Baśń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Litografia Gustave Doré przedstawiająca Czerwonego Kapturka z wilkiem

Baśń (odmiana bajki, właściwie "bajka magiczna"[1]) – jeden z fantastycznych gatunków epickich, zazwyczaj niewielkich rozmiarów, przynależy do folkloru.

Bajka magiczna (fantastyczna) - zwana niekiedy baśnią lub klechdą (ang. fairy-tale, fr. conte de de fées, niem. Zaubermärchen, ros. wołszebnaja skazka), jest najbardziej typowym i charakterystycznym okazem bajki ludowej, "bajką właściwą", jak się czasami mówi. Terminy, które się do niej stosuje, określają jej cechę podstawową, domieszkę lub nawet przewagę pierwiastków fikcyjnych, fantastycznych, cudownych, czy czarodziejskich nad realnymi, ludzkimi. Są to pierwiastki te same, które występują w religii, wyrastają z dawnych wierzeń magicznych, od religijnych zaś różnią się tym tylko, że nie mają oficjalnego uznania, nie wchodzą do kanonu wierzeń, reprezentowanego przez taką czy inną organizację religijną. Ponieważ przedstawicielką sił magicznych, zazwyczaj przyjaznych człowiekowi, bywa istota męska lub kobieca, w języku angielskim zwana Fairy, we francuskim Fée, co u nas oddaje się wyrazem wróżka, skąd terminy angielskie i francuskie na oznaczenie danej kategorii bajek[2].

Dominują w niej elementy fantastyki; opowiada o siłach nadprzyrodzonych, cudownych zdarzeniach, nadnaturalnych postaciach i zjawiskach. Jednymi z ważniejszych cech baśni są nieokreślony czas, miejsce akcji oraz autor, ponieważ baśnie były wielokrotnie przeobrażane przez bajkopisarzy, ich pierwowzór, podobnie jak twórca, zatarły się w pamięci. Zawiera ludową mądrość, przedstawia wierzenia ludowe i magiczne; baśń może przenikać się z podaniami, legendami, opowiadaniami wspomnieniowymi.

Analiza Brunona Bettelheima[edytuj]

Zdaniem Brunona Bettelheima baśń ukazuje problemy egzystencjalne w sposób zwarty i prosty, w formie przyswajalnej dla dziecka. Jej specyficzne cechy (m.in. odszczegółowienie fabuły oraz bohaterowie, którzy reprezentują określony typ, a nie niepowtarzalne indywiduum) sprawiają, że baśń może dostarczyć dziecku objaśnień dotyczących jego własnej psychiki i wspiera rozwój dziecięcej osobowości, dojrzewanie.

Bruno Bettelheim wskazuje na stałe motywy w baśniach, pozwalające dziecku pokonać lęki przed dorastaniem i usamodzielnieniem, oderwaniem od rodziców oraz lęki związane z płcią przeciwną. Baśnie zdaniem Bettelheima pełnią funkcję terapeutyczną, a także przekazują podstawową wiedzę na temat kultury, w której dziecko dorasta[3].

Cechy baśni[edytuj]

  • Baśń jest utworem nasyconym cudownością związaną z wydarzeniami magicznymi.
  • Ukazuje ona dzieje ludzkich bohaterów swobodnie przekraczających granice między światem poddanym motywacjom realistycznym a sferą działania sił nadnaturalnych.
  • Fantastyczny świat baśni jest zaludniony krasnoludkami, skrzatami, czarownicami, wróżkami, dobrymi i złymi duchami, królewiczami, rycerzami.
  • Konstrukcja zdarzeń fabularnych jest nieskomplikowana.
  • Zdarzenia rozgrywają się w nieokreślonym miejscu i czasie.
  • Schemat kompozycyjny oparty jest na tryumfie dobra nad złem.
  • Baśń utrwala zasadnicze elementy ludowego światopoglądu:
    • wiarę w nieustającą ingerencję mocy nadprzyrodzonych,
    • antropomorficzną wizję przyrody,
    • niepisane normy moralne,
    • ideały sprawiedliwych zachowań

Motywy baśniowe[edytuj]

Do motywów baśniowych zaliczają się:

  • motyw walki dobra ze złem.
  • przenikanie się świata nadprzyrodzonego z realnym
  • motyw zwycięstwa miłości, sprawiedliwości i dobra
  • motyw mędrca. W baśniach często występuje postać, której wiedza jest ogromna, niedostępna dla większości śmiertelników. Mędrzec posiada także niesamowite moce służące wpływaniu na świat i inne osoby. Ta osoba jest swoistym wykładnikiem moralnym, drogowskazem dla innych bohaterów.
  • motyw wędrówki
  • motyw postaci nadprzyrodzonych, takich jak wróżki, trole i inne.

Najsłynniejsze zbiory baśni[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Morfologia bajki magicznej, Władimir Propp, przeł. Paweł Rojek, Kraków 2011
  2. Słownik folkloru polskiego, red. Julian Krzyżanowski, Warszawa 1965
  3. Bruno Bettelheim, Cudowne i pożyteczne: O znaczeniach i wartościach baśni,Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1985. ISBN 83-06-01118-X