Bałuty

Bałuty

część miasta
Państwo	Polska
Województwo	łódzkie
Aglomeracja	łódzka
Miasto	Łódź
Data założenia	1960
Powierzchnia	78,9 km²
Populacja (31.12.2019) • liczba ludności • gęstość	191 582 2428,2 os./km²
SIMC	0957689
Położenie na mapie
51°48′32″N 19°26′18″E
Strona internetowa

Bałuty – do 31 grudnia 1992 r. dzielnica Łodzi. Bałuty były drugą, co do wielkości, dzielnicą: obejmują pow. 78,9 km². Zamieszkuje je największa liczba ludności w stosunku do pozostałych dzielnic – ok. 191,6 tys. mieszkańców. Obszar współczesnych Bałut jest aktualnie znacznie większy niż teren pierwotnej historycznej dzielnicy.

Historia

Pierwotnie niezabudowany teren Bałut należał do folwarku Augusta Zawiszy, który w połowie XIX wieku zaczął dzielić go na parcele budowlane. W 1875 roku sporządzono plan parcelacji terenów, wytyczono rynek i kilka ulic. Dwie z nich były przedłużeniem łódzkich ulic - Zgierskiej oraz Łagiewnickiej. Pierwotny proces kolonizacji osady fabrycznej Bałuty zakończył się w 1872 roku. Pierwszym zanotowanym osadnikiem tzw. Bałut Nowych był Gustaw Sterzel, lekarz miejski z Łodzi, wyznania ewangelickiego. Po 10 latach mieszkało tam już 1468 osób, z czego 470 było Żydami, 466 - katolikami, 372 - ewangelikami oraz 160 było innego wyznania.

W XIX wieku Łódź rozwijała się bardzo dynamicznie. Rozwój demograficzny był niewspółmierny z rozwojem terytorium miasta, dlatego napływająca ludność osiedlała się w okolicznych wsiach. Zabudowa tych nowych osiedli odbywała się w sposób chaotyczny, bez podstawowych mediów. Pod koniec XIX wieku i na początku XX z okolicznych wsi zaczęli tu przybywać masowo ludzie szukający pracy w łódzkich fabrykach. Bałuty zaczęły się lawinowo i chaotycznie rozwijać. Tuż przed przyłączeniem do Łodzi, w 1915 roku, liczba mieszkańców Bałut wynosiła 100 tysięcy. Ówcześnie była to największa wieś w Europie, znana jako robotnicza dzielnica biedy i fatalnych warunków sanitarnych.

Pierwotnie na historycznych Bałutach nie było największych łódzkich fabryk, choć znajdowało się tam kilka zakładów średniej wielkości, m. in. fabryka Samuela Abbego przy ul. Zgierskiej, czy fabryka Karola Buhlego przy Hipotecznej zatrudniająca w międzywojniu około 2000 robotników. Bałuty stanowiły przede wszystkim robotniczą dzielnicę mieszkaniową. Znaczną część społeczności Bałut stanowili Żydzi, najczęściej najbiedniejsi robotnicy i rzemieślnicy.

W końcu XIX wieku i w latach 20. i 30. XX wieku następowała dalsza parcelacja terenów na północy Bałut, będących wówczas w posiadaniu rodziny łódzkiego fabrykanta Juliusza Heinzla. W 1892 roku wydzielono teren na Nowy Cmentarz Źydowski (przy dzisiejszej ul. Brackiej), w międzywojniu natomiast pomiędzy ul. Zgierską Łagiewnicką i Julianowską wytyczono dzielnicę willową Julianów i szeregowe osiedla robotnicze na Marysinie - w okolicy dzisiejszej ulicy Wycieczkowej.

