Błonczatka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Błonczatka
Ilustracja
Hymenocallis speciosa
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina amarylkowate
Rodzaj błonczatka
Nazwa systematyczna
Hymenocallis R. A. Salisbury
Trans. Hort. Soc. London 1: 338. 1812[2]
Typ nomenklatoryczny
H. speciosa (Linnaeus f. ex R. A. Salisbury) R. A. Salisbury[2]
Hymenocallis caribaea
Hymenocallis conoraria

Błonczatka (Hymenocallis) – rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych. Obejmuje ok. 50[3][4] do co najmniej 64[5] gatunków w wąskim ujęciu taksonomicznym (w przypadku włączenia tu roślin z rodzaju ismena Ismene jest ich kilkanaście więcej)[3]. Rodzaj najbardziej zróżnicowany jest w Ameryce Środkowej, zwłaszcza w Meksyku[6]. Na północy jego zasięg obejmuje południowo-wschodnią i południowo-centralną część Stanów Zjednoczonych (do tamtejszej flory należy 15 gatunków błonczatek[7]), Antyle i północną część Ameryki Południowej, po Peru i Brazylię na południu[5][3] (w Ameryce Południowej rosną tylko trzy gatunki[6]). Jako rośliny introdukowane przedstawiciele rodzaju występują także w Afryce równikowej, na Półwyspie Indyjskim, w Azji Południowo-Wschodniej, w Australii i na wyspach Oceanii[5].

Rośliny te zajmują zróżnicowane siedliska – od przynajmniej okresowo suchych po związane z brzegami wód i typowo wodne[3].

Liczne gatunki ze względu na efektowne i przyjemnie pachnące kwiaty uprawiane są jako rośliny ozdobne. W gruncie uprawiane są w obszarach, gdzie temperatury nie spadają poniżej 0 °C, a w klimacie chłodniejszym w pojemnikach i szklarniach[8][9]. Z powodu zawartości substancji czynnych (alkaloidy o działaniu alkilującym i przeciwwirusowym) niektóre gatunki bywają wykorzystywane lokalnie jako rośliny lecznicze[4]. Rośliny te są trujące, w przypadku osób chorujących na alergie odradzane jest nawet ich dotykanie[10].

Nazwa rodzaju utworzona została z greckich słów ὑμήν (hymen) znaczącego „błona” i καλός (kalos) znaczącego „piękno”[8]. Nadana została przez Richarda A. Salisbury'ego w nawiązaniu do błoniastego przykoronka tworzonego przez zrośnięte nitki pręcików[11].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Hymenocallis littoralis
Hymenocallis palmeri
Hymenocallis rotata
Pokrój
Byliny z pojedynczymi, jajowatymi i kulistymi cebulami, w górze często wyciągniętymi w szyjkę, z której wyrastają liście i głąbik kwiatonośny[7].
Liście
Trwałe lub roczne[3], w liczbie od 2 do 16[7], wyrastają w dwóch rzędach. Liście są siedzące, wąsko lub szeroko językowate lub rzadko ogonkowe, o blaszce wówczas eliptycznej[3][7].
Kwiaty
Wyrastają na szczycie bocznie spłaszczonego, czasem nieco oskrzydlonego głąbika[3]. Kwiatostan wsparty jest dwoma lub trzema lancetowatymi, trójkątnymi lub jajowatymi podsadkami. Kwiaty w liczbie od 1 do 16 są zwykle siedzące, wsparte wąskolancetowatymi przysadkami[7]. Okwiat jest okazały, promienisty i biały, jego równowąskie listki u nasady zrastają się w krótszą lub dłuższą rurkę, a w górze są szeroko rozpostarte i na końcach często odgięte. Ponad listkami okwiatu znajduje się okazały, czystobiały i lejkowaty lub talerzykowato rozpostarty przykoronek tworzony przez rozrośnięte nitki pręcików w ich dolnej części. W górze nitki są długie, wolne i szeroko rozpostarte. Pyłek ma barwę pomarańczową lub żółtą. Zalążnia jest dolna, kulistawa lub podłużna. W każdej z trzech komór znajduje się od 2 do 10 zalążków. Nitkowata szyjka słupka jest bardzo długa i zakończona główkowatym znamieniem[3][7].
Owoce
Okazałe, kulistawe lub wydłużone, zielone torebki zawierające duże, zielone i mięsiste nasiona[7].
Rośliny podobne
Rodzaj ismena Ismene obejmuje podobne gatunki, ale o liściach u nasady ciasno stulonych w nibyłodygę, kwiatach białych, ale też żółtych lub zielonych, z przykoronkiem z zielonymi prążkami[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna

