Ballada o Janku Wiśniewskim

Ballada o Janku Wiśniewskim

Inscenizacja marszu z ciałem Zbyszka Godlewskiego, pierwowzoru Janka Wiśniewskiego, na planie filmu Czarny czwartek
Wydany	1980
Nagrywany	1980
Twórca	tekst: Krzysztof Dowgiałło muzyka: Mieczysław Cholewa

Ballada o Janku Wiśniewskim – ballada opisująca zastrzelenie Zbyszka Godlewskiego 17 grudnia 1970 w Gdyni, a w szerszym kontekście wydarzenia Grudnia 1970.

Autorem tekstu jest Krzysztof Dowgiałło, który dopiero w latach 90. zaczął się oficjalnie przyznawać do utworu. Muzykę skomponował w 1980 roku Mieczysław Cholewa, który (jak się później okazało) był tajnym współpracownikiem SB. Najbardziej znaną wersję Ballady o Janku Wiśniewskim (filmy „Człowiek z żelaza”, „Psy”, „Czarny czwartek”) skomponował Andrzej Korzyński. Według historyka dr. Piotra Brzezińskiego utwór został napisany na gorąco, tuż po tragedii grudniowej, o czym świadczyć miało odnalezienie najstarszego rękopisu z początku 1971 roku.

Tekst i autorzy

Ballada inspirowana jest wydarzeniami z 17 grudnia 1970 roku w Gdyni. Tego dnia załoga Stoczni Gdyńskiej po zakończeniu dzień wcześniej strajku została ostrzelana rankiem w drodze do pracy.

Medalion z grobu Zbyszka Godlewskiego

Cytat:

Chłopcy z Grabówka, chłopcy z Chyloni
Dzisiaj milicja użyła broni
Dzielnieśmy stali, celnie rzucali
Janek Wiśniewski padł
...
Nie płaczcie matki, to nie na darmo
Nad stocznią sztandar z czarną kokardą
Za chleb i wolność, i nową Polskę
Janek Wiśniewski padł

Autorem tego tekstu jest prawdopodobnie Krzysztof Dowgiałło lub Jerzy Stanisław Fic. Dowgiałło twierdzi, że napisał utwór wieczorem 17 grudnia 1980 i dał do przeczytania Andrzejowi Romanowskiemu, co Romanowski później potwierdził. Sąd przyznał prawa do utworu Dowgiałło. Tę wersję uprawdopodabnia znaleziony później rękopis ballady.

Jerzy Fic natomiast twierdził, że treść ballady jest jego wierszem napisanym wiosną 1971 roku. Fic napisał, że nie znając rzeczywistych personaliów zabitego, nazwał go Jankiem Wiśniewskim. Jak wspominał po latach usłyszał okrzyk „Zabili Janka!”. Wersja ta jest o tyle prawdopodobna, że Fic mieszkał na Grabówku i to z jego domu miano zabrać drzwi do poniesienia zabitego, a sam tekst ballady przypomina rytmem i treścią utwór Biegi Przyjaźni Narodów napisany w latach 50. przez Jerzego Fica. Fic nie przedstawił jednak swojego rękopisu ballady.

Demonstracje Grudnia 1970 w Gdyni: ciało Zbyszka Godlewskiego niesione przez demonstrantów

Przyjmuje się, że zabitym chłopakiem opisanym w tekście ballady był Zbigniew Godlewski. Został zastrzelony w trakcie starć w rejonie stacji SKM Gdynia Stocznia. Jego ciało zostało przeniesione na czele pochodu ulicą Czerwonych Kosynierów (dziś ul. Morska), tunelem pod peronami dworca Gdynia Główna, ul. Dworcową, ul. 10 Lutego i ul. Świętojańską pod siedzibę Miejskiej Rady Narodowej przy ul. Czołgistów (dziś al. Marszałka Józefa Piłsudskiego).

Oficjalną wersję wydarzeń podaje w wątpliwość Andrzej Fic, bratanek Jerzego Fica i sam Jerzy Fic. Jerzy Fic twierdził po latach, że zabitym był Janusz Żebrowski, choć pierwotnie słyszał, że był to „Janek”. Andrzej Fic broniąc jednocześnie wersji wujka i opierając się na własnych analizach zdjęć i zeznań świadków, uważa, że na zdjęciach może być ktoś inny. Twierdzi m.in. że nie zgadza się kolor włosów, choć nie przedstawia żadnej ekspertyzy na ten temat.

Nawiązania

Po upadku komunizmu ulicę Juliana Marchlewskiego, biegnącą wokół gdyńskiego portu, przemianowano na ul. Janka Wiśniewskiego. Również w Pruszczu Gdańskim jedna z ulic nosi imię Wiśniewskiego.

W wersji oryginalnej utworu występują słowa: ...z czarną kokardą. Natomiast w filmie Andrzeja Wajdy Człowiek z żelaza (1981) Krystyna Janda śpiewa zmienioną wersję: ...z czerwoną kokardą. Słowa czwartej zwrotki: ...krwi się zachciało słupskim bandytom, są aluzją do znajdującej się w Słupsku szkoły milicyjnej, z której także byli milicjanci atakujący idących do pracy. Krwawy Kociołek wymieniony w piątej zwrotce to Stanisław Kociołek, przez wyrażenie kat Trójmiasta skojarzony z zarządcami polskich miast okupowanych przez Niemcy w czasie II wojny światowej. Grabówek i Chylonia to nazwy dzielnic Gdyni. W filmie Człowiek z żelaza (1981) w wykonaniu Krystynie Jandzie (muz. Andrzej Korzyński) towarzyszą Jacek Kaczmarski i Przemysław Gintrowski. Interpretacja Krystyny Jandy znalazła się na jednej z jej płyt (Guma do żucia).

W filmie Władysława Pasikowskiego Psy (1992) znalazła się scena, w której pijani dawni funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa, obecnie będący policjantami, śpiewają Balladę, niosąc na ramionach swojego zamroczonego alkoholem kolegę, kpiąc z tragedii i z utworu, będącego ważną pieśnią, symbolem dla strajkujących robotników. Wywołało to szereg głosów oburzenia ze strony środowisk solidarnościowych i oskarżenia o szarganie świętości.

W filmie Antoniego Krauzego Czarny czwartek (2011) Balladę o Janku Wiśniewskim wykonuje Kazik Staszewski. Do piosenki powstał teledysk promujący film. Utwór w jego wykonaniu opublikowano w albumie Bar La Curva / Plamy na słońcu (2011) grupy Kazik na Żywo. Ponadto został wydany (w dwóch wersjach) jako część płyty ze ścieżką dźwiękową z filmu skomponowaną przez Michała Lorenca.

Piosenkę podczas Koncertu dla Niepodległej 10 listopada 2018 na Stadionie Narodowym w Warszawie dla 37-tysięcznej publiczności wykonali: Olga Szomańska i Michał Kowalonek.

Inni wykonawcy

Inni wykonawcy:

• Nauka o Gównie (punk rock);
• Nordica (RAC, rock tożsamościowy);
• Irydion (rock tożsamościowy);
• Renata Przemyk.

Linki zewnętrzne

• Tekst Ballady