W czasie II wojny światowej, 8 lutego 1940 roku, Niemcy na terenie większości Bałut i Starego Miasta utworzyli łódzkie getto. Było to pierwsze zamknięte getto utworzone w okupowanej Polsce, drugie największe (po warszawskim) a także najdłużej funkcjonujące podczas niemieckiej okupacji (do sierpnia 1944 r.). Przez getto przeszło około 205 tysięcy osób, z czego przeżyło około 7-10 tysięcy.

Po wojnie na terenie Bałut w miejsce wyburzanej zabudowy kamienicznej i drewnianych domów czynszowych powstały osiedla mieszkaniowe, m in. w latach 50. i 60. przy ul. Wojska Polskiego, a w latach 70. osiedle Zgierska-Stefana (dziś osiedle im. Władysława Jagiełły).

Dzielnica administracyjna Bałuty została powołana z dniem 1 stycznia 1954 jako jedna z 7 ustanowionych wtedy dzielnic Łodzi. Bałuty zajmowały teren między ulicami Rąbieńską (w przybliżeniu) i Drewnowską na południu a ulicami Łagiewnicką i Krecią na wschodzie. W ten sposób większa część dawnej wsi i Osady Fabrycznej Bałuty (na wschód od ul. Łagiewnickiej) znalazła się poza obszarem dzielnicy Bałuty, wchodząc w skład dzielnicy „Staromiejska”.

1 stycznia 1960 roku skorygowano podział administracyjny. Teren Bałut powiększono włączając do niej dzielnicę „Staromiejska”. W ten sposób wschodnia granica dzielnicy administracyjnej Bałuty oparła się o ulicę Strykowską oraz odcinek łącznicy kolejowej Widzew – Zgierz, zaś cały obszar historycznych Bałut znalazł się w granicach dzielnicy administracyjnej o tej nazwie.

1 stycznia 1993 roku podział Łodzi na dzielnice został formalnie zniesiony, jednak w świadomości mieszkańców nadal istnieje.

Miejsca charakterystyczne i niektóre zabytki dzisiejszych Bałut

Mauzoleum na Radogoszczu (była fabryka Samuela Abbego)

Arturówek

Manufaktura

• przy ulicy Karskiego 5 znajduje się największe w Łodzi centrum handlowe wybudowane na bazie dawnej fabryki bawełny przemysłowca Izraela Poznańskiego - Manufaktura, w kompleksie znajduje się także Pałac Izraela Poznańskiego, XIX wieczne familoki robotnicze przy ul. Ogrodowej oraz drewniany Kościół Św. Józefa - najstarszy łódzki kościół miejski.
• Stary Cmentarz przy ul. Ogrodowej - najstarsza istniejąca nekropolia w Łodzi wraz z potężnymi kaplicami fabrykanckimi neogotycką Scheiblerów i klasycystyczną Heinzlów oraz licznymi zabytkowymi nagrobkami.
• Rynek Starego Miasta - włączony formalnie w obszar dzielnicy w latach 60. XXw.
• Neogotycki Kościół WNMP na placu Kościelnym.
• Park Staromiejski - leżący wzdłuż biegu rzeki Łódki.
• Park Helenów - dawny park fabrykancki rodziny Anstadtów, później publiczny park miejski.
• przy ulicy Brackiej 40 znajduje się jedyny zachowany w Łodzi cmentarz żydowski, jeden z największych w Europie.
• przy al. Pamięci Ofiar Litzmanstadt Getto 12 znajduje się pomnik-muzeum Stacja Radegast upamiętniająca łódzkie getto.
• Park Ocalałych z Pomnikiem Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata i ławeczką Jana Karskiego na kopcu.
• Bałucki rynek – największy w Łodzi plac targowy
• Pomnik Pękniętego Serca, czyli Pomnik Martyrologii Dzieci w Parku im. Szarych Szeregów
• Park im. Adama Mickiewicza (Park Julianowski) - dawny park pałacowy Juliusza Heinzla z malowniczymi stawami na rzece Sokołówce
• Mauzoleum obozu na Radogoszczu - była fabryka Samuela Abbego, później niemieckie więzienie policyjne, dziś oddział Muzeum Tradycji Niepodległościowych.
• Las Łagiewnicki – „zielone płuca” Łodzi i zbiorniki wodne Arturówek
• Zespół urbanistyczny Osiedla Skarbowców przy ul. Skarbowej - osiedle mieszkaniowe z lat 20. XX wieku w dzielnicy willowej Julianów.
• Zespół urbanistyczny Towarzystwa Osiedli Robotniczych na Marysinie - skromne modernistyczne szeregowe domy z lat 30.
• Były szpital Kasy Chorych Miasta Łodzi im. Heleny Wolff, później szpital łódzkiego getta - modernistyczny nieczynny szpital z lat 30.