Rodzaj z plemienia Hymenocallideae (D. & U.M-D.) Meerow (1998), podrodziny amarylkowych Amaryllidoideae Burnett z rodziny amarylkowatych Amaryllidaceae[1][3][12]. Do plemienia należą poza błonczatką jeszcze dwa rodzaje: ismena Ismene Salisb. i Leptochiton Sealy[3] Wszystkie te rośliny występują naturalnie na kontynentach amerykańskich. Wyróżnia je spłaszczona szypuła kwiatonośna oraz gruba, gąbczasta łupina nasienna[3].

Klasyfikacja roślin w obrębie tego plemienia była wielokrotnie w różny sposób aranżowana. Pierwotnie rośliny tu zaliczane włączane były do szeroko ujmowanego rodzaju pankracjum Pancratium. Jako pierwszy amerykańskie rodzaje Hymenocallis i Ismene wyróżnił i nazwał Richard A. Salisbury w 1812. Później wyróżniano kolejne rodzaje w obrębie tej grupy roślin (Elisena Herb. (1837), Pseudostenomesson Velarde (1949), Leptochiton Sealy (1937)) lub łączono je jako podrodzaje w obrębie Hymenocallis sensu lato lub Ismene sensu lato. W 1990 Meerow uznał Leptochiton jako odrębny rodzaj, podobnie Hymenocallis sensu stricto, a gatunki zaliczane do Pseudostenomesson i Elisena włączył w randze podrodzajów do rodzaju Ismene. Rozstrzygnięcie bazujące na kryteriach głównie morfologicznych zostało później potwierdzone analizami molekularnymi[6]. Wciąż jednak obok ujęć uznających taką klasyfikację w obrębie plemienia[3][5] (ew. podnoszących wszystkie wymienione podrodzaje do rangi rodzajów[13]) publikowane są ujęcia szeroko ujmujące rodzaj Hymenocallis[14].

Wykaz gatunków (Hymenocallis sensu stricto)[5]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2020-04-07].
  2. a b Hymenocallis. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-04-04].
  3. a b c d e f g h i j k l m K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. III. Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae. Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 105. ISBN 978-3-642-08377-8.
  4. a b David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 456. ISBN 978-1-107-11502-6.
  5. a b c d e Hymenocallis Salisb.. W: Plants of the World online [on-line]. [dostęp 2020-04-07].
  6. a b c Alan W. Meerow, Charles L. Guy, Qin-Bao Li, Jason R. Clayton. Phylogeny of the Tribe Hymenocallideae (Amaryllidaceae) Based on Morphology and Molecular Characters. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 89, 3, s. 400-413, 2002. DOI: 10.2307/3298600. 
  7. a b c d e f g Gerald L. Smith, Walter S. Flory: Hymenocallis Salisbury,. W: Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-04-07].
  8. a b Will Giles: Encyclopedia of Exotic Plants for Temperate Climates. Portland: Timber Press, Inc., 2007, s. 133. ISBN 978-0-88192-785-6.
  9. a b Botanica. Warszawa: Konemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, s. 460. ISBN 3-8331-1916-0.
  10. Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology. CRC Press, 2016, s. 2033. ISBN 978-1-4822-5064-0.
  11. Salisbury, R.A.: Transactions of the Horticultural Society of London. London: 1812, s. 338.
  12. Genus: Hymenocallis Salisb.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-04-07].
  13. Genera and generic subdivisions of Amaryllidaceae. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-04-07].
  14. List of genera in family AMARYLLIDACEAE. W: Vascular Plant Families and Genera [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-04-07].
  15. Wiesław Gawryś: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Kraków: Officina Botanica, 2008, s. 102. ISBN 978-83-925110-5-2.
  16. Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 103.