktur KPW w Berlinie, Wiedniu i Pradze. Po tym gdy w 1928 roku został czasowo zatrzymany przez austriacką policję, wyjechał do Moskwy[32].

W okresie "wielkiej czystki 28 lipca 1937 aresztowany przez NKWD. 29 sierpnia 1938 skazany na śmierć przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR z zarzutu o "kierowanie kontrrewolucyjną organizacją terrorystyczną". Rozstrzelany tego samego dnia w miejscu egzekucji Kommunarka pod Moskwą, pochowany anonimowo.

Zrehabilitowany 2 lipca 1955 postanowieniem Kolegium Wojskowego SN ZSRR.

Przypisy

  1. Кун Бела Морисович
  2. Volgyes, 1971, s. 171.
  3. Volgyes, 1971, s. 172.
  4. Volgyes, 1971, s. 173.
  5. Volgyes, 1971, s. 174.
  6. Volgyes, 1971, s. 175.
  7. Volgyes, 1971, s. 176.
  8. Volgyes, 1971, s. 176-7.
  9. Volgyes, 1971, s. 177-8.
  10. Volgyes, 1971, s. 178.
  11. Volgyes, 1971, s. 158.
  12. Volgyes, 1970, s. 60.
  13. Vermes (1986), s. 444-52.
  14. Szilassy (1971), s. 31
  15. Volgyes, 1970, s. 64, 163.
  16. Volgyes, 1970, s. 64.
  17. Szilassy (1971), s. 31
  18. Volgyes, 1971, s. 164.
  19. Volgyes, 1970, s. 64, 164.
  20. Volgyes, 1971, s. 166.
  21. Szilassy, Sándor: "Hungary at the Brink of the Cliff 1918-1919", East European Quarterly 3(1), 1969, s.95-109
  22. Volgyes, 1971, s. 168.
  23. Volgyes, 1970, s. 70.
  24. Volgyes, 1971, s. 168.
  25. Macartney, C. A.: "Hungary Since 1918", The Slavonic and East European Review 7:21 (1929)
  26. Szilassy (1971), s. 49
  27. Volgyes, 1971, s. 182.
  28. Przewodnik po historii Partii Komunistycznej i ZSRR (ros.)
  29. Volgyes, 1971, s. 182.
  30. Volgyes, 1971, s. 184.
  31. Volgyes, 1971, s. 188.
  32. Volgyes, 1971, s. 197.

Bibliografia, literatura linki[edytuj]

  • Balogh, Eva S. (1976). «The Hungarian Social Democratic Centre and the Fall of Béla Kun». Canadian Slavonic Papers 18 (1): 15–35.
  • Kovrig, Bennett (1995). «The Life of a Communist Revolutionary, Béla Kun by György Borsányi; Mario D. Fenyo». The American Historical Review 100 (5): 1626–1627.
  • Szilassy, Sándor (1971). Revolutionary Hungary 1918-1921 (en inglés). Danubian Press. s. 141. ISBN 9780879340056.
  • Vermes, Gabor (1985). Istvan Tisza. East European Monographs. s. 627. ISBN 9780880330770.
  • Volgyes, Ivan (1970). «The Hungarian Dictatorship of 1919: Russian example versus Hungarian Reality». East European Quarterly 4 (1): 58–71.
  • VV., AA. (1971). Völgyes, Iván, ed. Hungary in revolution, 1918-1919. Nine essays. University of Nebraska Press. s. 219. ISBN 9780803207882.
  • Кун Бела Морисович
  • Biografia Beli Kuna (ukr.)