Osiedla na Bałutach

Osiedla administracyjne

Administracyjnie Bałuty dzielą się na 8 osiedli:

• Bałuty Zachodnie
• Radogoszcz
• Łagiewniki
• Julianów-Marysin-Rogi
• Bałuty-Doły
• Bałuty-Centrum
• Teofilów-Wielkopolska
• Wzniesień Łódzkich

Osiedla na Bałutach

Można wyróżnić następujące rejony (w większości osiedla mieszkaniowe) tej dzielnicy:

• Arturówek
• Borowiec
• Doły
• Grabieniec
• Helenówek
• Huta Aniołów
• Julianów
• Kały
• Kochanówka
• Limanka
• Liściasta:
  • Liściasta A,
  • Liściasta B,
• Łagiewniki
• Małe Łagiewniki
• Łodzianka
• Marianów
• Marysin
• Mikołajew
• Modrzew
• Nowy Imielnik
• Os. M. Reja
• Os. Pojezierska
• Os. Powstania 1863 r.
• Os. Rogatka
• Os. St. Czarnieckiego
• Os. Wł. Jagiełły
• Os. Wielkopolska
• Radogoszcz:
  • Os. Radogoszcz Wschód
  • Os. Radogoszcz Zachód
• Piskowiec
• Rogi
• Romanów
• Sokołów
• Sokółka
• Teofilów
  • Teofilów A – Os. Wł. Reymonta
  • Teofilów B – Os. S. Żeromskiego
  • Teofilów C – Os. M. Konopnickiej
  • Teofilów Przemysłowy
• Wielkopolska
• Wilanów
• Zimna Woda
• Żabieniec
• Żubardź

Ośrodki kultury

• Centrum Zajęć Pozaszkolnych nr 1 w Łodzi
• Centrum Dialogu im. Marka Edelmanna
• Muzeum Miasta Łodzi
• Muzeum Tradycji Niepodległościowych
• Muzeum Sztuki MS2

Pozostałe informacje

• Z Bałut pochodzi kilku znanych polskich raperów – Adam Ostrowski (O.S.T.R.), Zeus, Spinache, Afront, Dwa Sławy i eMCeeM.
• Z Bałut pochodzą sportowcy: koszykarz reprezentacji Polski Marcin Gortat, tenisista Jerzy Janowicz oraz piłkarz Igor Sypniewski

Bałuty w literaturze

Dzielnica Bałuty była wielokrotnie opisywana w literaturze związanej z Łodzią, między innymi w książkach:

• Izrael Joshua Singer "Bracia Aszkenazy" - m. in. opis XIX i XX wiecznej żydowskiej społeczności na Bałutach.
• Honorata Chróścielewska "Córka tego, co tramwaje jego" - życie bałuckich robotników w międzywojennych realiach.
• Tomasz Włodkowski "Zła dzielnica" - powieść-esej opisująca przeszłość i ducha dzielnicy.
• Marcin Andrzejewski "Tramwaj Tanfaniego" - m. in. obraz buntowniczych proletariackich Bałut tuż po rewolucji 1905 roku.

Linki zewnętrzne

• Bałuty, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 98 .